MADINABEITIA ALBENIZ, Jose (Araia, Araba, 1883ko urriak 16 – Agurain, Araba, 1960ko uztailak 27).

 Historialaria eta apaiza

Hamaika urte zituela apaiztegian sartu zen eta latinezko hiru ikastaro, filosofiako beste hiru eta teologiako zazpi ikasi zituen. 1907ko martxoaren 16an apaiz ordenatu zuten. Urarte parrokian aritu zen estreinakoz apaiz, 1907an; hurrengo urtean Egilazko parrokiara igaro zen, 1911n Aguraingo Santa Maria elizako ekonomo izendatu zuten, eta Artziniegako parroko eta artzapez geroago, 1915ean. 1918an, Gasteizko San Bizente parrokiara bidali zuten, eta, aldi berean, hiri horretako Apaiztegian irakasle aritu zen. 1921eko azaroaren 1ean Amurrioko Andre Mariaren parroko eta Aiaraldeko artzapez izendatu zuten, eta 1937ko ekainaren 25era arte egon zen karguan, hau da, 16 urte, horrela Amurrioko seme bilakatuz. Gerraren ondoren, espetxetik igaro ondoren, 1939an Durrumara bidali zuten, eta, ondoren, 1944an, Albeizko parrokiara, jaioterritik (Araia) gertu. Azkenean, 1952an, Aguraingo San Juan parrokiara atxiki zuten, eta han hil zen 76 urterekin.

Politikoki euskal nazionalismoaren aldekoa zen eta, bere iritziak agerian ez uzten saiatu arren, Amurrion nabarmena zen joera hori eta herriko familia nazionalistekin zituen harreman ezin hobeak, batez ere medikuarekin, Jose Garro Basterrechea, Mundakan jaioa eta Batzokira maiz joaten zena. Izan ere, tropa frankistak 1937ko ekainaren 20an Amurrion sartu zirenean, biak batera atxilotu zituzten, medikua eta apaiza. Garrok bi urte eman zituen kartzelan, eta Madinabeitiak zertxobait gutxiago, 1939ko martxoaren 10ean askatu zuten. Oso esperientzia traumatikoa izan zen apaizarentzat, eta ez zen sekula Amurriora itzuli, behin izan ezik, bere lagun medikuaren seme baten meza berrira: Jesus Garrorena.

Madinabeitiak hainbat arrazoi izan zituen bere lana Amurrioko historiari buruz idazteko. Arrazoi horietako bat zen, berak dioenez, zenbait eliztarrek harengana jotzen zutela herriari buruzko informazio historikoa eskatzeko, herritarrek jakin bai baitzekiten maiz kontsultatzen zituela artxiboak, eta gaiari buruzko informazio asko gordetzen zuela. Bestea Elizaren beraren adierazpenei jarraitzea izan zen, 1914an emandako Nuntziaturako arauei jarraikiz. Arau horien bidez, apaizei beren denboraren zati bat beren parrokien historia eta ondarea aztertzeko eta informazioa beren apezpikuei helarazteko eskatzen zitzaien, «kultura nazionala handitzen laguntzeko».

Artxiboko lanaz gain, informazioa biltzeko eta tratatzeko laguntzaileak izan zituen Madinabeitiak: Luis de Altonaga, aurreko urtean Monografía histórico-descriptiva de la Villa de Amurrio (Gasteiz, 1931) argitaratu zuena; toponimiaren atalerako Manuel de Lekuona; Jose Luis de Azcoitia kaputxinoa, ilustrazioetarako; Pedro Luis de Bengoechea heraldikarako; Mateo de Saratxaga, dokumentu-bilketarako, eta Justo Perez de Urbel beneditar fraidea, idazketarako. Izan ere, Altonaga eta Saratxagarekin batera materialak jaso ondoren, frai Justori eman zizkioten, azken idazketa egin zezan, baina emaitza ez zitzaion batere gustatu Madinabeitiari; izan ere, «bere estilo literato apainduarekin», testu arranditsu eta ez dibulgatzailea iruditu zitzaion, eta berak «herriari zerbait xumea eskaini nahi zion, hizkera laua eta zorroztasun historiko guztia izanen zuena», ez «nobela erromantiko bat». Beraz, liburua berauk idaztea erabaki zuen. Mateo Múgica Urrestarazu orduko Gasteizko apezpikuak idatzi zuen hitzaurrea. Apaizgaitegian Madinabeitiaren irakasle izan baitzen, eta ikasle bikainenetako bat zela esan zuen beti.

Gerraren ondoren destinatzen zuten herrietako gai arkeologikoak edo historikoak ikertzeko ohiturarekin jarraitu zuen. Bere bista historiografiko onari esker, Albako herrixka behar bezala kokatu ahal izan zuen. Lehenago, Albeiz, Aldai edo Albizun kokatu nahi izan zuten, eta berak, 1943an, Durrumaren iparraldean jarri zuen, bere lekuan, garai hartan hango parrokoa baitzen. Era berean, 1944an behar bezala datatu eta ezarri zuen Albeizko erretaularen egilea, bertara eraman zutena.

Sermón predicado en la iglesia de San Juan Bautista de Laguardia, con ocasión de las tradicionales fiestas que el pueblo celebra en honor de su patrono San Juan Bautista, el día 24 de junio, por el presbítero…, Logroño: Libª. Moderna, 1921.

El libro de Amurrio, Bilbo: E. Verdes-Achirica, 1932 (2. arg. Gasteiz: Dip. Foral, 1979).

«Historia alavesa: la Cofradía de Nobles Hijosdalgo de San Pedro de Lezea de Ylarduya y su Comarca», Yakintza, II (1934), 225-231. or.

«Notas alavesas: la vía romana número 34», Estibaliz, Gasteiz, 1942, II, 1943, 88-89, 108-109, 119-121. or.

«Retablos parroquiales en Álava», Estíbaliz, 1944, 22-23. or.

«Historia alavesa. Un pleito en el siglo XVIII», BRSBAP, IV (1948), 149-164; (konklusioa) 521-528. or.

«Realengos y cofrades (Un aspecto interesante de la historia de Álava)», BRSBAP, V (1949), 465-489. or.

BADIOLA ARIZTIMUÑO, A., La represión franquista en el País Vasco. Cárceles, campos de concentración y batallones de trabajadores en el comienzo de la posguerra, Doktoretza tesia, Universidad Nacional de Educación a Distancia (UNED), 2015. Online arg.: http://e-spacio.uned.es/fez/view/tesisuned:GeoHis-Abadiola (2023ko uztailak 27).

IBISATE LONGARES, A., «San Sancho. Un santo… alavés (aunque no de Alba). Una imagen. Un descuido», Sancho el Sabio. Euskal Ikerketa Aldizkaria, 28 (2008), 201-212. or.

NÚÑEZ URIBE, F., Amurrianos ilustres, Amurrio: Ayuntamiento de Amurrio, 1997, 127-138. or.