GAZTELU Y MURGA, Rafael, V. Etxandiako markesa (Iruñea, 1827ko apirilak 24 – Iruñea, 1901eko abuztuak 16).

Foru diputatua, Iruñeko alkatea eta Nafarroako senataria

Rafael Gaztelu y Murga Nafarroako familia garrantzitsu batean jaio zen, Fermin Gaztelu y Endara iruindarraren eta Maria Micaela Murga y Zaldua bilbotarraren semea izan zen. Anaia bat izan zuen, Felipe Gaztelu y Murga. Iruñeko zortzigarren zergadun handiena izatera iritsi zen, Etxauriko nagusia eta Lodosako bosgarrena.

Zuzenbidean lizentziatu zen, eta karrera politiko nabarmena izan zuen. 1863an foru-diputatu izan zen, 1871ko abenduan Iruñeko zinegotzi hautatu zuten alderdi karlistaren ordezkari, eta handik gutxira, 1872ko otsailetik apirilera bitartean, Nafarroako hiriburuko alkatetza izan zuen. 1883an, euskaltzaleek Iruñeko barrutian hauteskunde orokorretara aurkezteko eskainitako aukerari uko egin zion. 1891n, kontserbadoreen babesarekin, senaturako hauteskundeetara aurkeztu zen, arrakastatsu, eta bertan trenbide-batzordeko kide izan zen. Mende ondoko urteetan, Espainiako Bankuak Iruñean duen sukurtsaleko administratzaile supernumerarioaren kargua bete zuen, 1898rako 65 akzioren jabe zen.

Gainera, kultura-arloan oso aktiboa izan zen, eta interes handia erakutsi zuen Nafarroako historiarekiko. La Ilustración de Navarra. Ciencias, Letras y Artes idatzi zuen, eta Revista del Antiguo Reino de Navarra aldizkariko idazle eta sortzaileetako bat. 1874az geroztik, Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordeko kidea izan zen, eta Historiaren Errege Akademian Nafarroako akademiko urgazle, eta, geroago, Nafarroako Euskara Elkarteko kide urgazle, Instrukzio eta Moraltasun Ataleko kidea eta, gero, Zuzendaritza Batzordeko presidenteordea eta presidentea, baita Iruñeko lehiaketa literario-artistikoko epaimahaikidea ere (1882). Ez zen ezkondu eta ez zuen ondorengorik izan. Hil zenean, Echandia markesaren titulua Luis Gaztelu y Maritorena ilobak hartu zuen. Haren beste iloba, Luisen anaia, Rafael Gaztelu y Maritorena, probintziako diputatua izan zen, Gamazadan parte hartu zuen, Maurista eta Nafarroari foru-prerrogatibak «Espainiaren batasuna urratu gabe» berrezartzeko proposamenaren sinatzailea, 1918an probintziako batzarrean aurkeztu zen proposamena.

Gazteluk hiru argitalpen utzi zituen. Lehenengoa Memoria sobre los Reyes de Navarra cuyos restos se hallaron en el Monasterio de Leyre y han de ser trasladados al Panteón Real de la Catedral de Pamplona, 1866an Nafarroako Diputazioak argitaratua, Gaztelu diputatu izan zenean. 1863an idatzi zen dokumentua, Leireko monasterioko elizaren zoruan sakabanatutako Nafarroako hainbat errege eta erreginen gorpuzkiak aurkitu zirenean. Monasterioa abandonatua zegoen Mendizabalek hogeita hamar urte lehenago egindako desamortizazioaren ondorioz, eta, erortzeko zorian eta zaindu gabe zegoen. Hezurrak zurezko kutxatila batean eraman zituzten Esako San Esteban elizara. Diputazioari zuzendutako eta hark eskatuta argitaratutako txostenaren bidez, Gazteluk gorpuzkiak Iruñeko katedralera lehenbailehen eraman zitzaten eskatu zuen, Leire eta katedralaren arteko harreman historikoekin argudiatuz: Iruñea musulmanen erasoaldien ondoren suntsituta geratu zenean, apezpikuak eta kanonigoek aterpea aurkitu zuten monasterioan, apezpiku-aulkia eta santutegiko Ama Birjina ere eurekin eraman zituzten, eta han egon ziren Antso Nagusiak katedrala berreraiki zuen arte. Beraz, Iruñeko katedralak Leireko altxorrak hartzeko unea iritsi zen. Txostenak, Nafarroako erregeei egotzitako hezur-hondakinen benetakotasunari buruzko azterlan kritiko bat jasotzen du, iturri dokumental eta kronologikoetan oinarritua. Errege-erreginen ehorzketari buruzko xedapenak Leyre arauarekin, San Juan de la Peñaren katalogoarekin, Rodrigo Jimenez de Rada, Garcia Lopez de Roncesvalles, Garcia de Eugui edo Vianako printzea kronisten kontakizunekin eta Ambrosio de Morales, Jeronimo Blancas, Garibay, Prudencio de Sandoval, Juan de Mariana, Juan Briz, Garcia de Gongora y Torreblanca, Padre Moret, Joaquin Traggia, Jose Yanguas y Miranda, Modesto Lafuente, Jose Oliver eta Hurtado, Manuel Oliver eta Hurtado historialarien obrekin konparatuz, egilea ondorio batera iritsi zen: Garcia Sanchez eta bi haurrak salbu, Andres, Juan de Labrit-en semea, eta Martin Phoebo, hezurrekin batera zeuden tauletan zerrendatutako guztiak, hau da, Jimeno Iñiguez, Iñigo Arista, Garcia Iñiguez, Fortun Garces, Sancho Garces, Sancho Garces II Abarca, Sancho Garcia, Ramiro Garces de Viguera, eta emakumeak, Muña (Jimeno Iñiguezen emaztea), Oneca (Jimeno Iñiguezen emaztea), Urraca (Garcia Iñiguezen emaztea), infantak Mayor eta Jimena, eta ziurrenik Aurea (Fortun Garcesen emaztea).

Azterlanaz gain, Gazteluk, memoriaren oin-ohar batean, manifestu moduko bat sartu zuen. Bertan, erlijio-sentimenduaren eta nazionalitatearen arteko batasunean oinarritutako Espainiaren proiektuaren ideia adierazi zuen, eta Errekonkistaren historiaren eta XIX. mendeko gatazken arteko paralelismoaren bidez, espainiarren bertuteak aipatu zituen eta «etorkizun komun» baterako aurrerapenak oztopatzen zituzten barne arrazoiak aipatu zituen. Frai Jose Ignacio Echevarriari zuzendutako gutunean Nafarroaren kasuan desadostasun guztiak interes komun handien aurrean desagertu egiten zirela adierazi zuen: aberria, erlijioa eta monarkia, Isabel II.a erreginak pertsonifikatua, «duela mila urteko errege haien biloba, haien odolaren odola». Argitaratzailearen sarrera-oharraren arabera, lekualdatzearen ideia «hain ekitaldi solemnea bere presentziarekin ohoratzeko bere burua berezko naturaltasunez eskaini duen» erreginaren gustukoa izan zen. Jakina denez, Iruñera lekualdatzea ez zen inoiz gertatu, eta gorpuzkiak Esan egon ziren 1875era arte, eta baita 1891tik 1915era bitartean ere, monasterioko obrek iraun bitartean. Harrezkero bertan hartzen dute atseden.

Gazteluren bigarren argitalpena, «sobre los restos de antiguos reyes de Navarra hallados en el monasterio de San Salvador de Leyre», 1882an argitaratu zen Boletín de la Real Academia de Bellas Artes de San Fernando (BRABASF). Aurreko memoriaren bertsio laburtua eta berrikusia da. Laburpenean, erregeen ehorzketak egiazkoak izan ziren aztertu zen, eta aurrekoarekin zuen alderik handiena honakoan guztien aitortza egiten zela izan zen, baita haurrena ere, Antso Gartzes eta «besteren bat» salbu. Gorpuzkiak gordetzeko moduak hobera egin bazuen ere, egileak berriro ere dei egin zien, arrakastarik gabe, Estatuari eta Nafarroako Diputazioari, abandonatuta eta erortzeko arriskuan zegoen monasterioaren ardura har zezaten, eta Iruñeko katedralak, beharbada bere maiestatearen (Alfontso XII.a) Gobernuaren bitartekotzaren bidez, gorpuzkiei «egun bere ahizpa zahar eta ongilea dagoen bezala, bera ere fedegabekoek hondatua eta suntsitua geratu zenean Leyreko San Salbador monasterioan aurkitu zuen babeslekua» eman ziezaien.

Hirugarren eta azken argitalpena Revista Euskara aldizkarian argitaratu zen 1883an, «Historia de un naranjo» izenburu enigmatikoarekin. Transtamarako Leonor erreginak, Karlos III.a Noblearen emazteak, Iruñeko errege-jauregiko lorategian XV. mendearen hasieran landatu zuen laranjondoaren historiari buruzko entsegua da, Nafarroako gerra zibilaren lekuko izan zen zuhaitza. 1499an, Nafarroako azken erreginak, Catalina de Foixek, Parisera bidali zuen zuhaitza, Ana de Bretañaren eta Luis XII.aren arteko eztei-opari gisa. Azkenik, Luis XIV.ak Versallesen landatu zuen, «Kondestable Nagusia» edo «Borboi handia» izenez ezaguna zen laranjondoa. Iraultzaren ekaitzetan bizirik iraun zuen, eta Gazteluk laranjondoa bisitatu zuen Frantziako hiriburura trenez egindako bisitan. Tamalez, egileak ez zituen pasadizozko istorio hura berreraikitzeko erabilitako iturriak aipatu.

Memoria sobre los Reyes de Navarra cuyos restos se hallaron en el Monasterio de Leyre y que han de ser trasladados al Panteón Real de la Catedral de Pamplona, Iruñea:Imp. Provincial, 1866.

«Sobre los restos de antiguos de antiguos reyes de Navarra hallados en el monasterio de San Salvador de Leyre», BRABASF, II (1882), 277-286 eta 295-298. or.«Historia de un naranjo», Revista Euskara (Iruñea), VI (1883), 362-371. or.

DEL CAMPO, L., Pamplona durante el reinado de Amadeo I (1871-1873), Iruñea: autorearen edizioa, 1991, 88-95. or.

EGILE EZEZAGUNA, La reintegración foral de Navarra. Acta de la asamblea celebrada en el Palacio Provincial el día 30 de diciembre de 1918, Iruñea: probintzia inp., 1919.

EGILE EZEZAGUNA, «Gaztelu y Murga, Rafael. Marqués de Echandía», Senado de España. Online arg.: https://www.senado.es/web/conocersenado/senadohistoria/senado18341923/senadores/fichasenador/index.html?id1=903 (2021eko urtarrilak 25).

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, Á., Diccionario Biográfico de los Diputados Forales de Navarra (1840-1931), Iruñea: Nafarroako Gobernua, 1996, 395-397. or.

— «Élites económicas y políticas en la Restauración. La diversidad de las derechas navarras», Historia Contemporánea, 23 (2001), 577-628. or.

VÁZQUEZ DE PRADA TIFFE, M., «Rafael Gaztelu Murga», Diccionario Biográfico Español de la Real Academia de la Historia. Online argitaratua: http://dbe.rah.es/biografias/65170/rafael-gaztelu-murga (2021eko urtarrilak 25).

ZENBAIT EGILE, Gran Enciclopedia Navarra, V. liburukia, Iruñea: Nafarroako Aurrezki Kutxa, 1990, 332-333. or.