Karguak eta lanbideak
Nafarroako Errege Kontseiluko abokatua, Nafarroako Aginduen Kontseiluko bitarteko fiskala, Gerra-auditorea, Pobre eta Erruztatuen abokatua, Kleroaren abokatua. Gaztelako kontseilaria
Ibilbidea
Nafarroako Errege Kontseiluko abokatuen seme eta iloba. Filosofia ikasi zuen Frantziskotarren komentuan Iruñean eta Legeak Huescan. 1778ko udaberriaren amaieran Iruñera itzuli zen, Dolarea aipatu hiriko «Akademia Praktikoko kide izan zen», «hainbat aldiz izan zen haren lehendakariordea», eta «Nafarroako Errege Kontseiluaren abokatua» izan zen 1780an. Harrera egin ziotenetik, abokatu-bulego irekia izan zuen. Hurrengo urteetan Nafarroako Aginduen Kontseiluko bitarteko fiskala, Gerra-auditorea, Pobre eta Erruz- tatuen abokatua, Kleroaren abokatua eta Nafarroako zenbait herritako ordezkari juridikoa izan zen. 1793an errejidore izendatu zuten Iruñean. 1794- 1797ko Iruñeko Gorteetan eta 1801eko Erriberrikoetan hartu zuen parte. Erresumako sindiko izendatu zuten 1793an, Manuel Lejalde eta Francisco Ibáñezekin batera, eta kargu horretan aritu zen 1808 arte. Urte hartan, Sevillara joan zen, José I. erregetzat aitortzeari uko egin zionean. 1809ko irailean Lege Batzordeko kide hautatu zuten, Cadizko Konstituzioa ez ezik Gorteetako zeremoniakoa ere prestatzeko. Azkenean hartu ezin izan zituen beste hainbat karguz gain, Sevillako Entzutegiko fiskal izendatu zuten 1812an, Casa y Corteko alkate 1814an eta Aginduen Kontseilari urte berean. 1815ean iritsi zen aipatu Aginduen Kontseiluko ministro izatera. Gaztelako Kontseiluko kide izendatu zuten 1820an, eta 1823an birgaitu egin zuten. 1824an jubilatu eta Iruñean kokatu zen. Nafarroako Gorteetako diputatu hautatu zuten 1813ko irailean egindako zeharkako hauteskundeetan, baita Hirurtekoan ere, 1820- 1821eko legegintzaldian, liberal moderatuen artean militatuz.
Cadizeko Gorteak prestatzeko Legegintza Batzordean edo Zeremonia-Batzarrean egindako ibilaldian arrasto garrantzitsu bakarra utzi zuen, ustez, organo horietako bigarrenean. Nafarroako Gorteen antzera hiru estatuetako ordezkariak (kleroa, noblezia eta unibertsitateak) bilduko zituen Gorte monokameralaren aldeko botoa eman zuen. Jarrera hori bat dator 1809an egin zuen memoriaren azken tesiekin. Tesi horretan, Estatuko Konstituzioa osatzeko orduan, Erregimen Zaharreko Nafarroako erakunde-sistemaren oinarriak Estatu osora esportatzeko ahalmenaz hitz egiten zen.
Hirurtekoan Gorteetako diputatu gisa izan zuen jarduera politikoaren ondorioz, Dolarearen bi azalpen biografiko ditugu. Horietako batean, Charles Le Brun estatubatuarrak 1826an egindakoa, kontserbadorismoa eta Nafarroako bereizgarritasunaren defentsa batzen zituen bere izaera eta ideologia aipatzen ziren. Dolareak Nafarroako erakundeen apologia egiteko zuen joera ere aipatzen zen, modu paraliberalean interpretatuz eta Espainiako esparruan imitatu beharreko eredu gisa aurkeztera iritsiz.
Dolarea sinatu gabeko dokumentu baten egilea izan zen, Nafarroako Artxibo Orokorrean gordetako eta 1808ko ekainaren 17ko data duen Explicación sucinta, pero clara, exacta y fundada de la Constitución del Reino de Navarra. Agiri hori Nafarroako jurista nafarrek Nafarroako Konstituzio Historikoa era artikulatuan aurkezteko egindako bigarren saiakera izan zen, 1776ko Juan Bautista de San Martin eta Navazenaren ondoren. Dokumentuak zenbakitu gabeko hiru atal ditu: lehenengoa da garrantzitsuena, «Constitución de Na- varra» izenekoa; azken biak «Botere judiziala» eta «Zergak eta kontribuzioak» gaiei buruzkoak dira hurrenez hurren.
Lehenengo atalak Nafarroako instituzioen izaera apologetiko nabarmena du, zentzu itunzale eta paraliberal sakonarekin interpretatuz eta liberalismoak ezarritako botereen banantze-arauak azpimarratuz. Bertan Nafarroako sistema konstituzionala sistema monarkiko epel gisa defini daitekeela aldezten da, garaiko terminologia kontuan hartuta, non botere erreala alderdi guztietan mugatuta egongo bailitzateke, itunpeko kontrol-mekanismoen bidez. Dokumentuak Nafarroako konstituzio-sistema historikoaren lege-oinarriak aipatzen ditu, Nafarroako erakundeek Aro Modernoan egindako sormen- irakurketarekin bat etorriz, gizon aberatsen kontseiluak duen zereginari buruzko Foru Orokorreko 1. liburuko 1. kapitulua aipatuz, eta haren funtzioak 1. liburuko, Novísima Recopilación 25. tituluko 5., 6. eta 7. legeen arabera interpretatuz. Era berean, gogorarazten da Nafarroako Gorteek Kontseilu haren eginkizunak hartu zituztela bere gain, 1. liburuko, Novísima Recopilación 25. tituluko 7. eta 8. legeen arabera. Era berean, 1512tik aurrerako aldirako, Karlos V.ak Foruak errespetatzeko emandako hitza aipatzen da, Lizarrako Gorteen 1724-1726ko 21. legea eta Iruñeko Gorteen 1794-1796ko 2. legea. Dohaintzari dagokionez, 1716ko Gorteetako lege bat gogorarazten da. Lege horretan, hiru estatuek «zerbitzua emateko baldintza jarri zuten, eta Erregeak hiru estatuen baimenik gabe erresuman ekarpen orokor eta partikularrik ez ezartzea salatu egin zen». Aduanei buruz, Felipe V.ak 1718an aduanak ezartzeko egindako saiakera eta erregeak berak 1722an emandako ezezta- pena gogorarazten dira. Azkenik, Nafarroako konstituzio historikoa denboran zehar benetakoa eta bizia den zerbait dela azpimarratzeko, erregeek harekin izan duten adostasuna adierazten da. Nafarroa independenteko azken erregeek 1494an foruen aurrean zin egin zuten bezala, Espainiako errege guztiek ere zina egin zuten, 1513an Fernando Katolikotik hasi eta Karlos IV.era, eta baita erregeordeek eta epaileek ere. Deigarria da buruzagitzakidetasuna azal- azaletik aipatzea (honako baieztapena egiten baitzuen, «Nafarroa Gaztelan sartzeak ez zuen ezertan Konstituzioa indargabetu, izan ere, Gaztelarekiko lotura nagusi gisa egin baitzen, eta, beraz, Foru eta Lege guztiak gordez»), 1512tik aurrera, monarkek egindako foraltasunaren zina gogorarazi aurretik, dokumentuaren lehen atal horren amaieran.
Nafarroako Konstituzioaren funtsezko ardatzak sistema liberalarekin bateragarriak zirela azaltzeko izan zen idatzia dokumentua, eta Baionako Batzarrean Miguel Escudero eta Luis Gainza Nafarroako bi ordezkari instituziona- lek Frantziako agintariei helarazi zieten. Izan ere, Nafarroako bi mandatariek hizpide dugun dokumentua eskatu egiten zuten ekainaren 14an idatzitako gutunean, eta baita «Nafarroako Konstituzioaren zilegitasunari buruzko instrukzioak» eskatu ere. Foru Diputazioak ekainaren 17an datatutako gutun batean erantzun zuen, mintzagai dugun dokumentuan ageri den data berean hain zuzen ere, gutunaren izenburua «Contestación a los Señores Comisionados de Bayona, remitiéndoles la Ynstrucción que han pedido» zen, eta bertan adierazi zuen, «Erreinu honen Konstituzioaren zilegitasunari eta etengabe gordetzeari buruz» jasotako testuan azpimarratu egiten zela «Konstituzioaren funtsa hiru botereak banantzea dela: Legegintzakoa, Exekutiboa eta Judiziala».
Geroago, 1809an, Dolareak txosten bat egin zuen Batzar Nagusiarentzat, Herriari Kontsulta egiteko une berean, eta bertan, Jovellanosi eskutitzez adierazi bezala, «Erresumaren Konstituzioa modu ulergarrian» azaldu zuen, eta, gutun horretan bertan jasotzen zen moduan, poztasun handia zuen, izan ere «paper horrek merezi baino harrera hobea izan zuen». 1810eko maiatzeko agiri batean, Dolareak berak esan zuen agiri hori Benito Hermida Grazia eta Justizia ministroak egindako enkargu baten ondorioz egin zuela. Zoritxarrez, txosten hori galdu egin zen, segur aski, Hermidak berak, Batzar Nagusiaren garaian Grazia eta Justizia ministroa eta Estatu Kontseilaria 1810-1814 aldiko erregeordealdi batean, zegoen lekutik atera zuelako. Ziurrenik, 1811n Cadizen argitaratu eta hurrengo urtean Santiagon berriro ere inprimatutako Breve noticia de las Cortes, Gobierno, o llámese Constitución del Reyno de Navarra opuskulua idazteko erabiltzeko. Hala ere, esan beharra dago Diputatuen Kongresuko Artxiboan Dolareak 1809an idatzitako memoriaren laburpena dagoela. Memoria hori Francisco Redondok prestatu zuen Antolamendu eta Idazketa Batzorderako, Sevillako Batzar Nagusira iristen ziren txostenak aztertu eta laburtzen zituen organoa. Laburpen hori oraindik orain berreskuratu da duela urte gutxi argitaratutako lan batean, Quaderno Segundo de la memoria de Don Alexandro Dolarea. Lehenik eta behin, oinarrizko legeak aipatzen dira [Na- farroako Konstituziokoak], eta zenbait atal bereizten dira: botere legegileari buruzkoa, botere betearazleari buruzkoa eta botere judizialari buruzkoa. Laburpen horretan Dolareak botereen banaketa Nafarroako konstituzio-sistemaren funtsezko nortasun-ezaugarri gisa aurkezten du berriz ere, eta Nafarroako Konstituzio Historikoaren barruko botere legegilearen, botere betearazlearen eta botere judizialaren ezaugarriak zehazten ditu. Laburpenak aitzinsolasa du amaieran, ordurako Le Brun-ek aipatua zuena; haren bidez, Dolarea Nafarroako konstituzio-ordenaren potentzialtasunak Espainia osorako planteatu zituen.
Eta jarraian, Nafarroako konstituzioan oinarritutako Espainiako konstituzio horren ardatz nagusiak planteatu zituen, hamalau puntutan adierazita. Dolarearen proposamen horrek ez zekarren erregimen absolutista uztea, baizik eta hiru oinarri izanen zituen erreforma txiki bat egitea, errege-boterearen ekintza kontrolatuko zuen diputazio iraunkor bat sortzea, erregearen eta foru-diputazio iraunkorraren arteko auziak ebatziko zituen botere judizial independente bat ezartzea, eta biltzeko maiztasuna zehaztu ez zen eta ahalmen legegilea erregearekin batera bere gain hartuko zuen parlamentu bat sortzea. Nolanahi ere, Nafarroako Konstituzioa Estatu osora esportatzeko aukeran ez zen inolako aipamenik egiten sistema parlamentario liberalaren oinarrizko alderdiei, ezta moderatuenei ere, hala nola parlamentuko ganberarako ordezkariak hautatzeko modua. Gainera, ia ez zegoen inolako aipamenik neurri sozioekonomikoen sareari, ezta Nafarroaren eta Estatuaren arteko harremanen erroan zeuden alorrei ere, esaterako, liberalismoari atxikitako merkatu-unitatea, eta salbuespen bakarra hamabosgarren punuak bultzatutako kotizaziopeko berdintasunean zegoen.
Dolarearen pentsamendua bat zetorren Huescako Sertoriar Unibertsitatean ikasketak egin zituen urteetan izan zuen irakasle batek zuen jarrerarekin, Victorian de Villava y Aybar. Victorian Katedraduna izan zen Huescako unibertsitatean 1789an Charcaseko, egungo Sucreko, Entzutegiko fiskal izendatu zuten arte. Zenbait lan idatzi zituen eta baita Genovesiren eta Filangieriren hainbat itzulpen ere. Villavaren pentsamendua ilustratu guztiz kontserba- dore batena zen, erlijio katolikoa kohesio sozial eta politikorako ezinbesteko faktorea zuen eta Montesquieu zuen erreferente nagusia. Gobernu-barietateei dagokienez, Villava funtsezko legeen eta kontseilari, magistratu eta ministroen ekintzaren bidez moderatutako gobernu monarkikoaren defendatzailea zen. Sucren, Apuntes para una reforma de España, sin trastorno del Gobierno Monárquico ni la Religión idatzi zuen Villavak 1797an, hala ere, ez zen 1822ra arte argitaratu. Lan horretan, Villavak erregeari lege-eginkizunetan aholku publikoak emateko nazioaren Kontseilu Goren bat proposatu zuen, probintzietako ordezkari hautetsiek osatua, horrela, errege godoengandik zetorren Espainiako tradizio konstituzionalean finkatzeko. Bere esanetan, legegintzarako ahalmena «Erregearen eta Herriaren arteko artekari batekin baretu behar da Monarkietan» eta botere betearazlea «osorik izan behar du Monarkan, bere izaeragatik jarduna eta azkartasuna eskatzen duelako». Gainera, «ahalmen judizialak erabat bananduta egon behar du Koroatik, eta zenbait formalitate eta baldintza kontuan hartuta berauk ezarritako Justiziek hartu behar dute bere gain» aldeztu zuen Villavak.
Dolarearen tesiek Benito Hermidaren Breve noticia de las Cortes, Gobierno, o llámese Constitución del Reyno de Navarra opuskulua (Cadizen argitaratua, 1811n) sustatu ez ezik, Proiektua aurkezteko Eraketa Batzordeak Gorteetan irakurritako atariko hitzaldian ere eragina izan zuten. Proiektu honek Nafarroako Konstituzio Historikoari buruzko aipamen apologetiko nabarmenak zituen. Maiz esan den bezala, erreferentzia horiek trikimailu erretoriko bat besterik ez ziren izan aurkezten zen proiektua historikoki finkatzeko, eta erakunde zaharren eta eratzen ari ziren erakunde berrien arteko jarraipen-hari bat berreraikitzeak eman zezakeen zilegitasunaz hornituko zuten.
Dolareak 1808-1810 bitartean Sevillan eta Cadizen izan zuen aholkulari- lana ere azpimarratzekoa da. 1808an Sevillara eraman zuten, Jose I.a erregetzat aitortzeari uko egin zionean, eta 1810eko abuztuan erresumako sindiko gisa Nafarroako Foru Diputazioa Behaketarako Batzorde Nagusi gisa onartzeko aukera aztertu zuen, Lejalde sindikoarekin batera, ondorioz, honek diputatu bat izendatu ahal izateko. Eskaera horrek Erregeordetzaren oniritzia izan zuen, ez, ordea, Gorteen babesa. Halaber, merindade buru ziren Nafa- rroako hiriei (hau da, Iruñeari, Lizarrari, Erriberriri, Zangozari eta Tuterari) Erregeordetzak Gorteetan laguntza eta ordezkaritza eskubidea eman ziezaien eskatu zuen, emaitzarik gabe. 1814ko urriko agiri batean, Miguel de Valanza eta Carlos Amatria erbesteko legezko Aldundiko kideek Dolarea Sevillan eta Cadizen «epaile izendatu ondoren ere, bertatik bertara lagunduta zein idatziz, gurekin batera V. S. Y. eta Herrien eta bertakoen interes berak sustatzeko prest» egon zela esan zioten Diputazioari. Dolarea Cadizen zeuden be- rrogeita lau nafarrek 1810eko irailaren 21ean hurrengo egunean Nafarroako ordezko diputatua izendatzeko hautatu zituzten zazpi konpromisarioen artean ere agertu zen. Hautagairik egokiena Dolarea izan arren, azkenean aukeratutako ordezko diputatua Francisco de Paula Escudero izan zen, Itsas Idazkaritzako ofiziala, Miguel Escudero erresumako Diputazioko kidearen anaia. Misterio handia da Francisco de Paula Escuderoren hautapena: Konstituzioa- ren eztabaidetan Nafarroari buruzko aipamenik egin ez izana diputatu horren prestakuntza juridiko ezagatik izan zitekeen, baina baita, batek daki zein arrazoirengatik, Dolarearen aholkularitza izan ez zuelako ere, garai hartako Nafarroako konstituzionalismo historizistan aditurik handiena.
Bibliografia
MIKELARENA, F., «Sobre un documento de descripción de la Constitución de Navarra de 1808: un intento temprano de marketing político-institucional», Príncipe de Viana, 252 (2011), 253-296. orr.
MIKELARENA, F., «Las apelaciones ante las asambleas parlamentarias españolas al respeto a la Constitución histórica propia por parte de la Diputación de Navarra en Bayona y Cádiz», Historia Constitucional. Revista Electrónica de Historia Constitucional, 16 (2015), 133-176. orr.
ITURRIAK
NAFARROAKO ARTXIBO NAGUSIA, Explicación sucinta, pero clara, exacta y fundada de la Constitución del Reino de Navarra, 1808ko ekainaren 17a.
