YABEN YABEN [IHABEN IHABEN], Hilario (Joaquin Hilario Yaben y Yaben) (Hiriberri Arakil, Nafarroa, 1876ko urtarrilak 14 – Sigüenza, Guadalajara, 1945eko azaroak 23).

Legelaria, teologoa, historialaria eta Sigüenzako bikario nagusia

Joaquin Hilario Yaben Yaben Hiriberri Arakilen jaio zen, familia tradizionalista batean. Haur ernea, hamar urterekin Iruñeko Elizbarrutiko apaizgaitegian sartu zen, eta han nabarmendu zen bere adimen bikainagatik. Arte-batxilergoko titulua lortu zuen 1893an, eta Madrilgo Unibertsitate Zentralean ikasten jarraitu zuen, non zuzenbideko irakasgaiak egin baitzituen. Salamancan amaitu zituen ikasketak, eta 1898an teologiako doktoretza lortu zuen Unibertsitate Pontifizioan eta Zuzenbideko lizentziatura Salamancako unibertsitatean. 1898an subdiakonoa ordenatua eta 1899an diakonoa, oraindik apaiz ordenatu gabe, Sigüenzako katedralean (Guadalajara) irakaste-kanonjia lortu zuen oposizio bidez, eta, ondorioz, Gaztelar-Mantxako elizbarrutian sartu zen. Handik gutxira presbitero ordenatu zuten, 1899ko irailaren 8an. Bere lehen sermoietatik izaera borrokalaria erakutsi zuen Gobernuarekin, armadarekin eta El Imparcial, El Liberal eta El Heraldo egunkariekin, «aberriaren gaitz guztiak» haiek eragiten baitzituzten.

Yaben Nafarroara itzultzen saiatu zen, 1902ko udan Iruñeko katedraleko kabildoarako opsizioak eginez. Lau kanonigoren laguntza izan zuen arren, gotzainaren hautagaia aukeratu zuten. Yabenen hautagaitza zela eta, gotzainaren eta lau kanonigo horien arteko gatazka gogorra gainditzeko, meza eman eta predikatzeko zegozkien lizentziak kendu zitzaizkien haiei. Krisi haren ondoren, Hilario Yabenek Sigüenzan behin betiko errotzea erabaki zuen, eta Ricardo eta Martin anaiak berarekin bizitzera eraman zituen.

Katedralean egin zuen lana —1915ean, arcediano duintasunera sustatua izan zen— eta teologia dogmatikoa, idazketa eta soziologia irakatsi zituen urte horretara arte San Bartolomeko elizbarrutiko apaizgaitegian, eta, aurrerantzean, zentro horretako soziologia-katedraren ardura hartu zuen 1932 arte. 1912tik, halaber, Frantses eta Filosofiako irakasle izan zen Sigüenzako San Luis Gonzaga Batxilergoko ikastetxean, eta Ricardo anaiak ere han egiten zuen lan.

Hilario Yaben Sigüenzako elizbarrutian nabarmendu zen gizarte-katolizismoaren bultzatzaile izateagatik, eta hedapen handia lortu zuen eskualdean sindikalismo katolikoak. Erreakziozko sindikalismoa zen, «eskuineko langileei laguntzea komeni baitzaie; aldi berean sozialismoan erortzeko arriskutik aldenduz», bere hitzetan. Gizarte-katolikotasun horretatik hainbat ekimen garatu zituen: 1906an Sigüenzako Baserritarren Kutxa eta nekazarien sindikatua sortu zituen, azken hori elizbarruti osora zabaldu zen. 1916an nekazaritzako sindikatu hauek nekazaritzako konfederazio katolikoan batu zituen. Urte haietan sortu zituen, halaber, elkarri laguntzeko elkartea eta Helduen Prestakuntzarako Gaueko Eskola, non irakaskuntza eman baitzuen. Zirkulu tradizionalista katolikoen sustatzaile ere izan zen.

Espainiako —Berrezarkuntzako demokrazia liberalaren erregimenaren aurkakoa zen— eta nazioarteko aktualitate politikoari buruzko iritzia ematea gustuko zuen. Gizarte-katolizismoaren eta tradizionalismo politikoaren propaganda-lana egiteko, 1908an El Henares astekaria sortu zuen. 1936ko amaiera arte argitaratu zen, etenik gabe, eta 1939an desagertu arte, aldizkakotasun aldakor batekin. Haren zuzendaria eta finantzatzailea izan zen, eta askotan haren erredaktore bakarra. Horrez gain, tokiko hainbat komunikabidetan (El Eco elizbarrutiko astekaria), Madrilgoetan (Ecclesia eta El Debate, 1933az geroztik erredaktorea eta arduraduna izan zen) eta nafarretan (Diario de Navarra) parte hartu zuen.

1918an, gorteetako diputatu izateko hautagai katoliko independentea izan zen, eta Romanones kondearen aurka agertu zen. Hauteskunde-kanpainan irregulartasun ugari eta eliz asaldura handia izan zituen, hurbileneko apaizek euren sermoiak arenga partidista bihurtu baitzituzten. Geroago, 1922an, Yabenek parte hartu zuen gizarte-alderdi popularraren sorreran, eta El Henares jarri zuen talde horren propagandaren zerbitzura. 1923ko hauteskundeetan, ordea, Guadalajara probintziako barruti guztiak biltzen zituen nekazaritzako hautagaitza bateratuaren alde egin zuen, Romanones kondearen aurkako lurjabeak eta jabeak ordezkatzen zituen, paradoxikoki, berak ordezkatzen zuen gizarte-mugimendu kristautik urrun zeuden nekazaritza-sektoreak ziren.

Yaben Primo de Rivera jeneralaren diktaduraren defendatzaile handia izan zen, eta haren sistema korporatiboa miretsi zuen. Garai hartan, bere alderdi tradizionalistena erakutsi zuen, erregimen berria aldeztuz, alderdi politikoei aurka eginez eta sufragio unibertsala kritikatuz, «sufragio anarkikotzat» baitzuen.

Bigarren Errepublikan, ¿Monarquía o República? lanean jarrera hartu zuen, eta «forma errepublikanoak Espainian duen bateraezintasunaren» alde egin zuen. Politikan aktiboki parte hartzea erabaki zuen, eta 1931ko gorte konstituziogileetarako egindako lehen zerrenda «katoliko-foruzale»a osatu zuen; hala ere, azkenean ez zuen parte hartu, eta Jose Antonio Agirre, garai hartan Getxoko alkatea zena, izan zen haren ordezkoa. Nafarroako zerrendan ez zegoenez, Guadalajararako hautagai izan zen, Acción Nacionalen izenpean. Kanpainan zehar salatu egin zuten, kontzientziak hertsatu eta pulpitu eta aitorlekuen muturreko erabilera egiteagatik. Errepublikaren aurka zegoenez, talde armatu baten buru izan zen, eta kaleetara atera zen, Sigüenzako langile-zentralek deitutako greba orokorraren deialdia zapuzteko. Gertaera bortitz haiek eraginda auzipetua, amnistiatu egin zuten, epaia jaso aurretik, Jose Sanjurjo jeneralari 1932ko estatu-kolpea antolatu zuelako aplikatutako Dekretu beraren bidez.

Gerra zibilaren lehen hiru hilabeteetan, Sigüenzako katedrala armada errepublikarraren tropen kuartel nagusia izan zen. Hilario Yabenek, falangisten gogorkeriaren eta indarkeriaren kontrako pertsona zela El Henaresen argitaratutako artikulu baten bidez probatu ahal izan zuen arren, egun gutxi batzuetan atxilotuta egon zen. Askatu ondoren, heriotza-mehatxuak izan zituen. Azkenean hiritik ateratzea erabaki zuen, eta bi hilabete eta erdiz Alcolea del Pinarren babestu zen, Ricardo anaiarekin batera. Sigüenzara itzuli zen, hiria armada nazionalak 1936ko urriaren 15ean hartu zuenean. Eustaquio Nieto gotzaina gerra zibilaren lehen egunetan hil ondoren, kabildoko kideek elizbarrutiko behin-behineko bikario aukeratu zuten Yaben, gotzain titular izango zena izendatu arte. Elizbarrutiko bikario gisa, Carta colectiva de los obispos españoles a los de todo el mundo con motivo de la Guerra en España, sinatu zuen 1937ko uztailaren 1ean. 1944ko azaroaren 5ean kapituluko bikario izateari utzi zion Luis Alonso Muñoyerro Piñeirok gotzain duintasuna eskuratu zuenean. Yaben gotzaindegiko hornitzaile nagusi eta kapilauetako eta fundazio elizkoietako ordezkari izendatu zuten, nahiz eta handik gutxira gaixotu eta 1945eko azaroaren 23an hil zen.

Yabenek garatutako doktrina-azterlan gehienek gizarte-katolizismoaren defentsa dute ardatz, eta honako lan hauek nabarmentzen dira: Exposición crítica del Internacionalismo del Estado (1914) —Errege Jurisprudentzia Akademiak Torreanaz kondearen saria eman zion—; Función económica y social de los trust (1920) —Politika Zientzien Errege Akademiak saritua; ¿Monarquía o república? (1931). Iruñeko Euskal Ikasketen bigarren kongresuan ere parte hartu zuen, 1920an, eta «Kapitalaren kontzeptu modernoa» izeneko ponentzia azaldu zuen.

Los contratos matrimoniales en Navarra y su influencia en la estabilidad de la familia (1916), aurreko urtean Zientzia Moral eta Politikoen Errege Akademiak saritua, izan zen bere lanik garrantzitsuena. Le Play-ren azterketetatik abiatuta, Nafarroako Zuzenbide Zibilean eta ezkontza-kontratuetan sakondu zuen, eta haien azterketa sakona egin zuen, baita haien ondoriozko familia-antolamenduarena ere. Familia-ondarea eskualdatzeko sistemei eta sistema horietatik eratorritako familia-motei eta Nafarroan seme-alaba bati familia-ondarea emateagatik sortutako enborreko familia motari buruzko azalpen orokorrak ematen ditu liburuak. Bigarren multzoa Nafarroako foru legeriak dohaintza egiteko ematen dituen erraztasunei buruzkoa da. Hirugarren zatian, ezkontza-kontratuak aztertzen dira, Nafarroako eskualdeen arteko desberdintasunak adieraziz, eta laugarrenean, familia-antolaketa horren emaitzak deskribatzen dira. Bere ondorioetan Nafarroako familiaren alde onak eta txarrak aztertzen ditu, enborreko familiaren egonkortasunaren garrantzia azpimarratuz. Yabenek, azken batean, honela balioesten zuen: «Nafarroako familiaren antolaketa oso onuragarria eta Zuzenbide Naturalaren printzipio nagusietara oso egokitua».

Bigarren Errepublikaren hasieran parte-hartze aktiboa izan zuen euskal eta nafar estatutuaren eztabaidan, prentsan hainbat artikuluren bidez, Errepublika liberalaren aurkako jarrera aldeztuz. Integrismotik, Nafarroa beti erresuma izan zela zioen, eta orain ezin zela Errepublika bihurtu. Errepublika hori, nahiz eta «askatasun politikoa handitzea ekar lezakeen Nafarroara», «benetako erlijio-askatasunean eta askatasun zibilean galera izugarriak izatearen kontura» litzateke, eta, beraz, «foruen berrezarpen osoaren eta Kristok herrialdean duen gizarte-erregealdiaren artean aukeratzeko, Nafarroak ez zuen zalantzarik izanen».

Gerra zibila amaituta, doktrina politikoa alde batera utzi zuen, Historiarekiko zaletasunari ekiteko. Historiako Errege Akademiako kide izan zen, Alcarriako lurralde-ordezkaritzan. Sari horren hartzailea Sigüenzako katedraleko kabildoko kidea izan ohi zen. Izendapena edukiz hornitu zuen, Catálogo del Archivo catedralicio de Sigüenza eginez (1937). Gainera, San Justinoren Apologiak grekotik itzuli, aitzinsolastu eta idatzi zituen (1943) eta Osio, Kordobako gotzainaren figura (1945) landu zuen. Iruñeko erresumaren goi Erdi Aroko azterketara ere hurbildu zen, prentsei Príncipe de Viana aldizkarian argitaratutako bi artikulu labur emanez, bata «Nafarroa XI. mendean» gaiari eskainia (1943), eta «San Eulogiok Iruñeko apezpikuari egindako gutunaren egiazkotasuna» frogatzeko (1944) bestea.

Juicio crítico de las doctrinas de Jovellanos en lo referente á las ciencias morales y políticas, Madrid: Jaime Ratés, 1913.

Exposición y crítica del llamado intervencionismo del Estado: obra que obtuvo el Premio del Conde de Torreánaz concedido por la Real Academia de Ciencias Morales y Políticas en el cuarto concurso de dicha Fundación (trienio de 1911 á 1914), Madrid: Jaime Ratés est. tip., 1914.

Los contratos matrimoniales en Navarra y su influencia en la estabilidad de la familia, Madrid: Jaime Ratés est. tip., 1916.

Función económica y social de los trust. Memoria premiada por la Real Academia de Ciencias Morales y Políticas, Madrid: Jaime Ratés, 1920.

¿Monarquía o república?, Madrid: Talleres Poligráficos, 1931.

El problema religioso en España, Sigüenza: Box tip. eta koadernatzeak, 1931.

Catálogo del Archivo Catedralicio de Sigüenza, con algunos documentos inéditos, Iruñea: La Acción Social inp., 1937.

«Navarra en el siglo XI», PV, 4. libk., 12 (1943), 371-373. or.

«La autenticidad de la carta de San Eulogio al obispo de Pamplona», PV, 5. libk., 15 (1944), 161-172. or.

Traducción, prólogo y notas a Apologías de San Justino, Madrid: Aspas, 1943. Berrargitalpena. Sevilla: Apostolado Mariano, 1990.

Osio, obispo de Córdoba, Barcelona: Labor, 1945.

CALERO DELSO, J. P., «Yaben Yaben, Hilario». Diccionario biográfico de la Guadalajara contemporánea, Guadalajara, 2017ko maiatzak 4. Online arg. http://bioguada.blogspot.com/2017/05/hilario-Yaben-Yaben.html (2020ko urriak 1).

DE LAS HERAS MUELAS, J., «D. Hilario Yaben Yaben, el último personaje histórico seguntino», Anales seguntinos. Revista de Estudios Seguntinos, 1. libk., 2 (1985), 155-166. or.

ESTORNES ZUBIZARRETA, I., La construcción de una nacionalidad vasca, Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1990.

—«Yaben Yaben, Hilario», Auñamendi Eusko Enzikopedia. Online arg.: http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/Yaben-Yaben-hilario/ar-128491/ (2020ko urriak 1).

FEDERICO FERNÁNDEZ, A., Historia de la diócesis de Sigüenza y sus obispos (Continuación, 1898-1945). Biografías de los Excmos. y Rvdmos. Sres. D. Fr. Toribio Minguella y Arnedo y Dr. D. Eustaquio Nieto y Martín, con un bosquejo biográfico del Imo. Sr. D. Hilario Yaben y Yaben, Sigüenza: Talleres Tipográficos Box, 1967.

JIMENO ARANGUREN, R., «Examen de las fuentes para el estudio de la Historia del matrimonio y de las uniones permanentes: una aproximación desde Navarra», Estudios de Deusto, 63. libk., 1 (2015), 287-326. or.