NAVARRO VILLOSLADA [NABARRO VILLOSLADA], Francisco (Viana, Nafarroa, 1818ko urriak 9 – Viana, 1895eko abuztuak 29).

Idazlea, kazetaria eta politikaria

Literato gisa, Navarro Villoslada ezaguna da bere nobela historikoengatik: Doña Blanca de Navarra (1847), Doña Urraca de Castilla (1849) eta Amaya o los vascos en el siglo VIII (1879). Horiei Doña Toda de Larrea o La madre de la Excelenta (hil ondoren argitaratua) gehitu behar zaizkie. Idazle erromantiko atzeratua, kutsu kontserbadorekoa, Walter Scott-ek Ivanhoe eta Waverley Novels-ekin hasitako modari jarraitzen dio. Baina literatura-ekoizpenak beste genero asko ere hartzen ditu, hala nola foileto-eleberria (Las dos hermanas, El Antecristo) edo ohitura modernoak (Historia de muchos Pepes), ipuina («La luna de enero», «Mi vecino»…), kondaira historikoa («La muerte de César Borja», «El castillo de Marcilla»), ohitura artikuluak (El canónigo, «El arriero», «La mujer de Navarra»), poesia epikoa (Luchana) eta lirikoa («A la Virgen del perpetuo socorro», «Al Niño Jesús», «Las ermitas», «Meditación», etab.), umorezko komedia (Los encantos de la voz) edo eduki ideologikokoak (La prensa libre), (Echarse en brazos de Dios) drama historikoak eta zarzuela (La dama del rey). Beste lan batzuk ere badaude, hala nola biografiak, itzulpenak eta propaganda politikoko opuskuluak.

Navarro Villoslada jarduera publiko handiko pertsonaia izan zen bere bizitzaren zati handi batean, politikaren eta kazetaritzaren bi alderdietan. Pentsamendu tradizionalistatik, bere ideario katolikoak, lehenik, alderdi moderatutik neokatolikora igaro zuen, eta, ondoren, 1868ko garaipen iraultzailearen ondoren, handik karlismora, Nocedal, Aparisi eta Guijarrorekin, Teilatuarekin, Canga-Argüellesekin eta beste batzuekin batera. Herrialdearen inguruabar politikoek eragin zuten bilakaera hori, eta ez zen inola ere bat-batekoa izan, motela eta progresiboa baizik. 1850-1853an, Arabako Gobernu Politikoko (Gobernu Zibileko) idazkaria izan zen, Gobernazio Ministerioko ofiziala 1853-1854an eta 1856-1857 bitartean, hiru aldiz diputatu, beti Nafarroakoa (1857an, Lizarrako barrutitik, 1865ean eta 1867an Iruñetik), Erresumaren senatari Bartzelonatik 1871ean, Karlos Borboikoa eta Austriakoaren idazkari pertsonala 1869ko amaieran, eta geroago, 1885-1886 urteetan, haren ordezkaria Madrilen.

Kazetaritza-jarduera ikaragarria du benetan, eta bere alderdi politikoari lotuta dago ezinbestean. Navarro Villosladak beti eutsi zien ideia katolikoei, bere pentsamenduaren oinarri baitira (eliza, Aita Santua eta aldi baterako boterea, Espainiaren batasun katolikoa… defendatzea). Polemista nekaezina izan zen, batez ere El Pensamiento Españolen, egunkari progresistekin liskar ugari izan zituen eta; kausa katolikoaren buruzagi, «el Louis Veuillot español» goitizena merezi izan zuen; eta, 1868tik, karlismoaren publizista garrantzitsuenetakoa bihurtu zen, adibidez, La España y Carlos VII liburuxkarekin edo «El hombre que se necesita» artikuluarekin.

Baskonia oso presente dago Navarro Villosladaren obran:Doña Blanca de Navarran Nafarroako erresumako XV. mendeko gerra zibilak birsortzen ditu. La dama del rey zartzuelan eta Doña Toda de Larrea nobelan, Fernando Katolikoa erregearen maitasun-kontuak gogoratzen dira, dama bizkaitar batekin. Baina batez ere Amaya, bere maisulana, gogoratu behar dugu, antzinako baskoien izaera eta ohituren gorespen sutsua baita. Autoreak «euskal tradizioen zento» gisa definitzen du, biltzen dituen kondairengatik eta kantengatik; eta Blanco Garcia aitak «euskal tradizioen Walter Scott» gisa kalifikatu zuen eleberrigilea, bere arbasoen lurraldea eta bere aberriaren tradizioekiko errespetua erakusten duen maitasun sakonagatik. Amaya, ez dezagun ahaztu, tesi-eleberria da, eta bertan Espainiako jatorri historikoen interpretazio bat planteatzen da, idazlearen ideario tradizionalista laburbiltzen duena: euskaldunen eta godoen bat egitetik, batasun katolikoan oinarritutako erakunde nazional berri bat sortu zen, eta Garcia eta Amaya senar-emazteek sinbolizatu zuten ordura arte etsai ziren bi herrien batasuna.

Autorearen filiazio politikoaren ondorioz, kritika liberalak Amayaren agerpena isilarazi zuen. Sektore tradizionalistek, ordea, izugarri goretsi zuten, eta Nafarroan eta beste Euskal probintzietan izugarrizko arrakasta izan zuen. Eleberria eferbeszentzia politiko eta kultural handiko une batean agertu zen, 1876ko Euskal Foruen abolizioaren legearen ondoren. Erraza da giro kontserbadoreetan, oro har, eta lau probintzietako foruzaleen artean, bereziki, sortutako beroa imajinatzea. Balio tradizionalistak eta euskal izaera eta ohiturak hain modu harrigarrian goresten zituen lanak Juan Iturralde Suit ezin gehiago gogoberotu zuen, Arturo Campionekin batera, Nafarroako Euskara Elkarteko sustatzailea, eta Navarro Villoslada ohorezko kide izendatu zuten, eta Campionek berak Euskara aldizkarian 1880an agertutako azterketa kritiko interesgarri bat eskaini zion eleberriari. Geroago, Unamunok aitortu zuen Amaya izan zela gaztetan arima erromantizismoz bete zioten lanetako bat. XX. mendean ere harrera nabarmena izan zuen: askotan berrargitaratu da, testu laburtuarekin ere bai, eta bertsio bat badago, gaztelaniaz eta euskaraz, komiki-formatuan. 1920an estreinatu zen Bilbon Amaya, Jesus Guridiren drama lirikoa, Jose Maria Arroita-Jaureguiren libretoarekin, eta 1952an Luis Marquinak zuzendutako film bat inspiratu zuen.

Obras completas, Segundo Otatzu Jaurrieta ed., Iruñea: Mintzoa, 1990-1992, 6 libk.

Doña Blanca de Navarra. Crónica del siglo XV, Madrid: Gaspar y Roig, 1847.

Doña Urraca de Castilla. Memorias de tres canónigos, Madrid: Gaspar y Roig, 1849.

La dama del rey, zarzuela en un acto y en verso, letra de don Francisco Navarro Villoslada, música de don Emilio Arrieta, Madrid: José Rodríguez, 1855.

Amaya o los vascos en el siglo VIII. Novela histórica, Madrid: San José liburudenda katolikoa, 1879.

Doña Toda de Larrea o la madre de la Excelenta, Carlos Mata Induráin ed., Madrid: Castalia, 1998.

MATA INDURÁIN, C., Francisco Navarro Villoslada (1818-1895) y sus novelas históricas, Iruñea: Nafarroako Gobernua, 1995.

— «“Amaya da asiera”. la actitud de Navarro Villoslada ante el vascuence», JIMENO ARANGUREN, R. (koord.). El euskera en tiempo de los euskaros, Iruñea: Nafarroako Gobernua/Nafar Ateneoa, 2000, 113-144. or.

— Francisco Navarro Villoslada (1818-1895). Literatura, periodismo y política, Madrid- New York: Instituto de Estudios Auriseculares, 2018.

MINA, M. C., «Navarro Villoslada: Amaya o los vascos salvan a España», Historia Contemporánea, 1 (1988), 143-162. or.

SIMÓN DÍAZ, J., «Vida y obras de Francisco Navarro Villoslada», Revista de Bibliografía Nacional, VII (1946), 169-220. or.