Karguak eta lanbideak
Militarra
Ibilbidea
Lehen haurtzaroa Independentzia Gerraren giroan igaro zuen, eta horrek gogor markatu zuen, Zumalakarregiren biografian adierazten zuenari erreparatuz gero, behintzat: «Oraindik gu haurtzaroan, gure herrialdea atzerriko uztarria astintzen saiatzen zenean, memoriak Minaren eta haren kapitainen balentriek gure bihotz xumeetan egiten zuten inpresio sakona gogorarazten digu». Haren oroimenean, tropa frantsesak beren jaioterrian sartzea, zalduntzek egindako karga eta herritik ihes egitea zeuden, haien artean baitzegoen beren familia ere. Galdetu behar da ea haurretako oroitzapen horrek eta inbaditzailearenganako herrak sortu ote zuten, ez bakarrik tropa okupatzaileen aurkako arrastoa, baizik eta haiek zituzten ideienganakoa ere. Gaineratzen zuen, giro horren ondorioz, 1822an biztanleriaren zati bat liberalismoaren aurka armetan altxatu zenean, oso gazte sartu zela talde errealistetan «denbora horretan eman behar zuten [inpresio] haiek fruitua, haurrak gizonta- sunera iritsi zirelako, eta alferrik da jatorri desberdina bilatzea gizakiaren berezko borondatetik bakarrik sortzen diren ekintzei. Horregatik, enpresaren arriskugarritasunean, arriskuetan eta defendatu behar zuten arrazoiaren justizian nahikoa pentsatu gabe, gerrara beren elementu natural gisara jotzea zen haien arrazoi nagusia. Orduan, Minaren eskolako jarraitzaileak, milizia berri haren buruzagiak eta maisuak izan ziren; haiek, egunen batean, etorriko ziren milizienak izanen ziren bezalaxe». Eta 1822 eta 1833ko gerrak azaltzeko eta justifikatzeko balio zion arrazoibide batekin amaitzen zuen: «gerra bat amaitzen denean, leku horien gainean uzten du germen nagusia, gertatu behar duenari eusteko». Linealtasun horrek eta kausa-kateatze horrek erakusten dute zientzia historiko berriak eragin handia izan zuela idazlearengan. Idazlearen formazioa eta kezka intelektualak oso goiz nabarmendu ziren, eta erakusten dute mundu erromatarrak gerra zibilei buruz eta haien kateatze saihestezinari buruz erakutsi zituen pertzepzioek zer isla izan zuten; ideia hori mendebaldeko munduan errotu zen mendeetan.
Hain zuzen ere, bere letretako prestakuntzak oso goiz izan zuen aplikazioa, Santos Ladron jeneralaren idazkari gisa. Santos Ladron izan zen 1822. urtean hasitako gerra errealista hartan nabarmendu ziren zenbait uni- tateren buru, besteak beste, Nafarroako Dibisioa eta Zaratieguik egunkaria idatzi eta 1824 arte bertan iraun zuen. Bere alderdirik literarioenaz gain, mi- litarki nabarmendu zen zenbait ekintzatan, eta horrek gerra teniente-mailarekin amaitzeko eta zenbait kondekorazio eskuratzeko balio izan zion.
Gerra amaitu ondoren, Santos Ladron jeneralari Madrilera lagundu zion, beste aintzatespen batzuk lortu zituen eta 1826an kapitain izan zen. Hurrengo urteetako bizitza militarra behaketa-erregimentuarekin lotuta egon zen, hainbat hiritan barna eta gerran nagusi izan zuen militar bati lagunduz: Tomas Zumalakarregiri.
1832 eta 1833 artean, iragan errealistak bere aurka jokatu zuen, eta zituen enkarguak kendu zizkioten. Hainbat hilabetetan destinoaren zain geratu zen, eta aldi horretan, gainera, gaixotasun larri batek makalduta utzi zuen. Azkenik, bere lurraldera itzuli zen, eta Nafarroako Foru Diputazioak Boluntario Errealisten Kidegoetako Azpi ikuskaritzako idazkari izendatu zuen. Lehendik zuen gaixotasuna berpiztu arren, mandatua bete egin zuen, eta Bartzelonara joan zen gestioak egitera. Horrek susmoak piztu zituen, aurrekari errealistak zituelako. Fernando VII.a hil zenean, Iruñera itzuli zen zenbait gorabehera igarota eta Zumalakarregirekin elkarrizketatu zen. Ez ziren asko egon Nafarroako hiriburuan, eta 1833ko udazkenean atera ziren handik; lehena, handik gutxira, tropa karlisten buru jarri zen, eta Zaratiegi, haren ondoan, laguntzaile orokor gisa.
Gerra hasi ondoren, Olitekoa agindu eta aldarrikapenak idazteaz arduratu zen, gero Zumalakarregik berrikusi eta sinatzen zituenak. Teniente koronel izan zen eta Estatu Nagusiko lehen laguntzaile izendatu zuten 1833ko abenduaren 18an. Handik egun batzuetara, urtarrilaren 1ean, koronelera igo zen, eta Zumalakarregiren laguntzaile orokor gisa, parte hartu zuen haren ekintza guztietan. Ekintza horien kronika zehatza utzi zuen, ez bakarrik agiri eta ofizio ofizial gisa, baizik eta gero bere nagusi izan zenaren biografian erabiliko ziren hainbat material idatziz.
Bilboko setioan zauritu zen jeneral karlistaren hurbileko laguntzaile gisa, 1835eko ekainean, jeneralaren zauriaren berri zehatza jaso zuen Zaratiegik, Vicente Gonzalez Grediaga, jeneralaren mediarengandik. Heriotza gertatu zenean, berehala jakinarazi zioten. Ekainaren 24an, Carlos de Vargasek idatzi zion: «Gure jeneralaren zoritxarra, kontuan hartzen dut nola egonen diren berhoriek, baina gure konsternazioa handiagoa da. […] Orain, inoiz baino gehiago lan egin behar dute berhorrek eta Eraso jeneralak, mingostasun- eta desolazio-bailara batean ez sartzeko, izan dugun galera konponezinagatik».
Zaratiegik Eraso jeneralaren agindupean jarraitu zuen bere karrera militarra, eta gero Morenoren Estatu Nagusiko laguntzaile nagusi gisa. 1835eko urrian brigader izatera iritsi zen, nahiz eta harekin bat ez etorri gatazka zuzentzeko moduan. Garai hartako gerra-ekintzengatik, 1835eko abenduan, San Fernandoko Lehen Mailako Errege Ordena Militarra jaso zuen. 1836an, gero eta garrantzitsuagoak ziren agintaritzak hartu zituen, eta haien buruzagitzan trebetasun militarra berretsi zuen.
Garai hartako ekintza aipagarrienetako bat 1837ko uztailetik irailera, Gaztelara egindako espedizioa izan zen, indar liberalak distraitzeko asmoz, erregearen espedizioarekin Madrilera zihoan bitartean. Kanpaina honetan Segovia hartu zuen Valladoliden mahatxatu ondoren. Karlismotik nabarmendutako eta liberalismoak zalantzan jarritako ekintza bat izan zen, iritziaren inguruko borrokan. Hiri horretan, Don Karlosen efigiearekin dirua egiteko agindu zuen. Burgo de Osma, Lerma edo Valladoliden ere sartu zen. Baina, agian, Zaratiegiren espedizio horren alderdirik nabarmenena izan zen erregegaiari ez laguntzeagatik haren aurka botatako akusazioa, eta hori monarka karlistak berak adierazi zuen mintzaldi batean. Prozesuko defendatzaileak, Clemente Madrazok, uste izan zuen hori izan zela «gure gerra zibileko gertaera aipagarrienetako bat». Iparraldera itzuli eta berehala espetxeratu eta prozesatu zuten, eta ia urtebete eman zuen Joaquin Eliorekin batera (1806- 1876) kartzelan. 1838ko ekainean, auzitegia bildu zen erabakitzeko, eta ha- ren barruan posturak heriotza-zigorraren eta absoluzioaren artekoak izan ziren. Bi militarrak auzitara eraman zituzten, ez hainbeste armadako kontu batengatik, baizik eta karlismoan gero eta nabarmenago egiten ziren desberdintasunengatik, eta bere defentsariak prozesuan adierazi zuen «Europa gure batasunari edo gure barne-desadostasunei buruz behatu eta kalkulatzen ari da». Izan ere, bestelako hainbat arrazoiri egozten zizkien, besteak beste, per- tsona gaiztoen ekintzei, hala nola Arias Teijeirori, eta agente liberalen ekin- tzari, erregegaiaren ingururaino ere infiltratu baitziren. Kartzelan hilabete batzuk gehiago egon ziren, karlisten erregeak egoera konpondu eta baloratzen zuen bitartean. Azkenik, 1839ko martxoan, agindua eman zuen «erabateko askatasunean jarriak izan zitezen, haien aurka ez zelako arrazoirik arinenik hain pairamen luzerako, ezta auzia eraikitzeko ere; eta Errege Gogoa konbentzituta egonik, bai hark bere buruari azaltzen dionagatik, bai berariaz kontsultatutako legelari bakoitzak informatzen duenagatik, haren borondate subiranoa da kausa horren instrukzioak eta jasandako espetxealdi luzeak ez daitezela notatzat hartu, ez dezala haien karrera kaltetu eta are gutxiago haien leialtasuna; eta, errugabetasuna Armadaren ordena orokorrean argitaratuta (ordena hori hiru egunez jarraian irakurriko da zerrenda garaian), jaso dezatela lekukotza publikoa, prozesu horretan zikindutako jarrera leialagatik». Hala zabaldu zen armadari zuzendutako bando orokor batean, Maroto jeneralak martxoaren 21ean sinatutakoan.
Gerra amaitu zen, eta transakzio baten aldeko ahotsak indartu egin ziren, Zaratiegirena barne. Hala ere, barne-banaketak hain sakonak zirenez, nahiz eta Marotorekin helburu komunak izan, urrundu egin zen harengandik, eta Don Karlos Espainiatik irtetea babestu zuen. Aurretik, dokumentazioa eta Se- govian egindako txanpon ugari lurperatu zituen Gernikako arbolaren inguruan.
Jarraian, bera ere Frantziara joan zen eta erbestean egon zen herrialde honen eta Italiaren artean. Urte horietan Zumalakarregiri buruzko liburua idatzi zuen eta 1845eko martxotik aurrera, epeka, La Esperanzan argitaratu, nahiz eta egunkari horrek 1844ko azaroan, jada, iragarri zuen. Karlismoak nabarmendu zuen autorea «aipatzen dituen gertaeren lekuko» izan zela, eta, gainera, «haiei buruzko dokumentu interesgarrienen jabe» zela (La Esperanza, 1846ko apirilaren 16 eta 18koa, 4. orr.), barne hartuta Ormaiztegi jeneralaren alargunak zituenak eta lanari emandako babes pertsonala, 1845eko apirilaren 17ko egunkari karlistari egindako gutunean idatzi zuen bezala. Adierazpen horrek polemika txiki bat eragin zuen Miguel Zumalakarregirekin, jeneralaren anaiarekin, Francisco de Paula Madrazok idatzitako Historia militar y política de Zumalakarregi (Madril: Imprenta de la Sociedad de Trabajadores del mismo arte, 1844) liburuaren alde baitzegoen. Zaratiegiren ikuspegia inpartzialtzat jotzen zen, «alderdi-ukipenik» gabea eta, beraz, eredu gisa gomendagarria hurbileko iragan hain deseroso bati begiratzeko, historia izan behar zuenari, «fideltasuna eta kritika osasuntsua, ideietan miresgarria den ordena; narrazio sinplea, baina noblea eta dotorea; ahoskera erraza; hizkuntza zuzena; estilo bizia eta zehatza, eta batzuetan dotorea eta izugarria: azken batean, benetako istorioaren propietate guztiak aurkituko dira, ongi esanda, gainera, (La Esperanza, 1845eko abuztuaren 5a. 1-2. orr.). Nafarroako erresumari eta iragan klasikoko gertaera militarrei buruz egindako aipamenek bere asmo intelektualak berresten dituen erudizioa erakusten dute. Liburuaren bertsio frantsesa, inprimategiaren legearen ondorioz Espainian argitaratuta- koarekin zenbait desberdintasun zituena, François Rene de Chateaubriand-i bidali zion, karlisten kausarekin hainbeste kolaboratu zuen legitimismo frantziarraren ordezkari seinalatuari, eta hark labur eskerrak emanez erantzun zion.
Urte haietan, gainera, Cabrera jeneralarekin estu lan egin zuen Matiners-en gerraren garaian, idazkaritza-lanetan. Zaratiegiri Vall Sebulleratik gutuna bidali zion tortosarrak, 1848ko apirilaren 11n Espainian sartuko zela tropa karlisten buru jartzeko: «Nire lagun maitea: goizeko ordu biak dira eta zaldiz ibiliko naiz Espainian sartzeko. Hori guk uste baino hobeki dago, eta bidaia erraz eta seguru egiten da». Bere gogo-aldartea askatzen zuen lagun baten gutuna zen, eta bere burua modu ireki eta zintzoan erakusten zuen.
1849an amnistia bati heldu eta Espainiara itzuli zen, eta Isabel II.aren armadara sartu zen berriz, don Carlosen azpian lortu zituen graduekin. Izan ere, Isabel II.ak 1850eko martxoan sinatutako landa-mariskal izendapena jaso zuen. Hala ere, haren presentziak errezeloak sorrarazten zituen, eta, karlistak berriz altxatzeko aukeraren aurrean, arreta bereziz zelatatzen zen haren posizioa. Horren adibide bat 1855ean gertatu zen, Utreratik, bere emaztearekin bizi zen lekutik, Cadizera ez eramatea lortu zuenean, altxamendu karlista berri baten zurrumurruak piztu baitziren, urte hartako uztailean Baldomero Espartero gobernuko presidenteak idatzi zion bezala.
Mesfidantza gorabehera, bere karrera militarrari eutsi egin zion, eta 1867ko martxoan iritsi zen Menorcako gobernu militarrera (gotortze-lan garrantzitsuak egin zituen han), 1868ko apirilean teniente jeneralaren mailara eta urte horretako irailean Aragoiko kapitaintza nagusira. Handik gutxira, Guardia Zibilaren zuzendari izan zen, epe laburraz, iraultza iritsi zen arte. Isabel II.a eraitsi ondoren, formalki atxiki zitzaion karlismoari 1870eko azaroan, eta Karlos VII.a erregegai berriaren enkargua jaso zuen, Andaluziako al- txamendu militar karlista zuzentzeko. Adinak eta osasun kaskarrak eragotzi zioten agindua betetzea, eta handik gutxira hil zen.
Hain aktiboki parte hartu zuen Gerra Karlistatik haratago, Zaratiegik ez zuen denbora askorik igaro bere lurraldean. Lehenbizi erbestera joan zen, eta gero Espainia osoko enkargu militarrak zirela-eta, urruti geratu zen haren sorlekua. Hala ere, 1845eko testuan, hurbilenekoa preziatzen zuela erakutsi zuen, Zumalakarregik borrokatu zuen lurraldea deskribatzen zuen sarreratik hasita, eta bereziki Nafarroa, geografikoki lehendabizi eta gero historikoki deskribatzen baitzuen. Erresumaren independentzia luzeaz hitz egiten zuen, baita Fernando Katolikoarekin egindako hitzarmenaz ere, hark batu baitzituen Nafarroa eta «Gaztelako koroaren gainerako estatuak». Na- farroaren foru-izaera azpimarratzen zuen, hura hartzen baitzuen benetako konstituziotzat eta ez 1836koa, kentzen zituena, nahiz eta aitortu 1833ko gerrak ez zuela Foruen alde egin, Karlos Maria Isidroren eskubideen alde baizik: «1833an Nafarroan hasitako gerra ondorengotza-eskubidearen izenean besterik ez zen aldarrikatu, printzipio politikoen auzia bertan nahastu gabe». Hala adierazi zuen, halaber, Irunberriko 1834ko batzarrean, edo Ameskoetan zuen presentzia Nafarroako erresumaren jatorriarekin konpa- ratzean: «Zortzigarren mendeko Amezcoa Asturiasekoa baino txikiagoa izan ez bazen haren sorleku izan zelako da, oraingo Ameskoak hura gainditzeko arrazoi sendoak eta bidezkoak izan zituen». Zaratiegiren testuan Nafarroa zen Zumalakarregiren babes nagusia, eta aho batez aurkezten zitzaion erregegaiaren alde.
Haren ondoan zeuden Euskal Herriko hiru probintziak, Zaratiegik zioenez, Nafarroaren hain antzekoak, eta harekin partekatzen zuten euskal hizkuntza: «Honen kontserbazio hutsa, Espainian hogei mende baino gehiagoko espazioan gertatu diren hainbat gertaera handien ondoren, bera da monumenturik onena, gure pentsamoldea, munduari frogatzeko mendi horietako biztanleek berezko independentziaren alde egin zutela». Hala jasotzen zuen euskararen pertzepzioa, euskara hitz egiten zuen gizartearen isla gisa, eta kanpo-mehatxuetatik babesteko tresna gisa. Hala ere, ohartarazten zuen liberalek egiten zuten hizkuntzaren erabilpenaren inguruan euren diruzale edo txapelgorrien batailoietan.
Obrak
Vida y hechos de Don Tomás de Zumalacárregui, Nombrado por el señor don Carlos María Isidro de Borbón, capitán general del ejército realista, duque de la Victoria y Conde de Zumalacárregui. Escrita por el general del mismo ejército D.J. Antonio Zaratiegui… Madril: D. José de Rebolledo y Compañía inprimategia, 1845. Berred. Madril: Escelicer, 1946; Madril: Sarpe, 1986.
Vie de Zumalacarregui, Duc de la Victoire, Capitaine-Général de l’armée de Charles V; par le général D. J. A. Zaratiegui. Traduite par Alexandre Hournon. Paris: Imprimerie de Lacour et Compie, 1845.
Bibliografia
BULLÓN DE MENDOZA Y GÓMEZ DE VALUGERA, A., «Las expediciones carlistas en un inédito del general Zaratiegui», Aportes, 12. bol., 33-1. zk. (1997), 3-22. orr.
CEBALLOS ESCALERA, A., «4 de agosto de 1837, Zaratiegui en Segovia», Estudios segovianos, 31. bol., 87. zk. (1990), 3-79. orr.
ESCOSA SAN JOSÉ, O.J., «Zaratiegui en Torrelodones», Revista de Historia Militar, 29. bol., 59. zk. (1985), 123-150. orr.
GONZÁLEZ DE ECHÁVARRI Y VIVANCO, J.M., Centenario de la Campaña Carlista. Zumala- cárregui. Estudios críticos a la luz de documentos inéditos. Vivanco (Memorias de su vida militar). Ultimo período de la campaña. (Expedición real. Proceso de Zaratiegui. El Convenio de Vergara y las sociedades secretas), Valladolid:. Casa Martín inprimategia, 1935.
MADRAZO ESCALERA, C., Un episodio de la guerra civil en el ejército de Carlos V, Paris: Adriano Moessard y Jousset inprimategia, 1840.
MADRAZO ESCALERA, C., «Zaratiegui», Galería militar contemporánea. Biografías de que se hace mérito en el testo de campañas y siguientes hasta el fin de la obra, Madril: Benito Hortelano Est. Tip., 1846, 2. bol., 188-210. orr.
PIRALA, A, Historia de la Guerra Civil y de los partidos liberal y carlista, Madril: Felipe González Rojas, 1890, 2. bol., 686-746. orr.
RUIZ VIDONDO, J. M. eta TANCO LERGA, J., «Juan Antonio Zaratiegui Celigüeta: un militar para la historia», Vianako Printzea, 68. bol., 240. zk. (2007), 313-332. orr.
