GOICOECHEA OROQUIETA [GOIKOETXEA OROKIETA], Ramon (Izen erlijiosoa: EVANGELISTA DE IBERO) (Ibero, Nafarroa, 1892ko abuztuak 31 – Hijar, Teruel, 1909ko irailak 2).

 Apaiz eta propagandista politikoa

Izen erlijioso horren atzean aritu zen ordena kaputxinoan Ramon Goicoechea Oroquieta. Iberon jaio zen (Oltza Zendea, Nafarroa), eta Jose Mariak eta Felipa Oroquietak (Errotzen jatorria) osatutako familiako lau seme-alabetatik bigarrena izan zen (Manuel, Damian eta Jacinta). Gurasoak Iberoko errotaren eta mesoiaren arduradunak izan ziren, eta Ramon hamabi urte bete arte egon zen han, Iruñean Kaputxinoen ordenak duen harresiz kanpoko komentura ikasle gisa joan zen arte. Handik Montehanoko (Kantabria) mintegi edo serafin-eskolara igaro zen, eta han Humanitateak eta Latinitatea ikasi zituen. Ordena kaputxinoaren barruan, Hondarribian jarraitu zuen, eta 1888ko irailaren 1ean sartu zen nobizio gisa. Han hartu zuen «Iberoko ebanjelista» izena, eta, handik bi urtera, Lekarotzen (Baztan) dagoen Nuestra señora del Buen consejo ikastetxean sartu zen, teologia dogmatiko eta moralari buruzko ikasketak osatzeko. Gainera, ikastetxe ospetsu hartan, Filosofia eta Zientzia zehatzetan irakasle izan zen. Aita Donostia musikari ospetsua izan zen bere ikasle zentro horretan.

Mende aldaketarekin bere hasierako prestakuntza urteetako Iruñera itzuli zen, orain Zuzenbide Kanonikoko, Pastoraleko eta Elokuentzia Sakratuko irakasle gisa. Lizarrako serafin-eskola hastean (kaputxinoen mintegien ohiko izena) bera izan zen zuzendari. Tarsicio de Azkona kaputxinoari buruz ere hitz egin zuen, eskola horren araudiaren egilea, eta bere helburuetako bat «instaurare in christo euskeriam» zela adierazi zuen. Ordurako, hasierako integrismoa alde batera utzi eta euskal nazionalismo sortu berria besarkatu zuen. Hori argi geratu zen bere «1902ko apirilaren 8an Iruñeko katedralean emandako sermoi» ezagun eta eztabaidagarrian, Aralarko Aingeruak Nafarroako hiriburura egindako ohiko bisitaren harira.

Bertan, katolikoek politikan parte hartzearen alde egin zuen, Jainkoaren eta Foruen banderaren atzean batuta, bere aburuz Aranaren Jaungoikoa eta Lege Zaharrak leloan eguneratua eta biziagotua. Egunkari liberalak (El Heraldo, El País, El Imparcial, El Liberal…) berariaz kritikatzeaz eta kondenatzeaz gain, «euskal batasun katolikoaren banderaren» alde egin zuen, haren hitzetan, «San Migelek zeruan jaso zuena, gure lurrera egokitua, Jainkoa eta Foruak goiburu dituena».

Haren prozesu judiziala, El Porvenir egunkari nafarrak eskatua eta absoluzioarekin itxia, ez zen oztopo izan antzeko sermoietan bere elokuentzia erabiltzen jarraitzeko eta ideia berberak behin eta berriz azpimarratzeko. Horrela, Iruñeko katedraleko sermoi harrigarri hartatik urtebetera, antzeko hitzaldia eman zuen Artetako elizan (1903ko maiatzaren 13an), «Bat egin dezagun, Baskoniako seme-alabak» lelo adierazgarriarekin. Badirudi aita «ebanjelista» Iruñeko komentutik aldentzen saiatu zirela, izan ere, emanaldi horiek eman eta handik gutxira, Lizarrako mintegi serafikora bidali zuten. Destino berrian, Egako hirian, Daniel Irujo Sabino Aranaren defendatzailearekin jarri omen zen harremanetan, bere senide Estanislao Aranzadi lagun, Nafarroako lurretan lehen euskal nazionalismoa sartzeko eta garatzeko zubi lanak egin zituena. Eusko AMI (AMI vasco) liburuaren 1957ko edizioko hitzaurrearen egile baten arabera, Andres Irujo ziurrenik, 1902ko sermoiarengatiko prozesuaren absoluzioagatik zorionak emateko Sabino Aranaren gutun atsegin bat jaso zuen han bertan.

Lizarran zegoela, aipatutako Eusko AMI-a idatzi zuen, Sabino Aranak diseinatutako euskal alfabetoaren planteamenduari jarraituz. Ordurako Arana-ostekoa zen nazionalismoaren doktrina-katezismo antzeko hartan, Nafarroako fraileak modu ireki eta zehatzean adierazten zuen jelkide postulatuetara atxikitzen zela. Ez zen kasualitatea hura «Arana Goiriren oroimenari» eskaintzea eta, ondoren, lehen nazionalismoaren barruan oihartzuna izatea. 12 atal handitan [Nazioa; Estatua; Aberria; Nazionalismoa; Aberriaren Betebeharrak; Euskal Nazionalismoa (arraza dela-eta); Euskal Nazionalismoa (historia dela-eta); Euzko Alderdi Jeltzalea; Alderdi Foruzaleak; Alderdi Karlista; Alderdi Integrista; Ondorioa] banatutako 196 galdera eta erantzunen bidez, ideologia eta politika nazionalista primitiboena edo aranistena formulatu zuen. Bilbon argitaratu zuen lehen aldiz, 1906an, eta hurrengo urtean Buenos Airesen, XX. mende hasierako lehen gune euskaldun eta abertzaleetako batean, berrargitaratu zuten, Muera la Mentira y Viva la Verdad izenburupean. Hurrengo edizioa, euskaraz, «Euzko Ikasbidea» izenburuarekin eta «¡Euzkalduna! Nacionalismoa zer dan ikasi» leloarekin, Gipuzkoako Buru Batzarraren eskutik etorri zen, 1932an. Oraindik ere beste edizio bat egon zen, laugarrena, 1957an, EKIN argitaletxe eusko-argentinarraren eskutik, aita ebanjelistari buruzko hitzaurre eta biografia adierazgarri batekin.

Bertan, Iberoko aita ebanjelistak Argentinako «Euskal Echea»-n garai hartan jaio berria zen eskola-erakundeko irakasle gisa sartzea aurreikusi zuela adierazten da. Elkar trukatutako gutunean zentro horren planteamendua goraipatzen zuen, honako hau zioenean: «Euskal Echearen Estatutuak eta Araudia izugarri gustatu zaizkit, ez dago Argentinan bizi diren euskaldunen alde ozen hitz egiten ez duen orrialde bakar bat ere; hau da aberria maitatzea eta haren benetako interesak ezagutzea eta haren alde sakrifikatzen jakitea. O! Mundu osoko euskaldunek zuek egiten duzuena egingo balute, zein bestelakoa izango litzateke gure euskara pobrearen patua». Baina, handik urruti, Iruñeko komentuan izandako egonaldi labur baten ondoren, 1907ko irailean Hijarrekora bidali zuten, Teruelgo probintzian. Handik bi urtera hil zen bertan, 1909ko irailaren 2an.

Euskal nazionalismoaren sustatzaile gisa duen aztarna nabarmena Napartarra (1911) edo Nación Vasca (1924) aldizkariek eskaini zizkioten gorespen-artikuluek berresten dute, baita aipatutako lanaren berrargitalpenak egin izanak ere.

Sermón predicado en la Catedral de Pamplona el día 8 de abril de 1902: Fiesta de la dedicación de aquella Santa Iglesia y ante la imagen de san Miguel de Excelsis por el R. P. Fr. Evangelista de Ibero, Religioso Capuchino, Iruñea: Erice y Garcíaren inprimategi eta liburu-denda, 1902.

Ami Vasco, Bilbo: E. Artecheren inp., 1906. Zarautz berrarg.: Euzko argitaldaria, 1932; Bilbo: Euzkadi egunkariaren tailerrak, 1930; Buenos Aires: EKIN euskal ed., 1957.

Muera la Mentira y viva la Verdad (Ami Vasco-ren berrargitaratzea, izenburu honekin), Buenos Aires, 1907.

AUÑAMENDI, «Evangelista de Ibero», Auñamendi Euskal Entziklopedia. Online arg.: https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/goicoechea-oroquieta-ramon-de/ ar-66655/ (2020ko azaroak 5).

AZCONA, T. de, «Evangelista María de Ibero: Religioso capuchino, pedagogo e ideólogo nacionalista vasco», Grupos Sociales en la Historia de Navarra. Actas V Congreso Historia de Navarra, Iruñea: Eunate ed., 2002.

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, A., Daniel Irujo Urra. El carlo-nacionalismo imposible del defensor de Sabino Arana, Iruñea: Pamiela, 1995.

MARTÍNEZ PEÑUELA, A., «Evangelista de Ibero», Gran Enciclopedia de Navarra.

— Antecedentes y primeros pasos del Nacionalismo Vasco en Navarra 1878-1918, Iruñea: Nafarroako Gobernua, 1989.

PÉREZ AGUIRRE, C., y PÉREZ DE VILLARREAL, V., Escritores de la provincia capuchina de Navarra-Cantabria y Aragón, 1900-2000, Iruñea, 2001.

ITURRIAK

Napartarra, 35. zk., Iruñea, 1911ko irailaren 2a.

Nación Vasca, 11. zk., Buenos Aires, 1924ko irailaren 29a.