AZCONA Y DIAZ DE RADA [AZKONA DIAZ DE RADA], Jose Maria (goitizenak Fray Gerundio, de Tafalla) (Tafalla, Nafarroa, 1882ko azaroak 17 – Tafalla, 1951ko ekainak 1).

 Bibliofiloa eta bibliografoa, publizista jakintsua, heraldista, politikoa, negozio-gizona eta lur-jabea

Nafarroako goi-burgesiako familia batean jaio zen. Arbasoen artean, Jose Maria Recart de Landivar birraitona, 1817-1818, 1828-1829 Nafarroako Gorteetako ordezkaria eta Erresumako diputatua (1834) eta Pio Diaz de Rada aitona, erregeorde ohia, Tafallako alkatea eta nekazaritzako proiektore handia.

Zuzenbidea eta Filosofia eta Letretako ikasketak ikasi zituen Deustuko Unibertsitatean; 1902an Salamancako Unibertsitatean Letretako lizentziatura lortu zuen eta 1905ean abokatua zen. Urte batzuk geroago, Historiako doktoretza lortu zuen Madrilgo Unibertsitate Zentralean. Tafallara itzulita, 1907an alderdi judizialeko fiskal izendatu zuten, eta denbora gutxian arituko da kargu horretan. Gaztetatik, giza baliabide bikainak ugaritu zituen, eta bizitza sozial bizia eta Nafarroako bizitza politikoan sartzea uztartu zituen, baita liburuak eta argazkiak gustuko izatea ere. «Aurrerapena eta modernotasuna»ren ordezkari diren liberal aberats talde bateko kide izango da. Boto ez-karlista bilduta, Tafallako alkate hautatu zuten 1910-1911 biurtekorako. Etxeetara ur korrontea ekartzean egindako kudeaketagatik nabarmendu zen. Proiektu hori 1914an amaitu zen, eta Tafallako Aguas de Tafalla, S. A. sozietatearen lehendakaritza hartu zuen. Politikaria baino bibliofilo eta ikertzailea gehiago, udaleko oposizioak kritikatu egingo dio udalean luzaroan egon ez izana.

1914an Tafallako barrutiko Gorteetako diputatu hautatu zuten. Independente gisa aurkeztu zen arren, Jose Maria Mendez Vigo, Tuterako barrutiko diputatua, Nafarroan buru zuen talde datista liberalen ingurukoa zen. Bere kokapen sozioekonomikoa zela eta, klientelismoak lagunduta, eragin handia zuen eta botoak erostearen fama handia izan zuen; izan ere, oposizio karlistak hauteskunde-iruzurra leporatu zion, baina arrakastarik gabe.

Bi urte baino gutxiago egin zituen diputatu. Parlamentuan jardun zuen bitartean, gobernuaren aldeko jarrera izan zuen, eztabaidetan eta batzordeetan parte hartu gabe, nahiz eta Iruñeko harresien lehen zatia eraisteko negoziazioak bultzatu zituen. Madrilen ordu asko ematen zituen liburu-dendetan, museoetan, artxiboetan eta liburutegietan.

1916an, eserlekua galdu egin zuen, hautagai karlistaren alde. Politika aktibotik ateratzea eta bere pasio bibliofiloa areagotzea bat etorri ziren. Aktibismo politikoa inoiz alde batera utzi ez zuen arren eta El Pueblo Navarro egunkari liberalaren finantza-sustatzaileetako bat izan zen, bigarren mailara pasatu zen, zaletasun historiko eta bibliografikoetan murgiltzeko. Zaletasun horiek patrizio burges, kultibatu eta nagien mende zeuden. Pentsaezina litzateke Azconaren ohar biografiko bat bere liburutegiari aipamen zabalik egin gabe, agian horixe izan baitzen bizitzan zehar egin zuen jarduera nagusia. Denbora, dirua eta bildumazaletasuna, bibliofilia handiaren berezko baldintzak, sobera betetzen zituen Azconak. Sortu zuen liburutegia bere izaeraren eta jarduera intelektualaren isla egokia da. Bere kezka intelektualen ardatz izan zen, eta horretan bildu zituen erudizioa eta ezagutzak. Horren bidez, harreman pertsonal asko egin zituen liburu-saltzaileekin, bibliofiloekin, intelektualekin, politikoekin, euskal kulturako pertsonaiekin… Urte haietan bilduma markatuko zuten lehentasun tematikoak definitu zituen: XIX. mendeko Espainiaren historia politikoa eta gerra zibilak, gertaerak eta protagonistak, bereziki mendearen lehen erdikoak; baita historiarekin, heraldikarekin eta genealogiarekin, Nafarroako erresuma zaharreko, Euskal Herriko eta Biarneko ohiturekin eta kulturarekin zerikusia zuen guztia ere. Eta nola ez, Nafarroako bibliografiari zegokiona ere bai. Bilaketetan, liburu-saltzaileen eta bildumagileen artean hainbat Desiderata argitaratu eta banatu zituen, bere intereseko izenburu eta edizioen erreferentziekin. Hogeita hamarreko hamarkadarako, Azconak ia eratuta zeukan bere bilduma; estatu mailan ospe sozial eta kulturala zuen bibliofilo ezaguna zen.

Azconak berak laster iragarriko zuen bere liburutegia. Argitalpen gehienak XIX. mendeko pertsonaien historia anekdotikoekin lotutako bibliografia-alardeak dira. Bibliofilo eta jakintsu gisa, kultura-erakunde garrantzitsuetako kide izatera iritsi zen. Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordeko kidea, Eusko Ikaskuntza ikasketa-elkarteko kidea, Pabeko Société des Sciences, Lettres et Arts elkarteko kidea eta, 1923az geroztik, Historiako Errege Akademiako kidea. Langile nekaezina eta literatura-dohainak izan arren, ia ez zuen liburu pare bat eta testu batzuk besterik argitaratu aldizkari eta egunkarietan. Oso lan laburrak sinatu zituen erakunde horietako aldizkarietan, baita hainbat artikulu ere Boletín de la Comisión de Monumentos de Navarran. 1925ean, Moreten eskuizkribu baten tirada labur bat argitaratu zuen bildumazaleendako: Castigaciones a la historia del Pe. Juan de Mariana en los puntos que pertenecen a Navarra. Prentsako artikulugile gisa, Donostiako El Pueblo Vascon parte hartu zuen eta, neurri txikiagoan, El Pueblo Navarro, La Voz de Navarra, La Voz de Tafalla, La Voz de la Merindad eta Lecároz hiruhileko aldizkarian. Artikulu horietan bereizi egin behar dira gai historiko, literario edo gaurkotasunekoak, gehienak, «Fray Gerundio» goitizenaz sinatzen zituenak, batzuetan «de Tafalla» (Tafallakoa) izenarekin, eta politikok, beti bere izenarekin sinatuak.

Azken horien artean, «Sobre la autonomía» izenburua duten bi iritzi-artikulu nabarmentzen dira, El Pueblo Navarron argitaratuak (1919ko urtarrila). Artikulu horietan, Udalen Batzarrean onartutako ondorioen aurka ageri da, eta Manuel Aranzadi nazionalistak aldeztutako ildotik, Nafarroako Foruen erabateko berrezarpena eta 1839ko legea indargabetzea aldarrikatzen du. Artikulu horiek «penaz» idatzi zituen, «Mendez Vigoren iritziarekin bat ez datozelako». Prentsan erabakitako polemika latzean ere (1921) parte hartuko du, Victor Praderak Nafarroako erresumaren azken defendatzaileei monumentu bat Amaiurren eraikitzeari buruz egindako iruzkin kritikoen kontra. Nahiz eta gaia historikoa izan, alde politiko nabarmena baduela ezin uka. Azcona identitatearen konplexutasunaren adibide ona da, alegia, hogeiko hamarkadan bederen, foralismo nafarrak Nafarroako klase gidarietako sektore batzuetan sortu zuenarena. Bere pentsamenduan sentimendu eta emozio desberdinak nahasten dira: sentimendu etniko eta kultural euskaltzalea, napartarrismotik hurbil dagoen nafar partikularismoaren defendatzailea, eta aldi berean, espainiar sentitzen dena. Era berean, ideologia monarkiko liberal kontserbadorea du, ezarritako gizarte-ordenaren aldekoa, baina Primo de Riveraren diktaduraren aurkakoa. Oposizio hori gorabehera, Azconak eszeptizismo handiz hartu zuen bigarren Errepublikaren etorrera. Klase interes ekonomikoak beste edozein sentsibilitate politikoren gainetik baitzeuden. Bera, ordea, oso eroso sentitzen zen Berrezarkuntzako sistema oligarkikoaren barruan. Hain zuzen, laster egingo dio aurre Errepublikari, lur-jabe handi gisa dituen interesak tarteko, indarrean dagoen ordena sozial eta ekonomikoa oztopatzen duen heinean.

1932an, familia osoarekin Madrilera joan zen, baina oporraldiak Tafallan, Donostian eta Pauen pasatuko ditu. Hiriburuan denbora ematen du liburu eta liburuxka gehiago bilatzen, azaleztapenaren artea ikasten, literatura eta politika solasaldiak egiten, kongresuko gonbidatuen tribunara joanda eta XIX. mendearen lehen erdiko pertsonaietan —historiako pertsonaiak— oinarritutako ikerketa-lana areagotzen. Haren hizketakideek meskolantza ideologiko bat osatzen zuten, historiarekiko, literaturarekiko eta, bereziki, bibliofiliarekiko grinak batzen zituena; Azorin, Gregorio Marañon, Baroja, Max Aub, Vicente Castañeda, Rodriguez Marin, Roque Pidal eta antzeko pertsonak nabarmentzekoak dira.

1935. urtean bere lehen lan monografikoa argitaratu zuen, Clara-Rosa, masón y vizcaíno. Juan Antonio Olabarrieta fraile frantziskotar ohia, liberal goretsia, masoia, publizista eta iraultzailea izan zen Cádizen, eta haren biografia osatzen saiatu zen. 1822an espetxeratu zuten hirurteko konstituzionalean. Azconak pertsonaiaren bidez, garai hartako giro iraultzailea islatu zuen modu atseginean, baita bere buruaren aurkako diatriba manikeoa ere. XIX. mendeko gertaerak kontatzen dituen arren, testuan zehar insinuazio kritiko ugari daude bigarren Errepublikak beretzat irudikatzen duen desordena sozial eta politikoaren une historikoari buruz. Eleberri baten interesarekin irakurtzen da eta erretratu psikologikoz, pasadizo eredugarriz eta ironia finez beteta dago. Bibliografia-alardea ere bada, aipamen jarraituekin, eta ez du bere ezagutza genealogikoak erakusteko aukerarik galtzen, Cadizko zenbait euskal nafarren datuekin osatutako ohar zabala baitu. Oso harrera ona izan zuen liburuak, eta estaldura zabala prentsa kontserbatzailean.

Azconak Errepublika hasieratik beretik ez zuen onartu, eta horrek, Europan totalitarismoek izanen duten gorakadarekin batera, bere kutsu parlamentario kontserbadorea jarrera autoritarioagoetarantz eramanen du. Madrilen, gero eta giro politiko prebelikoagoan, Eskuineko Blokeko Nafarroako diputatuekin ez ezik, Gil Robles, Calvo Sotelo eta Espainiako Falangeko antzeko pertsonekin ere aritzen da. 1936ko udaberrian, bi gertaerek erradikalizatu zuten bere antirrepublikanismoa. Semeak, militante falangistak, hainbat hilabete pasatuko ditu Jimenez de Asua Kongresuko presidenteordearen aurkako atentatuan parte hartzeagatik atxilotuta, eta bera hiru egunez egongo da kartzelan, Jose Antonio Primo de Riveraren aurkako epaiketan izan ziren istiluetan nahastuta egon ondoren.

Gerra zibilaren lehen egunetan, zailtasunak zailtasun, Tafallara itzultzea lortu zuen. Liskarrean zehar, bere zaletasun bibliofiloekin eta literarioekin jarraitu zuen, bidaia ugari egin zituen Frantziako hegoaldera euskal eta nafar bibliografiaren eta kartografia pirenaikoaren bila eta, aldi berean, informazio-lanak egin zituen frankisten alderdiarentzat. 1938. urtean, ageriko kutsu propagandista duen artikulu luze bat idatzi zuen Diario Vascon, «El Batallón del Requeté, tercero de Navarra» izenburupean. Erudizio bibliografikoko erakustaldi batean, Zumalakarregik Nafarroako boluntarioek osatutako batailoia izendatzeko erabilitako errekete hitzaren jatorria azaltzen du. Artikulu hau amaitzeko, ehun urte geroago beste buruzagi batek gidatuta berriro borrokatuko diren gerlari karlistak goraipatzen ditu.

1939ko urtarrilean «Arte Ondarearen Defentsarako Zerbitzuko aholkulari laguntzaile» izendatu zuten, eta horri buruzko eginbide batzuk egin zituen Katalunian, botere militar berriaren aurkako azken eremu errepublikanoan. Gerra amaitutakoan, Azcona Tafallako jauretxera erretiratu zen eta oso gutxitan atera zen handik. 1940an Vianako Printzea erakunde sortu berriaren kontseilu iraunkorreko kide izango da, Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzorde zaharraren oinordekoa berau. Bere denbora irakurketan, azaleztapenean, amaitu gabeko lanak leuntzen eta artikuluak argitaratzen emango du, frantsesen aurka borrokatu ziren gerrillariei buruzkoak, liberalen eta errealisten artekoak, karlisten aurkako liberalenak edo karlistadetako atzerritarrenak. Banakotasuna nabarmenduz beti, gertaera puntualak multzoaren kaltetan.

Literatura-editore eta iruzkingile gisa, 1942an Recuerdos de la guerra carlista (1837-1839) argitaratu zuen, Felix Lichnowsky printzearen memoriak. Azconak, estilo arinean, elkarrizketatuan, ia eleberrituan, boluntario poloniar gazte horren biografia karlistadetan zirriborratu zuen. Oraingoan, pertsonaiaz baliatuko da giro heroikoa eta ideal erromantikoak goraipatzeko, Europako aristokrata gazte atzerakoi haiek baitziren Don Carlosen ilaretako boluntarioak gidatzen zituztenak. Gerraosteko lehen garaiekin bat dator ikuspegia, eta atzerrian komunismoari aurre egitera doan Dibisio Urdinarenarekin ere bai, leunki.

Aro honetan, Azconak bere lan bibliografiko landuena eta zientifikoena bukatzea izan zuen ardatz: Zumalacárregui: estudio crítico de las fuentes históricas de su tiempo. 1935ean egina zuen eta jeneralaren heriotzaren mendeurrena zela eta saritua izan zen lanari berrogeiko hamarkadan sortutako bibliografia gehitu zion. Clara-Rosa bilau gisa ikusten badugu, Zumalakarregi eleberrietako heroi moduan erretratatzen du. Errepertorio bibliografiko sakona eta, beraz, liburu instrumentala izanik, ez da autoreen eta tituluen zerrenda idorra soilik, baizik eta modu atseginean konbinatzen ditu biografia-profilak, oharrak, pasadizoak eta dokumentu historiko batzuen iruzkinak. Albumez eta garaiko liburuz erreproduzitutako laminen bilduma bat aurkezten du testuarekin, eta Azconaren pertsonaiarekin eta gustuekin bat datorren kutsu erromantikoa ematen dio. Nahiz eta azalak 1946 adierazten duen, hil ondoko liburua da, hil eta gutxira argitaratu zen, 1951ko ekainaren 1ean.

Amaitu gabeko lan asko utzi zituen. 1952an, Xabierko San Frantziskoren heriotzaren laugarren mendeurrena ospatzeko, Vianako Printzea erakundeak Bibliografía de San Francisco Javier argitaratu zuen. 1965ean, erakunde berak Wilhelm von Rahden baroiaren Andanzas de un veterano de la Guerra de España (1833-1840) argitaratu zuen, Azconak prestatuak zituen hitzaurre, ohar eta iruzkin ugarirekin.

Liburutegiari dagokionez, 2005ean Nafarroako Gobernuak interes kulturaleko ondasun deklaratu zuen, eta 2015etik aurrera, hitzarmen bidez, Nafarroako Liburutegian dago. 8.000 obra baino gehiago ditu, 11.000 bolumenetan. Aipatu den bezala, XIX. mendeko argitalpen kopuru nabarmena aipatzekoa da. Baita kaparetazko betearazpenen bilduma eta Erresuma zaharrarekin zerikusia duen funts nabarmena ere, jatorri frantseseko historiografia azpimarratuta. Antzinako funtsa handia bada ere, pertsonaiarentzako liburutegi garaikidea da, bere garaiko gizaki ikasiarena. Bildumaren beste balio garrantzitsu bat funts hemerografikoa da.

«Adiciones al «Diccionario Histórico-político de Tudela y su merindad de Yanguas y Miranda», BCMHAN, 2. aroa, 38-40 (1919), 97-102. or.; (1921), 9. or.

«Pierres de Axular y las cuevas de Salamanca», RIEV, 10. libk., 1 (1919), 53-57. or.

«Documentos relativos a Navarra que se conservan en el British museum», BCMHAN, 47-51, 53 (1921-1923), 185, 264. or.; 29-32. or.

«Un libelle d’Antonio Perez, imprimé à Pau en 1591», Bulletin de la Société des Sciences, Lettres et Arts de Pau, XLIV lib. (1921), 20. or.

«Variaciones sobre temas de urbanidad», Lecároz: hiruhileko aldizkari ilustratua, 8-22. zk. (1925-1928).

Clara-Rosa, masón y vizcaíno, Madrid: Espasa-Calpe, 1935.

«Notas bibliográficas: El príncipe de Viana: escritos del príncipe, fuentes históricas, iconografía», PV, 2 (1941), 55-83. or.

«Figuras de la historia: una amazona tudelana», PV, 7 (1942), 159-172. or.

Zumalacárregui: estudio crítico de las fuentes históricas de su tiempo, Madrid: Instituto de Estudios Políticos, 1946 (1951).

«Shwarzenberg (Federico Carlos)», PV, 27 (1947), 259-278. or.

«Joseph Augustin Chaho», BRSBAP, IV. urtea, 4. kaiera (1948), 493-506. or.

Bibliografía de San Francisco de Javier, Iruñea: Institución Príncipe de Viana, 1952.

Literatura-editore gisa:

MORET, J., Castigaciones a la historia del Pe. Juan de Mariana en los puntos que pertenecen a Navarra, Tafalla, 1925.

MORRÁS, A., Memorias de Don Ángel Morrás: Escenas de la vida tafallesa, Lizarra, 1934 inguruan.

LICHNOWSKY, F., Recuerdos de la guerra carlista (1837-1839), Madrid: Espasa-Calpe, 1942.

RAHDEN, W., Andanzas de un veterano de la Guerra de España (1833-1840), Iruñea: Fundación Príncipe de Viana, 1965.

Eskuizkribuak, mekanoizkribuak eta argitaragabeko lanak:

Apuntes para formar un catálogo bibliográfico de la Historia de las guerras civiles y luchas políticas en España durante el siglo XIX (1820-1878) (d.g.).

Varones ilustres de Estella y su Merindad (d.g.).

Armorial General de Navarra (d.g.).

De Madrid a Navarra: memorias de la prerrevolución, 1936ko otsaila-ekaina.

GALBETE MARTINICORENA, V., «Esbozo bio-bibliográfico de José María Azcona», W. von RAHDEN, Andanzas de un veterano de la Guerra de España (1833-1840), Iruñea: Fundación Príncipe de Viana, 1965, VII-LI. or.

SAN MARTÍN CASI, R., «La biblioteca de D. José María Azcona (1882-1951), erudito y bibliófilo navarro», Huarte de San Juan. Geografia eta historia, 23 (2016), 51- 155. or. Online arg.: http://hdl.handle.net/2454/23866 HYPERLINK “http://hdl.handle.net/2454/23866” (2023ko uztailak 24).