OZCARIZ, Francisco Javier (Francisco Javier Okaritz) (Nafarroa, XIX. mendea).

Diputatua, historialaria

Ozcarizen irudia ezezaguna da, ez baitago haren daturik inongo bibliografia edo entziklopedian. Hala ere, gure bilaketek hainbat emaitza eman dituzte.

1843ko iraileko diputaturako hauteskundeetan 234 boto lortu zituen, orduan Luis Iñarra izan zen bozkatuena (3.477 boto) eta Nazario Carriquiri bigarrena (3.276 boto) (1843ko irailaren 29ko PAO). 1843ko irailaren 11n Revista de España y del Extranjero (Madril, 1843, 5. liburukia, 390-396 orr.) aldizkarian Jose de Grijalva poetak bere laguna izateagatik epistola bat eskaini zion Francisco Javier de Ozcariz y Arce jauna bazen, ondoriozta dezakegu, testuaren edukiengatik, Madrilen bizi izan zela, Karlistadan borrokatu zela (seguru asko, erregegaiaren alderdian), eta garai hartan bere sorterrian, Iruñean, bizi zela. Bestalde, Francisco Javier Ozcariz bat 1852an argitaratutako Historia de las milicias provincialesen egile gisa ageri da (Boletín Oficial del Ministerio de Fomento, Madril, 1855, 17. liburukia, 55. orr.), eta Infanteriako Armadaren Ikuskaritzako Batzorde Iraunkorreko kide gisa, brigadier karguarekin (Guía de forasteros en Madrid para el año de 1865, Madril: Inprimategi Nazionala, 1864).

Esparteroren erregeordetzaren amaieraren ondoren, Ozcarizek artikulu bat argitaratu zuen Iruñeko La Opinión Nacional egunkarian, 1843ko udan: «Badago Nafarroan alderdi foruzalea?». Artikuluak Pablo Ilarreguik eta José Yanguas y Mirandak ere parte hartu zuten eztabaida sortu zuen 1843an. Eztabaida urte hartan bertan Ozcarizek berak argitaratutako liburuxka batean jaso zen, Intereses de Navarra. Vindicación de los Fueros vasco-navarros. Ecsamen de los mismos como sistema político, civil, administrativo y económico: cuestión legal (Iruñea: Zenón Garayoa erregeordeak, 1843). Liburuxkan, Oz- carizen artikulua eta Ilarreguik medio berean emandako erantzuna jaso ziren, eta lehenengoak bigarrenari eta baita Y. delako bati emandako erantzu- nek osatzen zuten. Y. Yanguasek erabilitako izengoitia zen. Hau guztia Alerta a los navarros, izeneko opuskulu batean bildu zen (Iruñea: Francisco Erasunen inprimategia, 1843). Opuskulu hau aurreko eztabaida zela-eta argitaratu zen, eta 1841eko legea ekarri zuen negoziazioaren diseinuaz arduratu zen Tu- terako autoreak La Opinión Nacional egunkarian argitaratutako artikuluen egileak salatu zituen, gerra zibil berri baten aldeko gogoa pizteagatik eta fran- tziar interesei zerbitzatzeagatik, eta, horrekin batera, 1839. urtea baino lehe- nagoko Nafarroako erakundeen izaera negatiboari buruzko aurreko argudioei berriro heldu eta emandako foru-aldakuntza defendatzen zuen.

Bere liburuxkako 30. orrialdetik 32.era bitartean, Ozcarizek La Opinión Nacional egunkarian argitaratutako artikulua errepikatu zuen hitzez hitz, Sagasetaren tesien jarraipena egiten zuena. Honela zioen:

«Aldaketarako mandatariei dagokienez, gure foruak deuseztatzea esango dugu hobeki, ez dakigu noraino onar zitekeen haien eginkizuna. Nork agindu zien? Nafarroako gorteak izan al ziren? Beste botererik agin ziezaiekeen gorte horien eta Foru Erregimen guztiaren izateaz ari zirenean? Eta gero, zer esan nahi dute politika handiko, komenigarritasun orokorreko, harmoniako eta batasun konstituzionaleko arrazoiak hitzek, eta guri iruzur egiteko erabilitako beste hainbestek? Oso gutxi izan dira engainatuak». Ondoren, 37. orrialdetik «gure artikulua» dela dioena.

Horrez gain, liburuxkak Ozcarizek Sagasetarekiko zuen begikotasuna berresten du. 16. eta 25. orrialdeen artean, Sagasetaren liburuxkaren paragrafo asko ageri dira, eta honi behin eta berriz egiten dio gorazarre. Honela dio: «Baina Foruen gaia landu zen idazki guztien artean, 1840an Iruñean inprimatutako dokumentu bat nabarmentzen da, oso bitxia eta garrantzitsua, ematen dituen berrien aberastasunagatik; berezia da, Nafarroako Foruen estraktu interesgarri bat duelako, adierazgarria da, duen arrazoi eta egiagatik, logikoa da, barruan gordetzen dituen argudio erakargarrien multzoagatik, eta ikusi dugun bikainena da, bere autoreari dagokion autoritateagatik, Nafarroako Erresumako hiru estatuetako aholkulari sindiko Angel Sagaseta de Ilurdoz doktore jaunari». Era berean, Ozcarizek behin eta berriz onartu zituen sindiko ohiaren tesiak, 1841eko moldaketa ekarri zuen negoziazio-pro- zesuan jarraitutako prozeduraren zilegitasun ezari buruzkoak, Nafarroako legeriari zegokionez. Nahiz eta «Foruen aldaketan parte hartu duten Nafarroako mandatarien gaitasunik eza: botere ez-legitimoak zituzten, zentzugabeak ziren, eta ez ziren Gorteetan bildutako hiru estatuetatik eratorriak» aipatu, onartzen du «aldaketa erabilgarria dela [Foruena] Konstituzioko gobernu-sistema bat perfekziona dezakeelako», betiere «legezko egoera berre- zartzen bada, manerak zaintzeko, izan ere, hauek hausteak, nazio-harrotasun noblea biziki iraintzen baita». Ozcarizek ulertu egin zuen Nafarroako herriaren beharrak aldatu egin zirela eta ez zuen «egonkor egon dadin» nahi, hala ere, ez ditu «Foruak gaur egungo egoerarekin eta garapenarekin bateraezintzat», eta ez dio kontra egiten «foruek eskaintzen dizkioten bitartekoen bidez haiei egokitzeari, baina haietatik atera gabe, haiek suntsitu gabe». Bestalde, bere ideiak 1837ko Espainiako Konstituzioarentzat subertsiboak eta mespre- txuzkoak izatearen salaketei kontra egin zien, argudiatuz «ez dagoela konsti- tuzio onik edo txarrik, gobernatu behar duen herriarentzat baizik; konstituzio bera, aipatu dugun adibidean bezala, bikaina izan daiteke herri batentzat eta are hiri batentzat, eta zentzugabea litzateke beste herri edo hiri bati inposatzea».

Bestalde, Yanguasen Alerta a los navarros liburuxkari dagokionez, Ozcarizek, liburuxkaren hasieran adierazi zuen «Foruak sistema politiko gisa, admi- nistrazio-sistema gisa, sistema ekonomiko gisa, ez dira pasiorik gabe eta zentzuz eztabaidatzen» eta ez zela ezer esaten 1841eko legearen negoziazioaren zilegitasunaz. Lanaren amaieran, 45. orrialdetik 47. orrialdera, liburuxka ha- ren argudio-ardatzei eraso egiten die berriro, Nafarroako foru-erregimenaren izaera tiranikoa eta nobleziak bertan egiten zituen gehiegikeriak ukatuz, baita

«Estatuaren lege bat errespetatzeko» premia larria ere. Azken horri dagokionez, Ozcarizek honako hau dio: «Errespetatu dugun ala ez alde batera utzita, errespetu gutxiago merezi al zuen, aurkakoek ukatu arren, Nafarroako herria mende askoan zoriontsu egin zuen legeria oso batek?». Azkenik, Ozcarizek gerra zibila berpizteko nahia zuelako Yanguasen akusazioak gezurtatu egin zituen, eta ziurtatu zuen ez zuela «lotan dauden grinak» asaldatzen, eta «herrialdeko interes jeneralak baino ez zuela mugitzen».

Berak dioenez, esan daiteke Ozcarizen diskurtsoaren proposamen nagusia honako hau zela: «Nafarroako erresumaren eta Euskadiko probintzien egungo egoera politikoa bortitza, anormala, anarkikoa eta ez-legitimoa da Penintsulako gobernu zentralarekin dituen harremanetan eta korrespondentzietan».

Laburbilduz, 1843an, Espartero erori eta moderatuak boterera iritsi zirenean, Ozcariz, Ilarregui eta Yanguasen arteko polemikak Nafarroak Espainiako markoan zuen estatusaren auzia oraindik konpondu gabe zegoela erakutsi zuen, Yanguasek, jakina denez, 1841eko konponbidearen inspiratzaileak, erabilitako tonu alarmistak erakutsi bezala.

Intereses de Navarra. Vindicación de los Fueros vasco-navarros. Ecsamen de los mismos como sistema político, civil, administrativo y económico: cuestión legal, Iruñea: Zenón Garayoa Erregeordeak, 1843.

Historia de las milicias provinciales, 1852.

Guía de forasteros en Madrid para el año de 1865, Madril: Inprimategi Nazionala, 1864.

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, A., El fuerismo constitucional y la Diputación de Navarra (1841-1923), Iruñea: Nafarroako Gobernua, 2011.

MIKELARENA, F., «La sublevación de O’Donnell de octubre de 1841 en Navarra», Historia Contemporanea, 38 (2009), 239-275. orr.

MIKELARENA, F., «La cuestión foral en relación con Navarra en la opinión publicada anterior e inmediatamente posterior a la ley de 25 de octubre de 1839», Iura Vasconiae: Revista de derecho histórico y autonómico de Vasconia, 9 (2012), 159- 234. orr.