Karguak eta lanbideak
Nekazaritzako jabe handia, politikaria, historialaria, Komunio Tradizionalistako burua, 1932-1934, Justizia ministroa, 1838-1939, Nafarroako Foru Aldundiko lehendakariordea, 1940-1948, «Vianako Printzea» Erakundearen sortzailea eta Historiako Errege Akademiako kidea, 1944-1952
Ibilbidea
Tomas Dominguez Arevalo Madrilen jaio zen, familia aristokratikoaren barruan. Aita San Martingo markesa zen eta ama Rodezno eta Valdellanoko konderrien oinordekoa. Hala, nekazaritza-jabetza zabalak hartu zituen oinordetzan, eta are gehiago jaso zituen Asuncion Lopez-Montenegrorekin, Cácereseko probintzian propietate handiak zituen abeltzain-familia baten alaba zenarekin, ezkondu zenean.
Gaztetatik, jarduera politiko bizia izan zuen karlismoan, eta Madrilgo gazte Jaimisten lehendakariorde izan zen. Nafarroara iritsi eta Alesbeseko alkate izan zen, senatari 1921etik 1923ra bitartean eta gorteetako diputatu 1916tik 1918ra bitartean, eta baita 1931tik 1936ra bitartean ere.
Bigarren Errepublikan, jarduera politiko handia izan zuen parlamentuan, eta erreforma errepublikarren aurka agertu zen, batez ere erlijio-gaiei eta nekazaritza-erreformari dagokienez. Gainera, milizia karlistek, erreketeek, 1936ko estatu-kolpeari babesa eman ziezaioten negoziazioetan giltzarri izan zen.
Gerra zibilean, Francoren lehen gobernuan parte hartu zuen, zeinean justizia-ministro izan zen 1938 eta 1939 artean. Bere lana justizia-administrazioa bera eta espetxeak, errepresio frankistaren alor garrantzitsuenetako bat, kudeatzea izan zen. Eremu horretan, Lanaren bidez Penak Luditzeko Patronatu Nagusia sortu zuen. Horren bidez antolatu ziren kartzela-bizitzaren alderdi asko, besteak beste, presoen lan-esplotazioa. Gainera, ministerio horrek bertan behera utzi zituen dibortzioari eta ezkontza zibilari buruzko erreforma errepublikarrak, bai eta emakume ezkonduaren eskubide indibidualak ere; alderdi horri dagokionez, 1889ko kode zibilean jasotakora itzuli zen. 1939ko apiriletik abuztura Hezkuntza Nazionaleko ministro ere izan zen.
Gerra amaitu ondoren, Nafarroako Foru Aldundiko lehendakariordea izan zen 1940tik 1948ra bitartean. Urte haietan eragin erabakigarria izan zuen probintziako bizitza politikoan, eta handik jabe handientzako nekazaritza-politika onuragarria bultzatu zuen, aurreko urteetan emandako herri-lurren usurpazioa finkatuz. Foru Aldundian Vianako Printzea erakundea ere sortu zuen, zeinean denboraldi hartan lehendakari izan zen. Urte haietan, gainera, Estorilgo elkarrizketetan parte hartu zuen, Juan Borboia tronura itzul zedin saiatzeko. 1948 eta gero kargu publikoetatik erretiratu egin zen, eta Alesbesen (Nafarroa) hil zen 1952an.
Jarduera politiko bizi hura guztia bateragarria izan zen arazo historikoekiko etengabe erakutsi zuen kezkarekin, eta horren erakusgarri da bere ikerketen gaia, bere tradizionalismoaren kontzeptu politikoarekin erabat lotuta baitaude. Horien artean, hiru monografia eman zituzten bi arreta-gune handi bereiz ditzakegu.
Lehena Nafarroako Erdi Aroko historiarekin lotuta dago, eta horien artean Los Teobaldos de Navarra. Ensayo de crítica histórica (1909) liburua nabarmentzen da, XIII. mendean Nafarroan errege izan ziren Xanpaina-dinastiako Teobaldo I. eta Teobaldo II. ardatz dituena. Liburu honetan, funtsezko garrantzia ematen dio dinastia horri erresuma bakartu eta pirenaiko baten eta Erdi Aroko mendebaldeko korronte intelektual eta politikoei lotutako erresuma baten arteko trantsizioan, batez ere XIV. eta XV. mendeetan emanen zena.
Rodeznoren bigarren arreta-gunea hemeretzigarren mendeko karlismoaren irudi nabarmenetan oinarritzen da. Besteak beste, Carlos VII, duque de Madrid (1929) biografia, bigarren gerra karlistako erregegaiari buruzkoa. Liburu horretaz gain, La Princesa de Beira y los hijos de Don Carlos (1938) ere argitaratu zituen, Teresa de Braganzaren eta haren familiaren inguruan. Erregegaiaren ondorengoen gorabeherei buruzko liburua da, eta haren eta haren seme Juan Borboiren arteko posta-trukea jasotzen duen eranskin dokumentala ere badu.
Hiru monografia horiez gain, Dominguez Arevalok historiarekiko zuen interesa beste hainbat idazki laburragotan islatzen da, hala nola Boletín de la Comisión de Monumentos Históricos y Artísticos de Navarra edo Revista de Historia y de Genealogía Española aldizkarietan argitaratutako artikuluetan. Horietako batzuk ere Glosas Medievales (1909) liburuan sartu zituen. Obra txiki horietan, zeinetan bere historiaren ikuskera behin baino gehiagotan oso argi zehazten baitzen, hainbat monografia historikori egindako beste zenbait hitzaurre ere sar ditzakegu, eta baita beranduago argitaratu egin ziren bi diskurtso ere, jurisprudentzia eta legeriaren Errege Akademian sartzeagatik egin zuena (1943), Martin Azpilkuetari eskainia, eta Gaztelako Errege Akademian sartzeagatik egin zuena (1944), Nafarroako azken dinastiaren ingurukoa, Albretarrak, konkistaren eta Gaztelan sartzeko prozesuaren garaikoa.
Gainera, garrantzitsua da jabetza, ustiapen eta erabilera erregimenekin lotutako bi obra txiki aipatzea. 1924an, nekazaritza-kredituaren proiektu berriaren aurka agertu zen (El crédito agrícola. Conferencia pronunciada en la Casa Social Católica de Cáceres), Konfederazio Nazional Katolikoaren lana goraipatuz. Bigarren Errepublikan, liburuxka bat idatzi zuen: La propiedad privada en Navarra; eta Un informe sobre reforma tributaria txostena, nekazaritzako jabeen interesak defendatzeko. Izan ere, bigarren Errepublikaren garaian erreformen kontra zuen izaera hura lehen biurtekoaren legera ez ezik, Gimenez Fernandezek 1934an eta 1935ean bultzatutako neurrietara ere lotu zen.
Monarkak edo dinastietako kideen ingurukoak dira haren argitalpenak oroz gain, irudi horiei paper erabakigarria ematen baitzaie gertaera historikoan. Dominguez Arevalok historiara egindako hurbilketa horren zentzua ulertzeko, bere argitalpenen gaiari eta metodologiari erreparatzeaz gain, berak bere lanetan edo diskurtso politikoetan historiari buruz idatzi zuena kontuan hartzea ezinbestekoa da; horietan protagonismo handia hartzen zuten iraganari buruzko aipamenek.
Iraganerako hurbiltze hura ulertzeko giltzarrietako bat tradizionalismoa da, antzinako Erregimenaren printzipio politikoen defentsarekin lotu zuen kontzeptua, batez ere, monarkiari eta erlijioari dagokienez. Izan ere, karlismoan izan zuen ibilbide politikoa karlismoa bera gainditzen zuen tradizioaren ideia horren mende egon zen. Zentzu horretan, bigarren Errepublikaren aurkako jarrera eta gerran frankismoa defendatu izana «tradizioaren» aldeko apustu horren baitan ulertu behar dira, diskurtso batean adierazi zuen gisan, gerraren emaitza «zaharra izanagatik estatu berri bat» izango zela adierazi baitzuen, «azken emaitza Espainiako estatu katoliko eta tradizionala baino ezin izango baita izan» (1938: 23-24).
Historiara hurbiltzeak, bestalde, lotura estua du nazionalismoarekin, kasu honetan espainiarrarekin, Nafarroako Historia honekin lotzen baitzuen. Baina, alde horretatik, bilakaera nabaria izan zuen 1921eko jarrera, Victor Praderaren aurkako jarrera argia, eta 1944ko jarreraren artean, Nafarroaren konkistari buruzko diskurtsoan Nafarroako erresuma zaharrari egindako laudorioak eta Nafarroa batuko zuen Espainiako inperioari egindako gorespenak bateratu zituen argudio bat garatu zuenean: «Antzinako erresuma pirenaikoa, konkistaren garaian hasi zen inperio espainiar berri eta handiaren sorreraren aurrean, bihotz-bihotzez sartu zen haren baitan, azken dinastiak ulertzen jakin ez zuen edo ulertu nahi izan ez zuen prozesu historiko natural baten ondorioz» (1944: 49).
Beraz, ustezko aberri-esentziak tradizioaren ideia horrekin identifikatuz antolatutako iragan baten aurrean gaude. «Tradizioaren asmaketa» honek, nolanahi ere, oso izaera pragmatikoa du, eta ez du diktadura moderno bat ezartzen laguntzeko edo karlismoaren zati handi batek usurpatzaile gisa kalifikatutako leinu dinastiko batekin huts egindako negoziazioetan parte hartzeko arazorik. Ildo horretatik, uztailaren 18ko espiritua da Dominguez Arevalorentzat tradizio horren jarraipena, eta, aldi berean, «gerorako mugarri mugiezina», Juan Borboiri 1946an Estorilgo elkarrizketetan esan bezala (Santa Cruzen jasoa, 1979: 8 eta 12-18 zenbakietan).
Hain zuzen ere, haren kezka nagusia «ehun urtean zehar aurrez aurre boterean txertatuta eduki dugun» liberalismo baten ondorioak ezabatzea izan zen, eta, horretarako, aldaketa politikoa ez ezik, haren oinarri intelektualen, ilustrazioaren eta entziklopediaren ondorioak ezabatzea ere beharrezkoa zen, Otero de Navascuesen Táctica de las revoluciones lanari idatzitako hitzaurrean azaldu zuen moduan. Orrialde oso argigarriak dira, Rodeznok entziklopediak eta Frantziako Iraultzak ekarri zuten zesura historikoa ulertzeko zuen moduari buruzkoak. Haren printzipio moral, juridiko eta politikoetatik abiatuta, «goraipatu egin zen krimen handienetarako errugabetasun-epaia zuen herritartasunaren gizalegearen kontrako beozia koldarra, akats moderno guztien sintesia» (1951: 12).
Liberalismoaren arbuio hori Espainian eta Nafarroan islatzen da, horiek baitira haren ekoizpen historiografikoaren eta jarduera politikoaren lurralde erreferenteak. Baskoniako beste lurraldeekiko kezka, ordea, ez zen ez batan ez bestean islatzen, Lizarrako autonomia-estatutuaren proiektu porrokatu hura izan ezik. Lau probintzietarako proiektu hura errepublikaren aurkako posibilismoagatik babestu zuen Rodeznok, «salbamendu-txalupa» gisa, halaxe aitortu baitzuen berak prentsan (García-Sanz et al., 1998: 324). Baina hori ez zen oztopo izan Dominguez Arevalok, garaiko giro intelektualarekin bat etorriz, Nafarroako erresuma euskal jatorriko erresuma gisa uler zezan.
Hala ere, historialari eta politikariak Nafarroari egiten dion begiradan bi zati bereizten dira argi eta garbi, berauk Nafarroa europarra eta Nafarroa afrikarra deitu zituena. Nafarroa horren barruan, Zangozaren eta Vianaren arteko irudimenezko lerro batetik iparraldera, Euskal eta Europar Nafarroa dago; eta, aldi berean, «Erriberan, eguzkia, basakeriaren sustatzailea, sentimenduak kiskali eta zaildu egiten ditu, eta laztasun-sentsazio nabarmena ematen dio paisaiari eta bere naturari», eta bertako psikologia «beduino da, kabileñoa». Horrexegatik, hain zuzen ere, agertzen dira herriak zatituta izan ohi dituzten aurkakotasun menderaezineko bandoak, beren kabileño-joeragatik» (1932: 6). Ez da kasualitatea, batez ere, maiz modu gutxiesgarrian tratatua izan zen Erriberako landa-populazioa izatea, 1936ko errepresio-bolada handiaren xedea.
Dominguez Arevalok Nafarroako historiografian izan zuen eragina ez da historialari gisa egin zuen obrara mugatzen, bere ibilbide politikoak ere eragin argia izan baitzuen zientzia historikoaren garapenean. Horren adibide da Nafarroako Foru Aldundiaren buru zela egindako lana, 1940an Vianako Printzea erakundea sortu zuen eta ordutik 1948ra arte zuzendu zuen. 1844 eta 1936 artean Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordearen oinordekotzat hartua izan zen erakunde honek, Nafarroako ondare historiko eta artistikoarekin lotutako hainbat proiektu sustatu zituen, Príncipe de Viana aldizkaria abian jartzeaz gain, diktaduran zehar ikerketa historikoetarako argitalpen plataforma nagusia izango zena. Lehenengo zenbakianDominguez Arevalo da, hain zuzen ere, aldizkaria aurkezten duena «Nuestros propósitos» artikuluan, Nafarroako tradizio historiografikoaren jarraipen gisa, bertan funtsezko erreferente gisa hartzen zuen aita Moret.
Zentzu horretan, haren idazki historikoen garrantzi historikoa hutsala da, bere ibilbide politikoarekin alderatzen badugu, Nafarroa garaikidearen errepresio-uholde handienean oinarritutako estatu-kolpea eta diktadura bultzatu baitzituen. Bere egonkortzean, gainera, paper erabakigarria izan zuen; izan ere, errepresio-aparatuaren funtsezko gaiez arduratu zen ministro izan zen, hala nola, espetxeez, eta baita Diputazio probintzialeko presidenteordea ere, 1948ra arte. Kolpearen eta demokraziaren suntsiketaren ondorioz, Nafarroa eta Espainia, Europa mendebaldean hogeita hamar, berrogei eta berrogeita hamarreko hamarkadetan garatzen ari zen berrikuntza historiografikoko prozesutik urrun geratu ziren.
Ez da gehiegizkoa, beraz, historiografian izan duen eragina historialari gisa egindako lana baino askoz gehiago dela adieraztea, Espainiako historiografian zientziaren eta ikerketaren «inausketa ankerra» deritzona egin zuen diktadura baten bultzatzaile eta buruzagietako bat bihurtu baitzen, zientzia historikoari ere eragin handia izan zion inausketa.
Obrak
Los Teobaldos de Navarra. Ensayo de crítica histórica, Madrid: San Francisco Salesen inprimategi berria, 1909.
«Un retrato del príncipe de Viana», BCMHAN (1912), 278-280. or.
«Un infante de Navarra yerno del Cid», Revista de Historia y de Genealogía Española, I (1912), 33-39. or.
«Del linaje de Ibero», Revista de Historia y de Genealogía Española, I (1912), 75-81. or.
«Un retrato del príncipe de Viana», Revista de Historia y de Genealogía Española, I (1912), 265-267. or.
De tiempos lejanos: glosas históricas, Madrid: San Francisco Salesen inp., 1913.
«Hidalguía Navarra», Revista de Historia y de Genealogía Española, II (1913), 211-215. or.
«Genealogía y sucesión de los señores de Mora», Revista de Historia y de Genealogía Española, II (1913), 274-279. or.
«Un proyecto de reales bodas. Felipe II de España y Juana de Albret», Revista de Historia y de Genealogía Española, IV (1915), 152-166 y 193-203. or.
«Virreyes de Navarra. El conde de Ezpeleta», Revista de Historia y de Genealogía Española, IV (1915), 331-335. or.
«En el monasterio de Leyre», Revista de Historia y de Genealogía Española, IV (1915), 241-252. or.
«Virreyes de Navarra. El conde de Colomera», BCMHAN (1916), 71-76. or.
«Virreyes de Navarra. El conde de Ricla», Revista de Historia y de Genealogía Española, V (1916), 1-7. or.
«Casas Navarras. Genealogía de la familia Escudero», Revista de Historia y de Genealogía Española, V (1916), 416-425. or.
Genealogía de la Casa de Arévalo, Madrid: sucesores de Rivadeneyra, 1916.
«El eremita de Altobiscar», BCMHAN (1920), 101-105. or.
«La abdicación de Don Carlos, y el Conde de Montemolín», Revista de Historia y de Genealogía Española, I, 2. garaia (1927), 234-262. or. (La Princesa de Beira y la familia de Don Carlos liburuaren atala).
«La muerte de Zumalacárregui», Revista de Historia y de Genealogía Española. III, 2. garaia (1929), 97-106. or.
«Carlos VII, Duque de Madrid», Revista de Historia y de Genealogía Española, III, 2. garaia (1929), 319-326. or. (izenburu berarekin argitaratutako liburuaren lehen atala).
Carlos VII, duque de Madrid, Madrid: Espasa-Calpe, 1929.
El crédito agrícola. Conferencia pronunciada en la Casa Social Católica de Cáceres, Cáceres, 1924.
La Propiedad privada en Navarra; y Un informe sobre reforma tributaria, Madrid: Juan Pueyoren inp., (1934 aldera).
E. ESPARZArekin, Los mártires de la tradición, Gasteiz: Social-católica ed., 1938.
La Princesa de Beira y los hijos de Don Carlos, Valladolid: Cultura Española, 1938.
«Prólogo», Ibarra y Céspedes, Reconstrucción económica, Madrid: Fax, 1939.
«Nuestros propósitos», PV, 1. (1940), 5-9. or.
«El Vicepresidente de la Diputación Foral, de 1941, sr. Conde de Rodezno, conmemora la ley paccionada de 1841», PV, 2. (1941), 57-59. or.
El Dr. navarro don Martín de Azpilcueta: discurso leído en la Real Academia de Jurisprudencia y Legislación por el Excmo. Sr. Conde de Rodezno el día 10 de febrero de 1943, Iruñea: Príncipe de Viana erakundearen argitalpenak, 1943.
Austrias y Albrets ante la incorporación de Navarra a Castilla/discurso leído por el Conde de Rodezno el día 15 de noviembre de 1944, con motivo de su recepción y contestación del Marqués del Saltillo, Iruñea: Aramburu, 1944.
«Prólogo», AZCONA, J. M., Zumalacárregui: estudio crítico de las fuentes históricas de su tiempo, Madrid: Instituto de Estudios Políticos, 1946.
«Prólogo», OTERO NAVASCUÉS, J., Táctica de las revoluciones, Madrid: Silverio Aguirre inp., 1951.
«Prólogo», MENCOS MANSO DE ZÚÑIGA, J. I., Memorias de don Joaquín Ignacio Mencos, Conde de Guendulain, 1799-1882: Iruñeko Gendulaingo kondeen artxiboan gordetzen den jatorrizko eskuizkribua, Iruñea: Aramburu, 1952.
Bibliografia
GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, A.; LAYANA, C.; MARTÍNEZ LACABE, E., eta PÉREZ OLASCOAGA, M., Diccionario biográfico de los diputados forales de Navarra (1931-1984) y de los secretarios de la Diputación (1834-1984), Iruñea: Nafarroako Gobernua, 1998.
JIMENO ARANGUREN, R., «El Conde de Rodezno y el ministerio de justicia del final de la guerra civil y del comienzo del franquismo», PÉREZ JUAN, J. A. (koord.), MORENO TEJADA, S. (koord.), Justicia y represión en los estados totalitarios. España, Alemania e Italia, 1931-1945, Valencia: Tirant lo Blanch, 2021, 205-270. or.
MENDIOLA, F., «De aquellos sotos. Aproximación a las raíces económicas e ideológicas del exterminismo a través de la trayectoria del Conde de Rodezno», ZENBAITEN ARTEAN, Conde de Rodezno, la Justicia al Revés, Iruñea: Oroimenaren autobusa – Pamiela, 2010.
MUTILOA ORIA, M., La Institución Príncipe de Viana: creación y política cultural, 1940- 1984, Iruñea: Nafarroako Gobernua, 2018.
SANTA CRUZ, M., Apuntes y documentos para la historia del tradicionalismo español 1939- 1966, 1, 2, 8 eta 9, Zamora: Monte Casino arg., 1984.
