Karguak eta lanbideak
Iruñeko Katedraleko Kanonigo xantrea, artxibozaina, historialaria eta Historiako Errege Akademiako akademiko urgazlea
Ibilbidea
Mariano Arigita Jose Maria Arigita Estañan eta Martina Lasa Garcia senar-emazte apalen zazpi seme-alabetatik bigarrena izan zen. Haren aita, igeltseroa eta hargina, lan-prekarietate handian bizi zen; Martina Lasak, berriz, etxeko lanak egiten zituen. Amari zor zaio, batez ere, Arigita Lasa anaien heziketa fede katolikoan, eta eragin handia izan zuen horrek Mariano Arigita apaizgai sartzeko erabakian.
Oposizio bidez ikasteko bi beka erdi lortu ondoren, 1877an Tarazonako apaizgaitegian sartu zen eta bertan latin gramatika, hiru urte Filosofian eta lau urte Teologian ikasi zituen. Era berean, apaizgaitegiko liburutegiko funts bibliografikoak materia-indizeetan antolatuz ekin zion ikerketa-jarduerari. 1886ko abenduaren 18an diakono ordenatu eta berehala utzi zuen apaizgaitegia, han ez baitzegoen batere pozik, eta Antonio Ruiz Cabal Iruñeko gotzain berriaren zerbitzura jarri zen. 1887ko abenduaren 17an apaiztu zuten Iruñean.
Gotzainaren artzain-bisitetan idazkari eta laguntzaile gisa aritzen zen bitartean, Mariano Arigitak teologiako ikasketak egiten jarraitu zuen, eta 1889ko ekainaren 19an batxiler-gradua lortu zuen Iruñean, eta urte bereko uztailean teologiako lizentziatu eta doktore graduak Toledon. Itzuli zenean, oposizioan aurkeztu zen Iruñeko katedraleko onuradun izateko, eta lortu egin zuen, nahiz eta Iruñeko apezpikuarentzat idazkaritza-lanak egiten jarraitu zuen.
1895ean argitaratu zuen bere lehen liburua: El Dr. Navarro Don Martín de Azpilcueta y sus obras Estudio histórico-crítico eta hura argitaratzeko Nafarroako Foru Aldundiaren laguntza izan zuen. Lehen lan horrek arrakasta handia izan zuen, eta horrek ondorio garrantzitsuak izan zituen ikertzaile gisa egindako ibilbidean, izendapen garrantzitsuak ekarri baitzizkion. Liburua argitaratu eta hurrengo urtean, 1896an, Arigita Iruñeko Udal Artxiboko artxibozain eta Diputazioko kapilau izendatu zuten. Handik denbora batera, Historiako Errege Akademiako akademiko urgazle eta Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordeko kide izendatu zuten. Azkenik, 1897an Nafarroako Diputazioko artxibozain izendatu zuten. 1899an, artxibozain gisa egin zuen ekarpen garrantzitsuenetako bat izan zen garai bateko Nafarroako Kontseiluko dokumentazioa Nafarroako Artxiboan sartzea.
1900eko Sanferminetan, Mariano Arigitak, Diputazioko kapilau gisa, Francisco Javier Gonzalez-Castejon Elio ezagutu zuen, Vadilloko markesa eta Grazia eta Justizia ministroa. Harekin adiskidetu ahal izan zen eta bere babesle izatea eskaini zion hark. Hala, 1901eko martxoaren 1ean, markesak jakinarazi zion Iruñeko katedralean kanonjia bat ematen zitzaiola Errege izendapen bidez. Gotzainak eman zion titulua martxoaren 29an.
Hala ere, 1902an Arigita Diputazioko kapilau eta artxibozain karguetatik kendu egin zuten eta udal artxiborako zuen mila pezetako kontsignazioa ere kendu zioten. Zoritxarrez, Foru Aldundiaren aurrean izandako erorialdi horren arrazoia izan zen doktore-kanonigorako oposizioetan historialari nafarrak gotzainaren hautagaiari eman ziola botoa, Diputaziokoari eman ordez, eta, Arigitak berak bere memorietan dioenez, Kabildoan zituen etsaiek eta Aldundian zituenek zituzten intrigengatik gertatu zen.
Karguetatik kendu arren, Corellako kanonigoak beste kargu batzuk lortu zituen hurrengo urteetan lanean jarraitzeko. 1903an Iruñeko Gotzaindegiko Elizako Aldizkari Ofizialeko zuzendari nagusi izendatu zuten. Urte berean, Kabildoaren kronikari iztea lortu zuen, txalo-jotzez, 1913a arte. Geroago, 1909an, Artxibo eta Liburutegien Batzordeko fabrikatzaile eta kronista hautatu zuten, eta kargu berberetarako berriz hautatu zuten 1912ko abendura arte. Era berean, urte horietan zehar azterlan historikoak argitaratzen jarraitu zuen, hala nola La Asunción de la Santísima Virgen y su culto en Navarra (1910). Horri esker, Madrilgo Historiako Akademiatik Fermin Caballerok ezarritako talentuaren saria lortu zuen.
Iruñeko katedraleko xantre titulua 1914an iritsi zitzaion Alfontso XIII.a erregearen gomendioagatik. 1911n Ohorezko kapilau izendatu zuten berak hala eskatuta, baita Vadilloko markesaren laguntzari esker ere. Karguaz jabetzea Iruñeko eliza-elkarteko eta gizarte zibileko kide askok parte hartu zuen ekitaldi handia izan zen. Xantre gisa Aralarko San Migel santutegiaren gobernuaren arduradun izatera pasatu zen, eta 1915ean elizako teilatua zaharberritzeko ardura hartu zuen, zikloi batek suntsitu baitzuen.
Mariano Arigita Aralarko San Migelen hil zen, 1916ko uztailaren 19an, berrogeita hamaika urterekin, ziur aski iztai-femoraleko hernia bat iratotzeagatik. Haren gorpua hasieran Uharte Arakilgo hilerrira eraman bazuten ere hilobira, gero Iruñeko kanonigoen panteoian hobiratu zuten.
Mariano Arigita idazle emankorra izan zen, oso goiz hil zen arren. Haren ikerketa-jarduera Nafarroako Historiari buruzko ikerketek osatzen dute nagusiki, eta horietako asko erlijioari edo elizari buruzkoak dira. Korellarrak Nafarroako pertsonaia historikoen biografiak idatzi zituen, hala nola El Doctor Navarro Martín de Azpilcueta y sus obras. Estudio histórico-crítico, XVI. mendeko kanonista eta teologo nafarraren bizitza eta lana erakusten dituena, edo Francisco de Navarra, jatorri nafarreko Valentziako artzapezpikuaren biografia. Halaber, Salve Regina, Stabat Mater edo Ama Birjinaren Jasokundearen gurtza eta antzeko otoitz eta debozioei buruzko azterlanak egin zituen, bai eta azterketa historiko-artistikoak ere, besteak beste Historia de la imagen y santuario de San Miguel de Excelsis. Era berean, artxibozain gisa egindako lanaren ondorioz, argitaratu gabeko dokumentuen bildumak argitaratu ahal izan zituen, Colección de documentos inéditos para la Historia de Navarra nabarmenduz. Bisitarientzako gidak egiten ere nabarmendu zen, hala nola Guía del Viajero en Pamplona edo Guía eclesiástica del Obispado de Pamplona, nahiz eta goitizenekin argitaratu zituen. Bere argitalpenak asko diren arren, Arigitak obra berri, osatu gabeko edo proiektatutako asko utzi zituen bere heriotzan. Jose Goñi Gaztambidek 42 proiektu amaitu gabe erregistratu ditu.
Haren lanak goraipamen eta kritikak jaso ditu, bere garaian zein gerora ere. Bere lehen lanak eman zion arrakastari eta ospeari esker, Marcelino Menendez Pelayo filologo, historialari eta akademikoarekin adiskidetu zen, eta Historia de los heterodoxos españolesen bigarren edizioan goraipatu zuen hark. Beste egile batzuk, ordea, kritikoagoak izan ziren bere lanekin. Alfred Morel-Fatio hispanista frantsesak handiegitzat jo zuen bere estiloa, eta Hermilio de Olorizek Martin de Azpilcuetaren biografia berria egin zuen obraren akatsak nabarmentzeko. Halaber, Jose Goñi Gaztambidek, eskaintzen dion biografian, Nafarroako Historiari, iturriei eta dokumentazioari egindako ekarpena eskertzen badu ere, gabezia teknikoak ere aipatzen ditu, batez ere, paleografiari eta kronografiari dagokienez. Era berean, Antonio Perez Goyenak dio bere liburuek nolabaiteko prezipitazioa dutela, baina onartzen du Nafarroako Historiak asko zor diola, eta «azken garai hauetako Nafarroako elizgizon ilustratuena» deitu dio.
Obrak
El Doctor Navarro Don Martín de Azpilcueta y sus obras. Estudio histórico-crítico. Navarros ilustres, Iruñea: Probintziako inp., 1895, XXVII + 687 or.
Cuadernos de las leyes y agravios reparados a suplicación de los Tres Estados del Reino de Navarra en las Cortes de 1724 a 1829, Iruñea: Imp. Provincial, 1896, 2 libk.
«Nuestra señora del Camino y su culto en Pamplona», Certamen Público celebrado por la Academia Bibliográfico-Mariana dedicado a Nuestra Señora del Camino en Pamplona, Lérida: Mariana inp., 1897, 149-191. or.
«Disertación histórico-crítica sobre el origen del stabat mater», Certamen Público celebrado por la Academia Bibliográfico-Mariana dedicado a Nuestra Señora del Camino en Pamplona, Lérida: Mariana inp., 1898, 191-209. or.
El Ilmo. y Rvmo. Señor Don Francisco de Navarra, de la Orden de San Agustín. Estudio histórico-crítico. Navarros ilustres, Iruñea: Imp. Provincial, 1899, XVI + 776 or.
Colección de documentos inéditos para la historia de Navarra, Iruñea: Imp. Provincial, 1900, XVI + 550 or.
Bibliografía navarra o descripción de las obras impresas en este antiguo reino desde el descubrimiento del arte tipográfico hasta nuestros días, I. libk., Iruñea: Imp. Provincial, 1901, 312 or.
Series chronologica Reverendissimorum Almae Ecclesiae et diocesis Pampilonensis episcoporum ex authenticis monumentis et probatae notae scriptoribus excerpta atque Excmo. et Illmo. D. D. Josepho Lopez Mendoza et Garcia, iruniensi novissimo praesuli dicata, Iruñea: Imp. Provincial, 1901.
[Fernando de Alvarado goitizenaz ], Guía del Viajero en Pamplona, Madrid: Fortanet, 1904, 91 or.
Historia de la imagen y santuario de San Miguel de Excelsis, Iruñea: Lázaro Hermanos, 1904, 359 or.
Los judíos en el País Vasco. Su influencia social, religiosa y política, Donostia: Imp. Provincial, 1905, 38 or.
Los Priores de la Seo de Pamplona, Paris: Paul Geuthner/Honoré Champion, 1910.
La Asunción de la Santísima Virgen y su culto en Navarra, Madrid: Fortanet, 1910, XXVIII + 245 or.
«Reseña eclesiástica de Navarra», CARRERAS Y CANDI, Francisco (zuz.), Geografía general del país vasco-navarro, Barcelona [z. g.], 1911, 310-378. or.
Cartulario de Don Felipe III, Rey de Francia, Madrid: Sucesores de Hernando, 1913, 158 or.
Bibliografia
GOÑI GAZTAMBIDE, J., eta ARIGITA LASA, M., Mariano Arigita y Lasa (1864- 1916): Vida y obras. «Crónica de Navarra», Iruñea: Nafarroako Gobernua, 2001, 326 or.
GOÑI GAZTAMBIDE, J., «Mariano Arigita, “Mis memorias”», PV, 251 (2010), 1153- 1194. or.
IBARRA, J., «Arigita y Lasa (Mariano)». Ilustres navarros del siglo XIX y parte del XX, Iruñea: Jesús García, 1953, 32-34. or.
JUSUÉ SIMONENA, C., «Los hombres de la catedral», JUSUÉ SIMONENA, C. (koord.), La catedral de Pamplona, 2. libk., Nafarroako Aurrezki Kutxa, 1994, 207-213. or.
PÉREZ GOYENA, A., «Arigita y Lasa (Mariano de)», Ensayo de Bibliografía Navarra: desde la creación de la imprenta en Pamplona hasta el año 1910, Burgos: Nafarroako Foru Diputazioa, CSIC, Príncipe de Viana, 1964, 118-120. or.
