NOTITIA DIGNITATUM(V. mendeko hasiera).

Mendebaldeko eta Ekialdeko erromatar inperioetako V. mendearen hasierako burokrazia-egitura eta antolamendu militarra biltzen duen dokumentu ofiziala

Notitia Dignitatum omnium tam ciuilium quam militarium in partibus Orientis et Occidentis dokumentuak index bat du hasieran, eta, hor, Erromatar Inperioko bi zatietako kargu zibilak eta militarrak sailkatzen dira, hierarkiaren arabera —dignitates tan civilium quam militarium—, Ekialdearen eta Mendebaldearen artean oreka politikoa eta kontsonantzia islatzen saiatuz. Uste da -oinarrizko testua Teodosio I.a enperadorearen gorte inperialaren ekimenez idatzi zela, 390.-395. urteen inguruan, eta zenbait aldiz eguneratu zutela v. mendearen bigarren hamarkadara bitarteko tartean. Dokumentuan, zenbait aldiz aipatzen dira Inperioa osatzen duten probintziak; besteak beste, Tarraconensis eta Novempopulana probintziak. Guretzat, oso interesgarria da XLII. kapitulua; izan ere, hor, Mendebaldeko magister militum praesentalisaren agintepeko karguak eta tropak adierazten dira, eta aipatzen da tribuno bat bizi zela Lapurdon (Baiona, Lapurdi) eta beste bat Veleian (Iruña-Veleia, Araba). Baionako tribunoak kohorte «Novempopularra» zuen bere kargura, eta Veleiakoak, berriz, Lehenengo kohorte Galiarra. Hona hemen horri buruzko pasartearen zati bat:

In Gallia:

In provincia Riparensi:

           Praefectus classis fluminis Rhodani, Viennae siue Arelati.

           Praefectus classis barcariorum, Ebruduni Sapaudiae.

           Praefectus militum musculariorum, Massiliae Graecorum

           Tribunus cohortis primae Flaviae Sapaudicae, Calaronae.

In provincia Novempopulana:

           Tribunus cohortis Novempopulanae, Lapurdo.

In provincia Lugdunensi prima:

           Praefectus classis Araricae, Caballoduno.

In provincia Lugdunensis Senonia:

           Praefectus classis Anderetianorum, Parisius.

Hispaniae:

In provincia Callaecia:

           Praefectus legionis septimae geminae, Legione.

           Tribunus cohortis secundae Flaviae Pacatianae, Paetaonio.

           Tribunus cohortis secundae Gallicae, ad cohortem Gallicam.

           Tribunus cohortis Lucensis, Luco.

           Tribunus cohortis Celtiberae, Brigantiae, nunc Iuliobriga.

In provincia Tarraconensi:

Tribunus cohortis primae Gallicae, Veleia (ND XLII.12-32)

Notitia Dignitatum dokumentuak Galiako hego-mendebaldeari eta Hispaniari buruz ematen duen informazioa ez da fidagarria, bi arrazoirengatik. Batetik, Iberiar penintsulan eragina izan zuten usurpazioak eta herri barbaroen v. mendearen hasierako etorrerak kontatzen dituzten egileek ez dute dokumentatzen Hispanian edo Novenpopulanian armada profesional bat kokatuta zegoenik. Bestetik, ezin izan da Notitian jasotako datuak iturri arkeologiko, epigrafiko eta numismatikoen bidez berretsi. Pentsatzen da dokumentuak aurreko garai bat islatzen duela, edo Inperioak v. mendean izan beharko zuen egoera, baina ez benetakoa. Agian, propaganda-helburuak betetzeko idatziko zen, informazio zaharkitua edo eguneratu gabea erabiliz, Inperioaren egoera burokratiko eta militar ideala emateko, baina urte haietan, Mendebaldean (pars occidentalis) egitura horiek poliki-poliki desagertzen ari ziren.

Neira Faleiro, C. (arg.): La Notitia Dignitatum: nueva edición crítica y comentario histórico, Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2005.

Aja Sánchez, J. R.: Historia y arqueología de la tardoantigüedad en Cantabria: la «Cohors I Celtiberorum y Iuliobriga»: un ensayo histórico sobre la «Notitia dignitatum occidentis XLII 30», Santander: Ediciones de la Universidad de Cantabria, 2002.

Arce, J.: Bárbaros y romanos en Hispania. 400-507, Madrid: Marcial Pons, 2005.

Larrañaga, K.: El hecho colonial romano en el área circumpirenaica occidental, Gasteiz: UPV-EHU, 2007.

Le Roux, P.: L’armee romaine et l’organisation des provinces iberiques d’Auguste a l’invasion de 409, Paris: Boccard, 1982.

Sayas, J. J.: Los vascos en la Antigüedad, Madrid: Cátedra, 1994.

Lanz, J. “Notitia Dignitatum”, Jimeno Aranguren, R., (dir), Notitia Vasconiae. Baskoniako historialarien, legelarien eta pentsalari politikoen hiztegia, T.I, Iura Vasconiae fundazioa, Donostia, 2020, pp. 90-92.