PRADERA LARUMBE [PRADERA LARUNBE], Victor (Iruñea, 1872ko apirilak 19 – Donostia, 1936ko irailak 6).

 Ingeniaria, abokatua, politikaria eta idazle tradizionalista

Orduko Valentzia pasealekuan jaio zen, eta Iruñeko San Nikolas parrokian bataiatu zuten. Tradizionalismoaren irudia izan zen parlamentarismoaren eta demokraziaren aurrean, eta behin eta berriz borrokatu zen Kataluniako eta, batez ere, Euskal Herriko nazionalismoen aurka. Horretarako, XIX. mendearen amaierako eta XX. mendearen hasierako karlismo legitimistaren babesa izan zuen, baina baita 1919tik aurrerako mellismoarena, hark berak 1923an sortutako alderdi sozial popularrarena edo Primo de Riveraren diktadura garaiko batasun patriotikoarena ere. Bigarren Errepublika iritsi zenean, talde legitimista, integrista eta mellisten bileraren ondorioz (1932), komunitate tradizionalistan parte hartu zuen. Talde horretatik beste indar batzuekin egin beharreko aliantzak defendatu zituen, eta, horrela, TyRe eratu zuen (Tradicionalistas y Renovación española). Bere jarduera politiko eta parlamentarioan tonu beroko eta erretorika-gaitasun oneko hizlaria izan zen, eta horrek ospea eman zion ekitaldi publiko askotan. Gainera, hausnarketa bizia egin zuen printzipio tradizionalistetatik abiatuta, eta horrek eragin handia izan zuen 1936ko altxamendua babestu zuten pentsalarien artean. Azken hauekin harreman estua izan zuen, eta haien artean erreferente garrantzitsua izan zen. Izan ere, bere liburu ezagunenaren, O Novo Estado (1947), portugeserako itzulpenaren editoreek «tradizionalista zintzoa izan zela, inspirazio eskolastiko garbienaren iturburua, eta kultura politiko garaikidearen monumentuetako ikurtzat hartu behar dela» adierazi zuten.

Aitaren aldeko aitona-amonak Sara eta Sunbillakoak ziren, eta Etxalarren bizi izan ziren, amaren aldekoak, berriz, Auza eta Iruñekoak, eta Beran bizi izan ziren, hala ere, aitonaren aktibismo karlista zela eta, Valladolidera alde egin behar izan zuen. Gurasoak Etxalar eta Iruñean jaio ziren, baina Kuban izandako probetxuzko egonaldi bat eta gero, Francisco Praderak erregearen udaldien distira gorena bizitzen ari zen Gipuzkoako hiriburuan higiezinen sustapenean aritzeko baliabideak lortu zituen. Horregatik, familia Donostiara joan zen 1879an, eta Batxilergoa ikasi zuen, arrazionalisten eta tomisten arteko polemiken eragin handiko giroan. Ziurrenik, Luis Maria Eleizalde institutuko Psikologia, Logika eta Filosofia Moraleko irakaslearen eraginak eraman zuen Leon XIII.aren Aeterni patris (1879) entziklikarekin indartutako neotomismo baterantz. Praderak fideltasunez eutsi zion fedearen eta zientziaren arteko bateraezintasunik ikusten ez zuen eta filosofia kristaua Tomas de Aquinotik berrezarri nahi zuen pentsamendu horri. Hortik aurrera, oinarri arrazionalak eta katolikoak izan ziren bere bizitza osoko hausnarketen oinarria. Hala, 1935ean Salamancan emandako mitin batean, Espainia salbatzeko Erdi Aroko teologoarengana jotzera animatu zituen entzuleak.

Merkataritza-jarduera ezagutzeko Bordelen ibili ondoren, bide, ubide eta portuetako ingeniaritza ikasketak egin zituen, eta, horretarako, Deustuko Unibertsitatera joan zen (1887-1889). Bertan, familia karlista ospetsuetako kideak ezagutu zituen. Madrilgo Ingeniaritza Eskolan sartu zen, eta formakuntza amaitu ondoren, itzuli eta Laurak Bat zuzendu zuen, Tolosako paper-fabrika, makalaldi batetik atera zuena, harik eta Espainiako paper-fabrikak xurgatu zuen arte. 1902ra arte egon zen bertan ingeniari.

1899an, karlismoak Tolosako Gorteetako ordezkari gisa proposatu zuen, eta akta lortu zuen. Hala, parlamentu-bizitza hasi zuen, eta hortan, Juan Vazquez de Mellarekin izan zuen harremana erabakigarria izan zen, Praderak bere burua Asturiasko politikari eta hizlariaren dizipulutzat hartzeraino. Une hartan, gainera, Zuzenbide karrera lortu zuen, eta jardunari ekin zion, maiz auzipetutako karlisten defentsan. 1901eko hauteskundeetan Tolosan berrautatua izan zen. Legebiltzarreko etapa berri eta labur horretan gero eta distantzia handiagoa hartu zuen eredu politikoarekiko, eta ez zuen berriro hurrengo deialdian aurkeztea onartu. Orduan, hizlari eta artikulugile gisa lan egin zuen, batez ere garai hartako gai soziala zelakoaren inguruan. Gogor eraso zion sozialismoari, ordena kristauarekin eragiten zuen haustura zela medio, batez ere 14. urteko gerran islatzen zena, baina baita enpresaburuen diru-goseari ere, langile asko marxismoaren ilaretara eraman zituela esaten baitzuen. Aktibismo horrekin batera, beste fronte bati ekin zion, euskal nazionalismoari, eta gogor eraso zion XX. mendearen lehen urteetatik.

Vazquez de Mellaren pentsamendutik abiatuta, karlismoa aldatzea bilatu zuen, Cerralboko markesak XIX. mendearen amaieran egindako saiakeraren ildotik, baina horrek talka egiten zuen proposatutako eraldaketak ongi ikusten ez zituzten eskualdeetako agintariekin, posibilismo handiagoa lortzera bideratuak baitziren. Charles Maurrasen jarraitzailea, Praderak bere monarkismoa sendotu zuen Proventzako egilearen eskutik, eta nazionalismo espainiar sakonarekin konbinatu zuen. Probintzia-erakundetik kanporatu ondoren, 1913an Gipuzkoako karlismoaren zuzendaritza-batzordean sartu zen. Bere diskurtsoetan, tradizionalismo mellistan eta neotomismoan oinarritutako pentsamendu politiko eta soziala azaldu zuen, eta, bi horiek oinarri hartuta, karlistak espainiar bakarrak zirela definitu zuen, zuzenbide naturalarekin bat zetozen bakarrak. Jaimismoak Iruñeko diputatu gisa proposatu zuen berriro ere 1918an. Onartu egin zuen, batez ere Kataluniako eta Euskal Herriko nazionalismoen aurka borrokatzeko. Batasunaren defendatzaile hautatu zuten 29. artikuluaren bidez, nazionala zein erlijiosoa, antzeko indar politikoak integratzen edo aliatzen saiatu zen, Errusiatik gizarte-sektore batzuen artean gero eta beldur handiagoa eragin zuen iraultza baten aurka. Praderak elizaren gizarte-doktrina proposatu zuen iraultza horren aurrean, hala adierazi zuen Dios vuelve y los dioses se van (1923) lanean. Bertan, teorialari iraultzaileen aurka egin zuen, Erdi Aroko ordenarekin amaitu zuen protestantismoaren oinordekotzat jotzen baitzituen, ideia hori mantendu zuen bere azken liburuan El Estado nuevo (1935), faxismoa defentsa-erreakzio gisa ikustera eraman zuena. Izan ere, Jose Antonio Primo de Riverari erantzutean, Falangeren sorreran azaldutakoaren funtsa tradizionalismotik zetorrela uste zuen («¿Bandera que se alza?», Acción Española, 1933ko abenduaren 16a).

Gizarte-ordena eta batasuna izan ziren, beraz, Praderaren politikaren eta pentsamenduaren ardatzak azken urteotan, betiere Euskal Herriko eta Kataluniako indar nazionalisten eta sozialisten aurka. Horretarako plataformetako bat alderdi mellista berria izan zen (alderdi katoliko tradizionalista), 1919an jaimismoaren zatiketatik sortua. Pradera alderdi berriko hautagai gisa aurkeztu zen Iruñean 1919an, baina zatiketak karlismoa ahuldu egin zuen, eta ez zuen aulkirik lortu. Hala eta guztiz ere, bere gizarte-aktibismoak aurrera egin zuen, eta 1922an Salvador Minguijonek eta Severino Aznarrek, besteak beste, indar politiko berri bat sortzeko ekimena babestu egin zuen, alderdi sozial popularra. Alabaina, proposamen horrek gutxi iraun zuen, 1923ko irailean diktadura iritsi zenean ez baitzuen finkatzerik izan, Primo de Riveraren erregimenaren aurreko jarrerari buruzko desadostasunez gain.

Praderaren ustez, diktadura aukera bat izan zen erregimen tradizionalista eraikitzeko, eta harekin kolaboratu zuen hainbat txosten emanez, monarkia ez parlamentario baten eta zalantzan jarri ezin den batasunaren barruko eskualde-berezitasunak aitortuko zituen araubide korporatibo baten bila; izan ere, urte batzuk lehenago idatzi zuen bezala, «nazio subirano batean herri horien antolaketa politikorako modu desberdinak egon daitezke, egon behar dira». Haatik, haren proposamenak ez ziren aintzat hartu, eta hasieran mesedeak egitetik desengainu gero eta handiago batera igaro zen, liburu kritiko batean islatu zuena: Al servicio de la patria. Las ocasiones perdidas por la dictadura (1930). Bertan, diktadura Kataluniako eta Euskal Herriko nazionalismoen babes nagusia izan zela adierazi zuen, alde batera utzi baitzuen deszentralizatzeko edo eskualdeak aitortzeko edozein aukera, eta diktadoreak nazionalismoaren eta erregionalismoaren arteko aldea ez zuela ulertu adierazi zuen (332-333. eta 411. or.). Hala ere, oraindik ere harremanak mantendu zituen erregimenarekin, Aholku Batzar Nazionalean parte hartu baitzuen, diktaduraren etorkizun politikoari buruzko hausnarketari eskainitako atalean.

Pradera oso kritikoa izan zen bigarren Errepublikarekin, bere ustean Espainiarentzako erregimenik egokiena monarkia zelako, eta, zehazkiago, tradizionala, organikoa eta katolikoa. Argudio horrekin erregimen berriaren aurkako ekintzak justifikatu zituen. Bestalde, eskuindarren bateratze-prozesua areagotu egin zen, karlismoa barne. Pradera, mesfidatia izan arren, harekin bat egin zuen, baina estatutuarekin zituen desberdintasunak mantendu egin zituen, eta 1932az geroztik argi eta garbi agertu zen honen kontra, euskal nazionalismoaren aurkako erasoak handituz. Hala egin zuen 1934ko urriko iraultzaren ondoren, jelkideei iraultzaileekin elkartu izana leporatuta. Bitartean, karlismoa hazi egin zen, eta Pradera bere batzar gorenaren parte izan zen 1932 eta 1934 bitartean, Rodezno kondearen zuzendaritzapean. Biak hurbileko beste indar politiko batzuekin lortutako akordio gorenen aldekoak ziren, batasun nazionalaren eta tradizioa gizartearen printzipio gidari gisa bultzatzearen mesedetan. Horren ondorioz, itunak eta aliantzak defendatu zituzten, eta Acción Española elkartearekin eta izen bereko aldizkariarekin lankidetzan aritu ziren. Bertan, parlamentuaren eta demokraziaren aurkako pentsamenduaren zati handi bat azaldu zuen, eta El Estado nuevo liburuaren kapitulu batzuk aurreratu zituen, bere doktrinen laburpen bihurtu zena. Ondoren, Jose Calvo Sotelok bultzatutako bloke nazionalarekin kolaboratzeko baimena ere jaso zuen, batez ere karlismoa bertan nolabait integratzeko.

Bien bitartean, CEDArekin zituen aldeak handitu egin ziren, batez ere CEDAren akzidentalismoagatik, eta baita erregionalismoari uko egin ziolako ere. Praderak espainiar tradizionalismoa hartzen zuen eskuindarren batasunaren sorburu gisa, ez Action Française frantziarra, eta zaila egiten zitzaion beste ekimen batzuekin kritiko ez izatea, batasunaren aldekoa izan arren. Izan ere, joera horrek eraman zuen komunitate tradizionalistaren batzorde gorenetik ateratzera, Renovación Española bezalako taldeak karlismoan sartzeko saiakerak huts egin baitzuen, aitzitik ez zen urrundu, propaganda-aktibo gisa mantendu baitzen, eta Manuel Fal Conde buruzagi berriak kultura tradizionalistaren kontseiluko buru izateko eskatu zion.

1935. eta 1936. urteetan, bere jarrera erradikalizatu egin zuen eta hizkuntza apokaliptiko eta Errepublikarekin gero eta erasokorragoa erabiltzen hasi zen, iraultzarekin lotzen baitzuen. Haren aurrean, estatu katoliko, tradizionalista, organiko eta antiparlamentarioa proposatzen zuen, Akinoko Tomas eta Leon XIII.engandik abiatuta, eta hala adierazi zuen El Estado nuevo lanean, estatu liberalaren jarreren aurka. Asmo handiko lana izan zen, portugesera eta ingelesera itzulia.

Bere mezuen gorakadan, 1933ko udaz geroztik Nafarroak Konstituzio Bermeen Auzitegirako hautatua izanak emandako immunitatea baliatu zuen. 1936an, areagotu egin zen Francorekin zuen harremana, 20ko hamarkadatik zetorrena, eta haien elkarrizketetatik irtenbide iraultzaile oro saihestea irtenbide bakarra zela ondorioztatu zuten, Praderak defendatutako batasun politikoa bilatuz. 1945ean, iruindarraren lan osoak argitaratu zirenean, Francok egin zion hitzaurrea.

1936ko uztailaren 17an matxinada hasi zenean, Pradera Donostian zegoen familiarekin. Bertan atxilotu zuten, eta, espetxean egun batzuk eman ondoren, Javier semearekin fusilatu zuten.

Bere pentsamenduaren eta ekintza politikoaren alderdi nabarmenetako bat euskal nazionalismoaren eta, hedaduraz, katalanaren kritika izan zen. XIX. mendearen amaieran izan ziren eztabaidak, batez ere Arturo Campion eta bere aurkakoen artean. Praderak bere gain hartu zuen joera kritiko hori gero eta handiagoa zen EAJri aurre egin zionean, izan ere, gorteetan egon zen lehen aldian ere erregionalismoa defendatu zuen. Hala erakutsi zuen 1913ko udako Zornotzako mitinean. Han, jatorri liberalak egotzi zizkion euskal abertzaletasunari, bere indibidualismoagatik eta bere proiektuaren arraza-oinarriagatik, eta horren aurrean tradizionalismo bat baieztatzen zuen, eskualdeen arteko desberdintasunak esparru nazional komun baten pean bere gain hartzen zituena. Une horretatik aurrera, jelkideen arteko talkak etengabeak izan ziren. Bere gertuko «katoliko bezain euskaldun eta euskaldun bezain katoliko» tzat hartu zuen bere burua kongresuan, eta gaztelerazko odol-tanta bakar bat ere ez zuela adierazi zuen (1918). Euskal hiztuna zen, hainbat hitzaldi publikotan erakutsi zuen bezala, baina eskualdeari eta autonomiari buruzko bere ikuspegia gero eta desadostasuna handiagoa izan zen euskal abertzaletasunarekin, batez ere 1917ko uztaileko Gasteizko Diputazioen eskaera autonomisten eta batzarraren ondorioz. Maiatzean, Donostian «nazionalismoari eta erregionalismoari» buruz egindako diskurtsoan distantziak markatu bazituen ere, Gasteizko batzarraren ondorioz Diario de Navarra egunkariari (1917ko uztailaren 26ko 1-2. or.) honako hau adierazi zion: «foruak oso-osorik erreklamatu ahal ditugu eta eskatu behar ditugu, Zuzenbide diren aldetik; baina autonomia ezin dugu eskatu kontzertu edo lege itunduak egonda». Kataluniarren zorduntzat jotzen zituen eskaera horiek, eta, horren aurrean, «erne egotea» justifikatzen zuen. «Erabat erregionalista, baina antinazionalista konbentzitua» zela uste zuen, eta horregatik ez zen fio nazionalista katalanekin eta haien proposamenak zabaltzeko aukerarekin, uste baitzuen autonomia onargarri bakarra Foruan sortutakoa zela, «ez garelako gu euskal herrialdeen barne-konstituzioari ez dagokiona onartzearen jabe, eta ez dugulako eskubiderik gure arbasoek sortu ez zutena etorkizuneko belaunaldiei uzteko». Praderaren ustez, arazoa zentralismoa zen, eta, horregatik, Espainia osatzen zuten herrien multzoa deszentralizatu behar zen, monarkia federal baten pean.

Argudio horiek gehiago garatu ziren 1918an, Jurisprudentziaren Errege Akademian foruei buruz emandako konferentzian, eta Gorteetan apirilean emandako mintzaldietan. Hala, foruek ez zutela bereizketa inplikatzen zioen lehenbizikoan, baizik eta gizarte handiago batekiko lotura, Espainiarekiko. Eta, amaitzeko, honako hau zioen: «Espainia ez da herrien batura bat, herrien elkarte bat baizik; hau da, Espainian ez dago hainbat aberri estatu batean lotuta; Espainian, aberri bakarra besterik ez dago, estatu bakar batean» (22. or.). Bestalde, hizkuntza propioak kontserbatzeko eta eskualdeko helburu pribatiboetarako ofizialak izateko eskubidea defendatu zuen kongresuan, baina esklusibotasun-eskubidea ez zuen onartzen, ezta inperio-hizkuntza deitzen zuena baztertzea ere. Haren ustez, «Espainian sartu garenean ikusi dugu benetan batzuk eta besteak anai-arrebak garela». Azken batean, «Baskonia zoriontsua izan da Espainiako nazionalitatea hartu zuenetik». Argudio horretatik abiatuta, Praderak Iruñeko 1918ko abenduko batzarrean eta Amaiurri buruzko eztabaidan izan zuen jarrera uler daiteke. Lehenbizikoa foruak lehenera zitezen eskatzeko deitu zen, 1839ko legea indargabetuz, eta Praderak Nafarroaren espainolismoa aldarrikatu eta Euskadirekin egindako edozein akordio baztertu zuen. Bigarrenean, tentsioa askoz biziagoa izan zen. Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordearen 1920ko maiatzeko akordioaren ondoren, «Nafarroako independentziaren azken defendatzaileen oroimenez eta ohorez Amaiur hiribilduan obelisko bat eraikitzea» erabaki zen, Diputazioaren babesarekin abian jarri, eta handik bi hilabetera lehenengo harria jarri zen. Praderak, 1921eko urtarrilaren 6an, Agramontarrek eta haien ondorengotzat jotzen zituen euskal nazionalistek Nafarroari traizioa egin ziotela adierazi zuen, eta akusazio eta gaitzespen trukaketa hasi zen. Behin eta berriz esan zuen ez zela konkistarik izan; izan ere, «Nafarroaren espiritu nazionala Espainiaren espiritu bera zen; Nafarroak, Espainia geografikoaren barruan estatu independentea izan arren, Espainiako gainerako eskualdeen nazionalitateaz bestelakorik ez zuen, eta konkistatutako herriak eta konkistatzaileek espiritu bera zuten». Fernando el Católico y los falsarios de la historia (1922 eta 1925) lanean garatu zituen bere argudioak, baina obeliskoa eraiki egin zen, hala ere. 1926an, honako hau adierazi zuen: «Amaiurreko monumentua Nafarroari iraina da, eta Espainiak inoiz ez zuen onartu behar hura eraikitzea, eta gauzen estadio horren aurkako irtenbide erradikala monumentu haren oinarrian dinamita-kartutxo bat aplikatzea da», zeina –jarraitzen zuen– berauk jarriko baitzuen. 1931ko uztailaren 26an lehergailu bat lehertu zen Amaiurreko obeliskoan, eta suntsitu egin zuen.

Urte horietan zehar, euskal nazionalismoaren aurkako kritikei eutsi zien Praderak, nola prentsan hala tribunan, testu eta mintzaldi guztiei aplikatzen zien arrazionalismo eskolastikotik abiatuta. 1923ko apirilaren 1eko Bilboko batzar nazionalistaren ondoren Beti Bat egunkarian argitaratutako testuak izan ziren horren isla argia. Urte horretan bertan bildu ziren El absurdo del nacionalismo vasco izen esanguratsuko liburuxkan. Bertan, aurretiko ideia bat azpimarratzen zuen: euskal nazionalismoaren separatismo zentralista: «ni euskalduna naiz, eta ez daukat odol tanta gaztelau bakar bat ere. Nire zainetan Pirinioetatik hegoalderako euskal odola eta mendi horiez bestaldeko euskal odola besterik ez dabil; eta hala ere, zorion handiz esan dezaket ez naizela nazionalista, eta nazionalismoaren etsai nekaezina izateko ohore handia daukadala. Ni espainiarra naiz» (21. or.).

Errepublika iritsi zenean, Praderak eraso gogorragoak egin zizkion euskal nazionalismoari, batez ere estatutu-proposamenen ondorioz, lehenik katalana eta gero euskalduna. Hasierako argudio teorikoei politikoak gehitu zitzaizkien, antiliberalismoa eta antiparlamentarismoa osatuz, Errepublikari egindako kritika sistema gisa, eta nazionalismoa euskaldunen zatitzaile gisa. Hori dela eta, 1932ko uztailean Durangon emandako hitzaldiaren amaieran, honako hau adierazi zuen: «Justiziaren orduan —berandutuko ez dena— nazionalismo zatitzailearen gainean eroriko da madarikazio mendekatzailea».

Regionalismo y nacionalismo, Madrid: El Correo Español, 1917.

El misterio de los Fueros vascos, Madrid: Jaime Ratésen estudio tip., 1918.

Los nacionalismos vasco y catalán en el Congreso de los Diputados, Iruñea: El pensamiento Navarro, 1918.

Por Navarra, para España, Donostia: Graphos ed., 1921.

El absurdo del nacionalismo vasco, Iruñea: E. Ostérizen liburudenda, 1923.

Fernando el Católico y los falsarios de la historia, Madril: Sucesores de Rivadeneyra, 1922, eta Madrid: Voluntad, 1925.

Dios vuelve y los dioses se van. Modernas orientaciones de Economía política derivadas de viejos principios, Madrid: Sucesores de Rivadeneyra, 1923.

Al servicio de la patria. Las ocasiones perdidas por la dictadura, Madrid: Javier Morata ed., 1930.

Discurso de D. Víctor Pradera pronunciado en el acto tradicionalista de Durango el día 24 de Julio de 1932, Donostia: El Fuerista, 1932.

El Estado Nuevo, Madril: Cultura Española, 1935 (London: Sands & Co., 1939; Lisboa, edições Gama, 1947, eta New York, Ams press, 1974).

Obra completa, Madril: Ikasketa Politikoen Institutua, 1945, 2 liburuki 

AUÑAMENDI, «Pradera Larumbe, Víctor», Auñamendi Euskal Entziklopedia. Online argitaratua: http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/pradera-larumbe-victor/ar-118372/ (2020ko urriak 17).

GAMBRA CIUDAD, R., «Víctor Pradera en el pórtico doctrinal del alzamiento», Revista de estudios políticos, 192 (1973), 149-164. or.

GARCÍA VENERO, M., Víctor Pradera, guerrillero de la unidad, Madrid: Editora Nacional, 1943.

GUINEA SUÁREZ, C., Víctor Pradera, Madrid: Publicaciones Españolas, 1956.

MUGUETA, J., Los valores de la raza Víctor Pradera, Ramiro de Maeztu, José Calvo Sotelo y José Antonio, Donostia: Navarro y Del Teso, 1938.

OLÁBARRI, I., eta SÁNCHEZ PRIETO, J. M., «Un ejemplo de Richtungskampf en la historiografía navarra contemporánea. La polémica en torno a Amayur (1921-1931)»

MELENA, J. L. (ed.), Symbolae Ludovico Mitxelena septuagenario oblatae, II, Gasteiz: EHU, 1985, 1309-1327. or.

ORELLA MARTÍNEZ, J. L., Víctor Pradera, un católico en la vida pública de principios de siglo, Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos, 2000.