TONI COMPAINS, Fulgencio (Otsagabia, Nafarroa, 1860 – Urrotz, Nafarroa, 1933).

Udal-idazkaria, Nafarroako Idazkarien Elkargoko presidentea, toki-araubidearen biltzailea eta publizista

Nafarroako Toki Legeriaren Novísimo manual egin zuen, 1867an Diputazioak argitaratutako bildumaren araberakoa. 1901eko urriaren 2ko akordioaren ondorioz argitaratu zen, «hala ere, horrek ez du esan nahi obra ofiziala denik, ezta Aldundi honek bere egiten duenik ere; hala ere, gomendatu eta eskuratzeko baimena ematen die udal korporazioei», izan ere «oso erabilgarria da orokorrean, udalentzat batez ere». 1907an eranskin bat gehitu zuen atalak eguneratuz eta «jurisprudentzia» erantsiz, hau da, Aldundiaren ebazpenak erregulazioak interpretatu eta aplikatuz, baina kontzeptuaren berezko doktrina judizial izaerarik gabe, «aurrekari administratibo» izanik.

Haren helburua «gure udal-araubideko foru-espezialitateari aplikatu beharreko xedapenak biltzea» eta «nire herriari zerbitzu bat ematea» izan zen, atal bidezko sistematizazioari esker jendeak indarrean zegoen legeria ezagut zezan. Atal horiek 1867ko abuztuaren 24ko Diputazioaren zirkularraren bidez argitaratutako Nafarroako herrien administraziorako arautegiarekin hasten ziren, eta toki-eskumenari dagozkion gai guztiak (antolaketa, ogasuna, kontuak, hornidurak, osasuna, instrukzioa, ongintza, kintak, eta abar) eta probintzia-eskumenarekin zuzenean lotutako beste batzuk jasotzen zituen. Nafarroako Gorteetako hainbat lege sartu zituen, 1794, 1795, 1796 eta 1797ko 27, eta 1817 eta 1818ko 60, hamaikaldi, hamabostaldi eta hogeialdiei buruzkoak, 1817-1818ko 29, animalia kaltegarriei buruzkoak, eta 1828-1829ko 26, 29, 34 eta 39, propio eta errentei, errepideei eta bideei buruzkoak.

Udalerriei eragiten zieten estatu-arauak, eta foru-arauak ekarri zituen, indarrean zeuden gorteetako legeez gain, Diputazioak 1841eko legeak onartutako arauzko-izaerako arautzeko ahalmena egikarituz emandako araudiak, zirkularrak eta erabakiak ere sartu zituen. Gai orokorrei eragin zien, hala nola, toki-araubidea, erabakimen eta zergak, errepideak eta bideak eta horien polizia, ondasunak, administrazio-kontseilua, kontuak, desamortizazioa, mendiak eta zuhaiztiak, antolamendua, gora jotzeko errekurtsoko egintzen berrikuspena eta administrazio-prozedura. Azken bi ataletan formulario ofizialak eta alkateek eta idazkariek tokiko komunitateari, estatuko agintariei eta Aldundiari eman beharreko aldizkako zerbitzuen aurkibidea gehitu zituen.

Obra horri esker, Aldundiak ondarearen, ogasunaren eta tokiko bizitzaren gainean zituen eskumenetatik abiatuta egin zuen ahalegin arautzailea ezagutu ahal izan zen. Eskumen horiek 1841eko Legeak Errege Kontseiluaren eta Erresumako Diputazioaren berezko eskumen gisa aitortu zituen, eta honek harreman hierarkikoan tokiko bizitza arautu eta kontrolatzeko ahalmena eman zion, baimenen, onarpenen eta gora jotzeko errekurtsoen, azpiegitura-planen eta tokiko ondarearen ondasunen bidez. Era berean, errepideei, bideei eta haien poliziari buruzkoa, 1859tik 1899ra bitarteko errege-aginduek Aldundiari aitortutako desamortizazioaren berezitasunak, herri-ondareari eustea ahalbidetu zutenak. Mendien araubidea, oro har, eta Urbasa, Andia, Entzia eta Aralarko mendiena. 1898ko uztailaren 16ko zirkularraren bidez Nafarroako Administrazio Kontseiluaren sorrera, urte berean eta hurrengoan berritu zena, errolda bidezko ordezkaritza mugatuko erakunde laguntzaile gisa, aurrekontuaren eta toki-ogasunaren gaineko eskumena zuena.

Tokiko bizitzaren kode baten beharra Nafarroako Herrien Administraziorako Araudian islatu zuen korporazio probintzialak, 1867ko abuztuaren 24ko zirkularraren bidez argitaratua. Gobernuaren eta Diputazioaren ordezkarien artean 1924ko martxoaren 8ko udal-estatutua 1925eko azaroaren 4ko Lege Dekretura egokitzea adostu zuten. Batzorde horrek batzorde txostengile bat sortu zuen, eta Toni izan zen Nafarroako Udal Administraziorako 1928ko Araudia idatzi zuen kideetako bat. Estatutuak emandako toki-autonomiaren printzipioaren bertsio berezi bat jaso zuen, baina ez zen hala izan, Diputazioak toki entitateen gaineko kontrola eta hierarkia mantendu zituelako, eta erakunde horiek erresumako erakundetzat hartu zirelako eta lege itunduak aitortu zituelako. Autonomia-printzipioaren zati bat txertatzeko, araugintza-eskumena administrazio-kontseiluari esleitu zitzaion, eta gora jotzeko errekurtsoen ardura, berriz, Aldundiaren eskuordetutako administrazio-auzitegi bati.

Nabaskoze eta Urrotzeko udaletako idazkaria izan zen (1884ko azaroaren 1etik 1930eko abenduaren 9ra), eta Nafarroako idazkaritzaren korporazio-bizitza sustatu zuen, estatuko funtzio publikotik eta foru-funtzio publikotik bereizitako funtzionario-talde gisa, Nafarroako Foru Aldundiak gaitutako funtzionarioek osatua, baina udalek modu zuzenean eta diskrezionalki izendatuak. Erregulazio eta ordainsari-hobekuntzak bultzatu zituen, eta elkargo bat eta montepio bat eman zien administrazio-kontseiluak ezarritako eta Diputazioak kudeatutako eskubide pasiboetarako.

Novísimo manual para la administración municipal en los pueblos de la provincia de Navarra y recopilación de todas las circulares y acuerdos de carácter general dictados por la Excma. Diputación Foral y Provincial hasta el día 31 de diciembre de 1901, Iruñea: Imp. Provincial, 1902.

Apéndice al Novísimo manual para la administración municipal en los pueblos de la provincia de Navarra, Iruñea: Imp. Provincial., 1907.

MARTÍNEZ ARTOLA, A., «Toni Compains, F.», Auñamendi Eusko Entziklopedia. Online arg.: aunamendi-eusko-ikaskunta.eus/es/toniu-compains-fulgencio/ar-131610 (2020ko abuztuak 4).

PÉREZ GOYENA, A., Ensayo de bibliografía navarra, VIII, Iruñea: Nafarroako Foru Aldundia, IX, 1962, 464-466. or.