URIARTE LEBARIO, Luis María (Bilbo, 1886ko ekainak 15 – Gasteiz, 1947ko martxoak 5).

Legelaria eta politikaria

1886ko ekainaren 15ean Bilbon jaio zen, familia sustraiak Durangon ere bazituen arren, eta familia Gasteizera joan zen berak 10 urte zituela. Seme bakarra izan zen eta Soledad Zuluetarekin y Urquizurekin ezkondu zen, eta bi seme izan zituen Manuel Maria (Bilbo, 1932 – Gasteiz, 2013) eta Jose Luis Uriarte Zulueta (Bilbo, 1934).

Zuzenbidea ikasi zuen Madrilgo Unibertsitate Zentraleko Zuzenbide Fakultatean. Bertan, Aiarako Foruaren azterketarekin doktoratu zen, eta abokatutzan aritu zen Gasteizen, hiriko historia politiko eta kulturalean aktiboki parte hartuz. Hala, Ekintza Katolikoaren Elizbarruti Batzordeko lehendakaria eta 1938tik 1943ra bitartean Arabako Foru Aldundiko lehendakariordea izan zen. Kultura-jardueragatik eta Aiarako Forua aztertu eta zabaltzeagatik, Historiaren Errege Akademiako kide izendatu zuten. Gasteizen hil zen, 1947ko martxoaren 5ean, 61 urterekin.

Luis María oso legelari ezaguna izan zen bere garaian. 1911ko martxoaren 6an «El Fuero de Ayala» Doktore-tesia aurkeztu zuen Unibertsitate Zentralean. Bertan, Bikain gisa kalifikatu zuen jurista entzutetsuek osatutako epaimahai batek (azterlana Adolfo Posadak, Francisco J.J. Perez de Vargasek, Cirilo Palomok eta Antonio Goicoechea idazkariak baloratu zuten, Rafael Ureña buru zutela), eta Madrilen argitaratu zuen egileak 1912an. 1974an, Aiarako Forua idatziz eman zenetik 600 urte bete zirenean, liburua Arabako Foru Aldundiak berrargitaratu zuen, Antonio Maria de Oriol y Urquijo Estatu Kontseiluko presidentearen sarrerarekin, eta egilearen izena eman zioten Gasteizko kale bati.

Virginia López Maturanak (Euskal Herriko Unibertsitatea) aurkeztutako Informe técnico sobre los vestigios de la Guerra Civil y la dictadura franquista en Vitoria-Gasteiz txostenean argi uzten da «kalea ez zitzaiola bere kargu politikoagatik eman (izan ere, frankismoan Foru Aldundiko presidente izan ziren gehienek ez dute kalerik Gasteizen), baizik eta Foru Zuzenbidearen alde egindako lanagatik», izan ere, Luis María «batez ere, legelari ospetsua izan zen, Foru Zuzenbidean espezializatua».

El Fuero de Ayalari buruz, Luis Mariaren lan gorena, Adrian Celaya Ibarra zibilista handiak bere Curso de Derecho Civil Vasco lanean honakoa adierazi zuen: «Aiarako Foruari buruzko azterlanik onena Luis Maria Uriarte Lebario Jaunak mende hasieran argitaratutakoa da» (20. or.), eta «obra horretan dago horri buruzko iruzkinik onena» (168. or.).

Obra, berez, Aiarako Foruari buruzko monografia bat da, tradizioaren abaroan gordetakoa, eta Aiaraldeko aipamen historikoa, haren lege-indarraren azterketa, haren interpretazioa eta aplikazio praktikoak eta haren aginduei eta erabilgarritasunari buruzko azken gogoeta batzuk jasotzen ditu. Azterlan horrekin batera, gehigarri gisa, 1373ko foru-testua (Fernan Perez de Ayala jaunak berretsia) eta 1469koa (bere birbilobak Lopez de Ayala Mariskalak sartutako handiagotzera mugatua) aurkeztu zituen, bai eta 1487an Pedro de Ayala jaunak eta aiaratarrek sinatutako berdinketa eta adostasuna ere. Horren arabera, aiaratarrek beren Foruari uko egin zioten, aurrerantzean Gaztelako zuzenbidea hartzeko, eta foru-berezitasun gutxi batzuk baino ez zituzten gorde (hala nola testamentua egiteko askatasun osoa), 1489an Errege-erregina Katolikoek berretsi zutena. 1974ko bertsioak Bizkaiko eta Arabako Foru Zuzenbide Zibilaren Konpilazioari buruzko 1959ko uztailaren 30eko Legea gehitu zion obrari (1959ko uztailaren 31ko Boletín Oficial del Estadon argitaratua).

Luis Mariak Proyecto de Apéndice del Código Civil para Vizcaya y Álava proiektuan ere lan egin zuen, 1930ean idatzitako eta gaur egun mekanografiatuta dagoen Ponencia batekin. Proiektua ez zen onartu, baina haren Ponentziak lagundu zuen, zalantzarik gabe, Compilación de Derecho Civil Foral de Vizcaya y Álava delakoa burutzen. Aipatu Konpilazioa 1959an onartu zen, Zaragozan 1947an bildutako Zibilisten Kongresuak Eranskinak osatzeko lanen ordez Foru Konpilazioena ezarri zituenean.

La Vinculación en Oñate (Estudio de historia jurídica) lana ere berritzailea izan zen, Gipuzkoako Aldundi Probintzialak 1928an Carmelo de Echegaray probintziako kronikariari egin zion Omenaldian argitaratua. Lana 1477ko ordenantzaren onarpenean [eta, ondorengo Errege-erregina Katolikoen (1480) eta Karlos I.aren (1537) berrespenean] oinarritu zen. Horren bidez, oñatiarrei beren onibar guztiak seme-alaba bakar bati dohaintzan eman eta uzteko aukera eman zitzaien, uztardura- eta maiorazko-kargarekin, gainerako seme-alabak onibarretatik baztertuz, ondasun higigarrien truke, nahiz eta ez iritsi Gaztelako Zuzenbidea aplikatuz gero zegokien seniparte zorrotzera. Berez, Oñatiko jaunaren herribilduko bizilagunen artean maiorazkoak eratzeko errege lizentzia orokorra bilakatu zen.

1941ean ere azken lan labur bat argitaratu zuen Luis Maríak, La Casa Solar de Traña-Jáuregui. Abadiñoko elizatean kokatutako etxea, Astola etxetik gertu, Bizkaiko korrejidoreak Durangoko Merindaderako auzitegia eta kartzela izan zuen etxean. Bizkaiko eta Euskal Herriko beste oinetxe batzuen historiaren isla, Traña-Jauregi oinetxean kapare leinuak bizi izan ziren, historian zehar ondoko beste oinetxe batzuekin lotu zirenak (besteak beste, lebariotarrenekin). Bertan, «belaunaldi bakoitzean, anaia bat jaiotetxea gordetzen geratu zen, lurrak eta soroak zaintzen (uztardurak geroago gogor lotu zituenak), elizatearen, merindadearen eta Jaurerriaren gobernuan esku hartuz». «Gainerakoek bizitza irabazi behar izan zuten, bokazioa armen edo Elizaren bidez bilatu, togaren edo Indietako bidea hartuz; emeek, berriz, babesleku mistiko eta lasaia bilatzen zuten komentuetan, edo beste kapare-jauregietara joaten ziren etxea gidatu eta leinua iraunaraztera». Traña-Jauregi etxe hori, «lantza eta armadurazko gerrariak, txanbergadun kapareak eta kasakaz eta ileordez jantzitako zaldunak hartu ondoren», jabeek XVIII. mendean kolonoen esku jarri zuten, «ataria gurdiz eta nekazaritza-tresnez betetzen dutenak; ukuiluak, laborantza aberez; eta iratzez eta zereal-alez, ganbarak; hala ere, horma mardulek ez dituzte jabe berrien ohiturak saihesten, gustura gordetzen dituzte lanerako grina, ekonomia, ohitura zintzoak eta arrazaren bertute zahar guztiak, gure nekazariek gordailu sakratu gisa gordetzen dituztenak».

Haren seme nagusiak, Manuel Maria Uriarte Zulueta legelariak, aitaren urratsak partez jarraitu zituen. Estatuaren Abokatua izan zen, eta Zaragozako (1976) eta Bizkaiko (1977) gobernadore zibila, Presidentetza Ministerioko idazkari nagusi teknikoa (1978), Industria eta Energiako eta Lurralde Administrazioko idazkariordea (1979), Tokiko Korporazioen Finantza Araubideko zuzendariorde nagusia, eta Alderdi Popularreko senatari aukeratu zuten Arabatik 1996tik 2004ra. Era berean, Banco de Crédito Local-eko, Telefónica-ko eta Almacenes y Depósitos Aduaneros S.A.-ko kontseilaria izan zen, eta Itsas Eraikuntza Militarren Bazán Enpresa Nazionaleko Administrazio Kontseiluko idazkaria. Kulturaren eremuan, Eusko Ikaskuntzako kide izan zen, eta elkarte horretako Arabako zuzendariordea, eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko eta Landazuri Elkarteko kide. Aiarako Zuzenbidea ikertu eta zabaldu zuenean, aitaren lana amaitu zuen, zalantzarik gabe.

El Fuero de Ayala, Madrid: Imp. de los Hijos de M. G. Hernández, 1912, 250 or.; berrarg. Gasteiz: Diputación Foral de Álava, 1974, 193 or.

La Vinculación en Oñate: (estudio de historia jurídica), Donostia: Diputación Provincial, 1928, 269-299. or. [Homenaje a D. Carmelo de Echegaray].

Ponencia sobre el Proyecto de Apéndice del Código Civil para Vizcaya y Álava, Gasteiz, 1930, 25 or. (ale mekanografiatua).

«La Casa Solar de Traña-Jáuregui», Vida Vasca. Industria, Comercio, Arte, Literatura, 18. zenb. (1941) 231-232. or.

ANGOITIA GOROSTIAGA, V., «Una Aproximación al Fuero de Ayala», in GARCÍA FERNÁNDEZ, E. (koord.), La Tierra de Ayala: actas de las Jornadas de Estudios Históricos en conmemoración del 600 Aniversario de la construcción de la Torre de Quejana, Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, Kultura Saila, [2001], 311-327. or.

CELAYA IBARRA, A., Derecho Civil Foral de Vizcaya y Álava, Bilbo: Leopoldo Zugaza, 1976, 134 or.

— Curso de Derecho Civil Vasco, Bilbo: Universidad de Deusto, 1998, 216 or.

GALÍNDEZ SUÁREZ, J., La muy noble y muy leal tierra de Ayala. Su Señorío y su Fuero, Madrid: Juan Bravo, 1933.

— «Semejanzas entre los fueros de Ayala y Vizcaya», BRSBAP, VII, 1 (1951), 67-73. or.

— La tierra de Ayala y su fuero, Buenos Aires: Ed. Vasca Ekin, S.R.L, 1957, 210 or.

SALINAS QUIJADA, F., Estudio comparativo del derecho ayalés y navarro, Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 1983, 249 or.

URIARTE ZULUETA, M. M., «Consecuencias en Álava de la reforma del Derecho ayalés y vizcaíno», Azpilcueta: Cuadernos de Derecho, 13. zenb., 1992, 69-82. or. (EUSKO IKASKUNTZA, La práctica actual Derecho consuetudinario en Euskal Herria, Donostia: 1998).

— «El Fuero de Ayala», Derecho civil foral vasco, Gasteiz: Consejo General del Poder Judicial y Departamento de Justicia, Economía, Trabajo y Seguridad Social, 1995, 220-242. or.

— El Fuero de Ayala, su regulación en la Ley del derecho civil foral del País Vasco, Gasteiz: Club Alpino Gastronómico Tierra de Ayala, 1996, 23 or.

— «Bibliografía sobre el Derecho privado en Álava», Jornadas sobre el estado de la cuestión del Derecho histórico de Euskal Herria, Donostia: Euskal Herriko Zuzenbidearen Institutoa, 1996, 31-50. or.

— «Evolución histórica del Fuero de Ayala», in GARCÍA FERNÁNDEZ, E. (koord.), La Tierra de Ayala: actas de las Jornadas de Estudios Históricos en conmemoración del 600 Aniversario de la construcción de la Torre de Quejana, Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, Kultura Saila, [2001], 303-309. or.