Karguak eta lanbideak
Eskolako eta unibertsitateko geografoa
Ibilbidea
Theodore Lefebvre frantsesak hainbat urte eskaini zizkion Pirinioetako Euskal Herriaren giza eta eskualde-geografiari, bai eta bere doktorego-tesia ere. Gerra Handiak aztarna sakona utzi zion, eta hurrengo hamarkadetan irakasle aritu zen. Paue eta Bordeleko irakaslea izan zen 1918tik 1926ra bitartean, bai eta Pariseko eta Poitiersko irakaslea ere 30eko hamarkadan. Geroago, erresistentzian parte hartu zuen Bigarren Mundu Gerran, eta bizitzarekin ordaindu zuen.
Nord departamenduan jaio zen, familia nahiko xume baten barruan, eta Frantziako Iraultzaren etorkizuneko Georges Lefebvre historialariaren anaia txikia izan zen (1874-1959). Lilleko Unibertsitatean ikasi zuen, Albert Demangeon geografoaren (1872-1940) eta Philippe Sagnac historialariaren (1868-1954) tutoretzapean, eta Historia eta Geografiako agregazioa lortu zuen 1914ko uztailean. Lehen Mundu Gerraren hasieratik mobilizatu zuten, eta sarjentu metrailatzaile aritu zen Sommeko guduan. Larriki zauritu zuten Champagnen 1916ko abenduaren 15ean, granada-metrailak jota. 1918ko otsailean, Bordelen sortutako laguntza-zerbitzu batera esleitu zuten eta, ondoren, irakasle aritu zen Paueko institutuan, Henri Boucau (1887-1956) lankide mobilizatuaren ordez, bai eta Bordeleko institutuan ere (1923-1925). Frantzia iparraldean jaio arren, hego-mendebaldera egokitu zen, eta bere lanek Pirinio Atlantikoetako bizimoduak aztertu zituzten, eta doktorego-tesi bat egiten hasi zen. Lan horretan, bere susperraldiak baldintzatuta aritu zen hasiera batean, zerbaitetan lanpetuta jarraitzeko gogoz, baina gero asmo pedagogiko eta zientifiko bat izan zuen euskarri. Gerra-zaurien ondorioek, familia-kargek eta ikerketen kostu materialek haren ikerketak oztopatu zituzten, Baionako Euskal Museoaren eta Bordeleko Unibertsitatearen laguntzak jaso zituen arren, bai eta Pierre Camena d’Almeida (1865-1943) Bordeleko geografoaren eta Tokiko Merkataritza Geografiaren Elkartearen laguntza ere. 1926an, Lefebvrek bat-batean utzi zuen eskualde hori, eta irakasle hasi zen Istanbulgo Letren Fakultatean (1926-1928), gero Amiens Institutuan (1930) eta, ondoren, Pariseko Karlomagno Institutuan (1931-1933). Orain Pirinioetatik urrun bizi bazen ere, bere tesia nekez amaitu zuen eta, aldi berean, gai berari buruzko zenbait artikulu argitaratu zituen Annales de géographie-n, garai hartako Frantziako diziplinako aldizkari nagusian.
Bere ikerketen azken emaitza 1933an argitaratu zen, 777 orrialde, 152 irudi eta 34 plantxako liburu handi batean, Pariseko Unibertsitateko Letren Fakultatean tesia aurkeztu eta gutxira. Armand Colin Frantziako argitaletxe historiko eta tradizionalak (zehazki, Frantziako geografoentzat) argitaratu zuen liburu hori, Lefebvrek argitaratutako bakarra. Gai nagusia, eskualdeei buruzko klasikoa da, baina ukitu tematikoa du: Auñamendi mendiaren eta Bilbo artean hedatzen den Pirinioen zatia; beraz, Espainiako eta Frantziako Euskal Herriaren zati bat. Lehen zati luze batean, ikuspegi fisiko batez deskribatzen da eta, ondoren, bertako biztanleriaren bizimoduen arabera. Hori guztia nekazaritza-geografiaren ikuspegitik egiten du. Tesi horren bibliografiak, maila geografikoan, Maximilien Sorrek (1880-1962) 1913an eta Henri Cavaillèsek (1870-1951) 1931n egin zituzten tesien marka du, bai eta Daniel Faucherrek (1882-1970) Tolosa Okzitanian 1926tik hara egin zituen lanena ere. Bibliografiaren ezaugarri nagusiak hauexek dira: informazioen sendotasuna, ugaritasuna eta berritasuna (batez ere estatistikak), erabilitako materialen kopurua eta ikerketen irismena. Erabilitako dokumentuak Frantziako eta Espainiako hainbat liburutegi eta artxibotatik datoz, bai eta bertako natura eta biztanleak aztertzen zituzten ahozko ikerketa eta azterlan ugarietatik ere, zehazki transhumantziari eta industria- eta itsas bizitzari buruzkoetatik. Liburua ondo ilustratuta dago, argazki asko ditu, egileak egindako paisaien zirriborroak, berak egindako etxeen perspektiba eta planoak eta hogeita hamar mapa inguru (tartean dela, bereziki, landarediaren kolorezko mapa polit bat), testuan bertan edo hartatik kanpo. Hartara, hainbat gairen gaineko eskualdeko atlas bat sortzen du: geologia, morfologia, tenperatura, haizeak, euria, biztanleriaren dentsitatea, etxeko animalien banaketa, transhumantziaren isuriak, laboreko landareen banaketa, habitat-motak, biztanleriaren mugimendua, euskara. Aberastasun horren kontrako muturrean, lan zehatzegia eta xeheegia da, liburu oso trinkoa: deskribapena nagusitzen zaio azalpenari. Azkenik, baditu ahuldade batzuk, batez ere eskualdeko geomorfologian eta geologian, edo Frantziaren eta Espainiaren arteko muga politikoaren ondorioen, euskal kulturaren pisuaren edo hiri-bizimoduaren azterketan.
1933ko amaieran, berrogeita lau urte zituela, irakasle izendatu zuten Poitierseko Unibertsitatean, eta 1937ko azaroan irakasle titular. Horregatik, garai hartan Poitou eskualdea aztertzen aritu zen. Frantziako 1940ko porrotaren ondoren, Erresistentzia Gaullistan sartu zen, Alemaniako tropek okupatutako eremuan. Gestapok 1942ko irailaren 30ean atxilotu zuen, Alemanian espetxeratu zuten eta, ondoren, deportatu. Hiltzera kondenatu zuten, eta 1943. urtearen amaieran exekutatu zuten.
Obrak
«Le relief du versant septentrional des Pyrénées basques entre les méridiens de Saint-Jean-Pied-de-Port et de Tolosa», Annales de Géographie, 35, 196 (1926), 309-321. or.
«La transhumance dans les Basses-Pyrénées», Annales de Géographie, 37, 205 (1928), 35-60. or.
Les modes de vie dans les Pyrénées atlantiques orientales, Paris: Armand Colin, 1933, 777 or.
Bibliografia
GINSBURGER, N., «Théodore Lefebvre, un bon géographe pour Poitiers? Identités sociale, professionnelle et disciplinaire entre stratégies, rivalités et affinités dans la géographie française de l’entre-deux-guerres (1933-1934)», Norois. Environnement, Aménagement, Société, 230, 1 (2014), 7-19. or.
— «Géographie humaine, historiens des Annales et guerres mondiales. L’itinéraire heurté de Théodore Lefebvre (1889-1943)», in CLERC, P., eta ROBIC, M.-C. (zuz.), Des géographes hors-les-murs? Itinéraires dans un Monde en mouvement (1900-1940), Paris: L’Harmattan, 2015, 137-182. or.
— «“L’authentique héros” de Poitiers: Théodore Lefebvre, professeur et martyr», in GINSBURGER, N.; ROBIC, M.-C., eta TISSIER, J.-L. (zuz.), Géographes français dans la Seconde Guerre mondiale, Paris: Editions de la Sorbonne, 2021, 295-231. or.
ITURRIAK
PERRIER, A., «Nécrologie. Théodore Lefebvre», Annales de Géographie, 56, 304 (1947), 309. or.
SIX, G., «In Memoriam: Théodore Lefebvre», Annales historiques de la Révolution française, 19 (1947), 68-70. or.
