Baskoniako Zuzenbide Historiko eta Autonomikoaren Azterketarako Fundazioa

← Sarreretara itzuli

NOTITIA VASCONIAE GAZTELA ETA LEONGO EGILEAK ETA OBRAK

PALENCIA, Alfonso de (Alonso de Palencia, Alfonso Fernández de Palencia, Alfonsus Palentinus) (El Burgo de Osma, Soria?, Palentzia?, 1423 – Sevilla, 1492). Historialaria eta errege-kontseilaria

Karguak eta lanbideak

Testua gaztelaniaz

Historiador y consejero real.

Ibilbidea

Jatorriz judu kristautuen familia batekoa, humanisten eskutik jaso zuen hezkuntza, Pablo de Santa María eta Alfonso de Cartagena gotzain burgostarrek bezala. Ondoren, Italian osatu zuen heziketa (1441-1453). Florentzian, Basilio Besarion kardinalaren zerbitzura egon zen, eta Erroman, humanitate-ikasketak egin zituen Jorge de Trebisondarekin batera. Gaztelara itzuli eta Sevillan finkatu zen. Alfonso de Fonseca el Viejo artzapezpiku sevillarrak lagunduta, Henrike IV.a erregearen kronikari eta latinezko gutunen idazkari izendatu zuten. Harrezkero, gortearen interesetan eragina zuten gatazka askotan bitartekari-lan handia egin zuen. Elisabet Gaztelakoaren aldekoa izanik, haren zerbitzura hasi zen lanean, eta, ondoren, Fernando II.a Aragoikoarekin ezkontzean, errege-kronikari eta -idazkari lanetan jarraitu zuen. Karguak utzita, Sevillara itzuli zen eta han historia aztertzen eta bere obra idazten aritu zen, 1492an hil zen arte.

Obrari dagokionez, landu zituen diziplina guztietan erakutsi zuen izaera humanista, eta lan historikoak, geografikoak, moralak, hiztegi-lanak, linguistikoak eta itzulpenak eman zituen argitara. Historialari-zereginean, Henrike IV.aren eta haren anai Alfontso «Inuzentearen» kronikari-lanak egin zituen, eta bigarren horren aldeko jarrera agertu zuen. Ondoren, Errege-erregina Katolikoen zerbitzura jarraitu zuen historialari-eginkizunean. Haren lana funtsezkoa da xv. mendeko bigarren erdialdeko Gaztelako historiaren berri jakiteko. Obra hauek idatzi zituen: De la antigüedad de España e de las fazañas de la gente española; Fazañas de los antiguos príncipes; Gesta Hispaniensia ex annalibus suorum dierum colligentis —Décadas izenez ere ezagutzen da—, eta Bellum adversus granatenses. Azken hori amaitu gabe utzi zuen.

Henrike IV.aren kronika ere berak idatzia dela uste da. Erregearen eta Zuria Nafarroakoaren arteko ezkontzaren berri ematen da lan horretan, eta Gaztelako nobleek nola zapuztu zuten Nafarroako eta Kataluniako errege izateko haren asmo politikoa. Narrazio aldetik oso interesgarria da bizkaitarren eta gipuzkoarren bando-gerrei buruz egiten duen deskribapena. Borroka haiek zirela eta, Henrike IV.ak berak Gasteizen eman zituen egun batzuk 1457ko udaberrian, eta handik Gipuzkoara jo zuen, egoera baketu nahirik. Han, dorre eta gotorleku batzuk eraisteko agindu zuen. Obran, egileak xehetasunez deskribatu zuen Baskonia hegoaldeko egoera lazgarria, barne borroken eraginez odolustua eta guztiz pobretua:

«Navarros, vizcaínos y vascos viven desgarrados por sangrientas banderías y eternas e implacables rivalidades en que consumen los de Vizcaya y Guipúzcoa las riquezas que sus expediciones marítimas les procuran, como los navarros y vascos los abundantes frutos que su tierra produce. Todos ellos se entregan al robo y tratan de engrosar las fuerzas de sus partidos en juntas y convites entre sus parciales, en que gastan la mayor parte de su tiempo. Ni obedecen las leyes ni son capaces de regular gobierno; su lengua y sus costumbres con ningún otro pueblo tienen semejanza; solo en avaricia igualan, si no superan, a los más avaros, que aun entre padres e hijos es corriente la usura. A veces conceden amigable hospitalidad a los viajeros, pero siempre sedientos de su oro, asaltándolos con frecuencia en su penosa marcha por los bosques, y, como reclamando su compasión, pídenles un generoso donativo o su bondadosa liberalidad con humildes palabras, que truecan en amenazas de atravesarles con sus ballestas o saetas si no acceden a sus peticiones. Luego, satisfechos por lo general con unas cuantas monedas, no solo se consagran a la seguridad del dadivoso, sino que además se ofrecen a acompañarle por un trecho del camino para que no caigan en manos de otros salteadores que, cuando son del mismo bando, préstanle segura escolta y le acompañan cortésmente. Llegados a su hospedaje, todos restauran las fuerzas en su mesa, y a falta de vino, que en el país tiene alto precio, el huésped viajero ha de cuidar de alimentarlos abundante y opíparamente con sidra y pan exquisito. Pero todas estas faltas las disimulan con el pretexto de su antiguo abolengo del singular esfuerzo de su ánimo y de su consumada destreza» (IV. libk., IX. kap.).

Henrike IV.a hiltzean haren oinordetza zela eta sortutako gatazka ere jasotzen du kronikak, eta jakinarazten du frantsesek Euskal Herrian barneratu eta hainbat herri suntsitu zituztela. Hondarribiko gotorlekuak 1476ko martxotik uztailera agertutako erresistentzia ere aipatzen du. «Baskoiek» eta Fernando erregearen indarrek defendatzen zuten Hondarribiko plaza (XXV. libk., X. kap.).

Obrak

Crónica de Enrique IV, ca. 1480 (Alfonso de Palenciari egotzia) in Sánchez Parra, M. P. (arg. eta gaztelaniazko itzulpena), Crónica anónima de Enrique IV de Castilla, 1454-1474, Madrid: La Torre, 1991, 2 libk.

Bibliografia

Durán Barceló, J., «Bibliografía de Alfonso de Palencia», in Boletín Bibliográfico de la Asociación Hispánica de Literatura Medieval, 9 (1995), 289.-335. or.

— Alfonso de Palencia ante sus biógrafos y bibliógrafos, Madrid, 2016.

— «Alfonso de Palencia», Diccionario Biográfico Español, Madrid: Real Academia de la Historia. Online edizioa: http://dbe.rah.es/biografias/17613/alfonso-de-palencia (2018ko azaroaren 1ean eginiko kontsulta).

Munita Loinaz, J. A., «Fuentes cronísticas para el estudio del País Vasco en la Edad Media», in Barruso Barés, P., eta Lema Pueyo, J. A., Historia del País Vasco. Edad Media (siglos v-xv), Donostia: Hiria, 2004, 79.-82. or.

Paz y Mélia, A., El cronista Alonso de Palencia: su vida y sus obras, sus Décadas y las Crónicas contemporáneas, ilustraciones de las Décadas y notas varias, Madrid, 1914.

Rodríguez, T., «El cronista Alfonso de Palencia», in La Ciudad de Dios, 15 (1888), 17.-26. or., 77.-87. or., 149.-156. or., 224.-229. or. eta 298.-303. or.

Tate, R. B., «Alfonso de Palencia y los preceptos de la historiografía», in García de la Concha, V. (arg.), Nebrija y la introducción del Renacimiento en España, Salamanca: Universidad de Salamanca, 1983, 37.-51. or.

Aipamen bibliografikoa

Lizarraga Rada, M., “Palencia, Alfonso de”, Jimeno Aranguren, R., (dir), Notitia Vasconiae. Baskoniako historialarien, legelarien eta pentsalari politikoen hiztegia, T.I, Iura Vasconiae fundazioa, Donostia, 2020, pp. 318-320.

Espainiako Gobernuaren Berreskuratze, Transformazio eta Erresilientzia Planaren esparruan Next Generation EU funtsek finantzatutako proiektua


Laguntzaileak:

Diputación Foral de Gipuzkoa
Ministerio de Ciencia, Innovación y Universidades - Gobierno de España
IVAP