ARANZADI IRUJO [ARANTZADI IRUXO], Manuel (Lizarra, Nafarroa, 1882ko martxoak 2 – 1942ko apirilak 25).

 Abokatu, enpresari eta politikaria

Estanislao Aranzadi Izkue eta Juana Irujo Urraren semea, Manuel Lizarran jaio zen 1882an eta hiriko San Pedro parrokian bataiatu zuten. Jesusa Rodriguez Iriarterekin ezkonduta, lau seme-alaba izan zituzten. Maritxu, ezkongabea; Estanislao, Ramona Rementeriarekin ezkondua; Manuel, Gloria Menendezekin ezkondua, eta Jesusa, ezkongabea.

Gazte-gaztetatik hartu zuen parte politikan. EAJren Napar Buru Batzarreko kidea, 1909ko ekainean, Manuel Iruñeko Euskal Etxearen sortzaileetako bat izan zen, hirian euskal kultura sustatzeko erakunde bat, eta Napartarra astekariaren sortzaileetakoa ere izan zen, eta hainbat urtez idazketa-taldeko kide. Nafarroako gorteetako diputatu izan zen 1918an, eta Euzko Abertzale Batzarreko kide aktiboa. 1921etik aurrera, Foru Aliantza koalizioko diputatu hautatu zuten. Foru Aliantza koalizioaren bigarren puntuan zioenez, haren programaren helburua ondokoa zen: «foru-berrintegrazio osoa eta, alde horretatik [berrezarpena], 1841eko itunak izandako hasierako indar eta eraginkortasun osoz, 1839ko urriaren 25eko lege negargarri eta tiranikoaren indargabetzea lortzeko, bai eta gure herrialdeko foru-konstituzioaren aurkako atentatu guztiak ere. Lege horrek Nafarroaren eta Euskal Herri osoaren subiranotasuna suntsitu zuen eta». Aranzadiren programa politikoa foruak berrezartzeko eskakizunean oinarritzen zen, eta horrek beste korronte politiko batzuen aldekoei aurre egitera eraman zuen, independentista ez zela inondik ere ondorioztatu gabe. 1918ko apirilaren 16ko hitzaldi ospetsuan, Victor Praderaren eta Indalecio Prietoren aurka borrokatu zen, euskal herriaren nazio-identitatea defendatuz eta foruen erabateko berrezarpena eskatuz, hau da, 1839ko urriaren 25eko legearen aurreko ahalmen betearazle, legegile eta judizialak itzultzea, eta hori, de iure, Hegoaldeko lau euskal estatuen independentzia administratiboaren aldarrikapena zen. Euskal hizkuntza eta kultura suspertzea izan zen bere politikaren beste ildo nagusietako bat. Ahalegin horretan, Eusko Ikaskuntzaren sortzaileetako bat izan zen 1918an, eta Manuel Irujo lehengusuarekin lan egin zuen Euskal Herriko Estatutuaren zirriborroa prestatzen. 1920an, Eusko Ikaskuntzaren Euskal Ikasketen bigarren kongresuan parte hartu zuen. Kongresu hori Iruñean egin zen eta 1923an La Voz de Navarra egunkariaren sortzaileetakoa izan zen. Alfontso XIII.aren diktadura 1923ko irailean ezarri izanak Aranzadi behartu zuen 1924an aldi baterako Hendaiara joatera.

Diktadura-erregimena erori ondoren, Aranzadi EAJn afiliatu zen eta 1931ko martxoan Napar Buru Batzarreko lehendakari hautatu zuten eta, ondorioz, Euzkadi Buru Batzarreko kide izatera pasatu zen. Udal-hauteskundeen aliantza-politikak eta 1931ko hauteskunde eratzaileek tentsioak sortu zituzten Nafarroako eta Bizkaiko jelkideen artean. Lehenengoek zerrenda bat aurkeztu zuten, Manuel Aranzadi buru zela, eta Nafarroako euskal nazionalismoko pertsonaia garrantzitsuek osatua, hala nola Manuel Irujo lehengusuak, Jesus Doxandabaratzek eta Santiago Cunchillosek, uko egin baitzioten karlismo atzerakoienarekin bat egiteari. Haiek guztiek beren militantzia politikoaren ondorioak jasango dituzte 1936ko altxamenduaren ondoren…

Artikulu ugari idatzi zituen euskal argitalpenetan eta askotan parte hartu zuen Madrilgo gorteetan, eta, Aranzadi argitaletxea 1929an sortu ondoren, bere lan nagusia, Legeriaren eta jurisprudentziaren errepertorio kronologikoak eta geroago argitaratu ziren bi indize progresiboak argitaratu zituen. Autoreak 1930eko Indize progresiboaren hitzaurrean adierazi zuenez, «lan hau ez da poema bat, ez logaritmoen taula sonata bat». Onarpen eta zabalkunde handia zuenez, haren lana «Aranzadi» izenaz zen ezaguna.

Errepublikaren aurkako matxinada hastean, Manuel Aranzadi matxinatuei atxikitzera behartu zuten, bere metodoak sinatu gabe eta bere doktrina politikoari atxiki gabe. Anaia batek eta bere semeetako batek errekete unitateetan sartu behar izan zuten arren, bai berak, bai Maritxu alabak eta haren seme Estanisek laguntza aktiboa eman zieten Iruñeko eta San Kristobaleko presoei, bai eta 1936 baino lehen euskal nazionalismoan militatu izanaren susmagarri ziren errepresaliatuei ere. Manuel 1942ko apirilean hil zen Iruñean, hirurogei urte zituela.

Repertorio Cronológico de Legislación y el Repertorio de Jurisprudencia, Iruñea: Aranzadi, 1930.

Índice progresivo de legislación y jurisprudencia, Madrid: Espasa-Calpe, 1930.

Índice progresivo de legislación y jurisprudencia. Termina con las disposiciones publicadas en 31 de diciembre de 1930, Madrid: Espasa-Calpe, 1931.

AMETZAGA, A., Irujo. Una familia vasca, Donostia: elkar, 2018.

AUÑAMENDI, «Aranzadi Izcue, Estanislao de», Auñamendi Entziklopedia. Online arg.: https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/fr/aranzadi-izcue-estanislao-de/ar-143213/ (2020ko abenduak 10).

CHUECA, J., El nacionalismo vasco en Navarra (1931-1936), Bilbo: Euskal Herriko Unibertsitateko Argitalpen Zerbitzua, 1999.

CUNCHILLOS, S., «Manuel de Aranzadi», Euzko Deya, (1942), maiatzaren 30a, 4. or.

La construcción de una nacionalidad vasca. El autonomismo de Eusko Ikaskuntza (1918-1931), Gasteiz: Eusko Jaurlaritza, 1990.

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, A., Daniel Irujo Urra (1862-1911), Iruñea: Pamiela, 1995.