EPISTULA HONORII (Honorio enperadorearen gutuna) (411-423).

Honorio enperadoreak Iruñean zeuden tropei bidalitako gutuna

Honorio enperadoreak Pampilona hirian zeuden milizia profesionalei bidalitako epistula x. mendearen amaieran idatzitakoRodako Kodexean gorde da, geroagoko beste testu batzuekin batera. Gutun horretan, enperadoreak Hispanian zeuden erromatar tropak zoriontzen ditu, barbaroen aurkako borrokan egindako lanagatik, eta, saritzeko, soldata igotzen die (Galiako soldaduen soldatarekin parekatuta —stipendia Gallicanorum—), hospitiumerako eskubidea ematen die (bertako hiritarren kontura aterpea eta mantenua izateko eskubidea, kuartelik ez dagoen lekuetan), eta zenbait zerga publiko ordaintzetik salbuesten ditu —muneris resolutio—. Azkenik, lizentziatuko dituela agintzen die, eta leku horretatik ordenan joateko eskatzen die. Ez dira Hispanian kokatutako tropak, are gutxiago Iruñean, egonaldi hori koiunturazkoa baita. Segur aski, gutunean aipatzen den miliziak berak, patricius Sabinianusen agintepekoak, eramango zuen gutuna Pampilona hirira, baina ez da datarik zehazten. Honorio enperadorearen agintaldia 395etik 423ra bitartean izan zen, baina Hispanian barbaroen aurka izandako borrokak aipatzen dituenez, bandaloak, sueboak eta alanoak Iberiar penintsulara 409an iritsi baziren ere, gutunaren ante quem data 411. urtean kokatu behar dugu; izan ere, urte horretan berreskuratu zuen Honoriok Hispaniaren gaineko kontrol partziala, Konstantino III.a eta Maximo usurpatzaileak garaitu ondoren —408. urtetik zeuden Konstantino eta Maximo Hispanian—. Dena dela, dirudienez, v. mendearen bigarren hamarkadan ez zen erromatar soldadurik egon Penintsulan Honorioren zerbitzura barbaroen aurka borroka egiten; hori dela-eta, zenbait ikertzailek gutuna enperadorearen agintaldiko azken urteetakoa dela diote. Hona hemen gutunaren testu osoa:

Incipit sacra Honorii imperatoris quam de Roma detulit militie urbis Pampilonensis cum Sauiniano patricio quidem tempore erede prelatus in spaniam profectus est ob infestatione diuersarum gentium barbarorum: Honorius imperatur glosus perpetuus triumfator semper augustus, uniuersis militibus nostris, senioribus, iunioribus, speculatoribus ac Britanicis, gaudentes sanctissimi comilitones nostri conmunium remuneratione meritorum, et omnes iuxta exultatione gaudentes. His enim maxime est splendor inluxtris qui pari cunctus luce perfudit. Ad quos nos magnifice comites hac magistri utriusque militie ad similitudine nostre clementie constituti. Constituta sit uobis stipendia gallicanarum, que constitutioni uestre porreximus ut eundem uir esset forma uirtutis quibus exellens una deuocio est. Proinde instructissimi in eque nobis cuncta subdita sunt. In Spania et amplica congruum et dignitatis augmentum que serenitas nostra aurias prestiterit usibus gratanter agnoscimus. Ut ubi uiuendi degendique tempus extiterit, omni alacritate atque uirtute abeatis ospitüs obsequamini qua propter fore quidem confidimus et numeris resolutis incitet potius quam restinguat ardorem. Obtumus conmilitones nostros per multos annos uene agere. Et alia manu: Bene ualete. Amen.

439an, Codex Theodosianusa aldarrikatzean, kodex horretan sartu ez ziren lege inperial guztiak indargabetu ziren, gutun hau barne. Nolanahi ere, Iruñeko agintariek gutunaren kopia bat gorde zuten hiriko artxibategi publikoetan, gutunaren balio sinboliko eta instituzionala zela-eta. Gurera iritsi den bertsioa ez dator bat jatorrizkoarekin, garai horrekin bat ez datozen akatsak eta aldaketak baititu, originalean ezinezkoak izango zirenak, kontuan hartzen badugu oinarrizko testua kantzilertza inperialetik zetorrela. Adibide ,moduan, gutunaren goiburua eta amaiera x. mendeko kopista batek idatziak dira. 

Lacarra, J. M.: «Textos navarros del Códice de Roda» in Estudios de la Edad Media de la Corona de Aragón, 1 (1945), 193.-203. eta 266.-269. or., 190r-190v folioetako laminak.

Arce, J.: Bárbaros y romanos en Hispania. 400-507, Madrid: Marcial Pons, 2005.

Larrañaga, K.: El hecho colonial romano en el área circumpirenaica occidental, Gasteiz: UPV-EHU, 2007.

Moreno, E.: «Cultura jurídica e instituciones cívicas entre la Antigüedad Tardía y la Alta Edad Media. Observaciones a propósito de De laude Pampilone epistola» in Príncipe de Viana, 253 (2011), 193.-205. or.

Sayas, J. J.: Los vascos en la Antigüedad, Madrid: Cátedra, 1994.

Lanz, J. “Epistula Honori”, Jimeno Aranguren, R., (dir), Notitia Vasconiae. Baskoniako historialarien, legelarien eta pentsalari politikoen hiztegia, T.I, Iura Vasconiae fundazioa, Donostia, 2020, pp. 92-93.