VINSON, Julien (Paris, 1843ko urtarrilak 19 – Libourne, Gironda, Frantzia, 1926ko azaroak 21).

 Hizkuntzalaria, historialaria eta euskalaria

Julen Vinson frantsesa euskararen ikertzaile garrantzitsu bat izan zen. 1843an, Parisen jaio eta, 1926an, Libournen hil zen. Indiaren hegoaldean egin zituen oinarrizko ikasketak; izan ere, aita Pondicheriko Auzitegiko prokuradore izan zen. Nerabea zela, Nancyra lekualdatu zen École Forestièren ikasteko (1864an), eta han hasi zen euskal ikasketekin interesatzen, Emile Charles literatura-irakaslearen bidez. Euskara eta alemana hitz egiten zituen, eta indiar hizkuntzetan aditua zen, batez ere hinduan eta tamilean. Euskaltzaindiko ohorezko kidea izan zen, H. Schuchardtekin eta C. C. Uhlenbeckekin batera.

1866an, Vinson Ipar Euskal Herrian zebilen Baionako basoen inspektoreorde-lanetan. 1869an, Louis Lucien Bonaparte printzearekin harremanetan jarri zen, eta harekin lankidetzan hasi. Hurrengo urteetan, Ipar Euskal Herrian zehar abiatu zen, oharrak hartuz eta bibliografia kontsultatuz, euskal liburutegi mardul bat eraikitzeko oinarri. Liburutegi horren aurrekari bakarrak Bonaparte printzea, Van Eys printzea, Anton Abadia eta Harriet abadea izan ziren. Ikasketen hasieran, Nafarroako Salaberri D’Ibarrole baxenabartarraren 1856ko hiztegia erabili zuen.

Hainbat lan idatzi zituen euskarari buruz. 1882an, Les Basques et le Pays Basque argitaratu zuen, euskal geografia, ekonomia, demografia, historia, foruak eta folklorea biltzen zituena. Lan horretan eusko-iberismoaren aurka agertu zen, baina urte batzuk geroago The Academy britainiar aldizkarian baieztatu zuen litekeena zela Europako mendebaldean eta iparraldean euskaraz hitz egin izana indoeuroparrak iritsi aurreko Paleolitoko garaietan. Nolanahi ere, Vinson oso kritiko agertu zen euskal iraganaren ikuspegi mitikoekin.

Euskararen erabilera sozialen aurkako bere erasoek eta euskara eta modernotasuna bateraezintasunak zirelako bere iritziek euskararen aditu askoren etsaitasuna ekarri zioten. Haren lehen ikerketen ondoren, euskaltasunaren etsaitzat jo zuten. Arturo Campionekiko harremanean, adibidez, polemika bizia izan zuen. 1875eko martxoan, Vinsonek Campion ezagutu zuen Iruñean. Erabat ustekabean iruineratu zen, bertan globoz lur hartu baitzuen Hirugarren Gerra Karlista gertatzen ari zen hirira, bidaia batean eguraldia zela-eta ibilbidea aldatu behar izan zuenean. Baionatik Ezpeletarainoko bidaia bat zen, Eugène Godard aeronautarekin batera. Azkenean, Zizur erdigunean lurreratu ziren, Gazolatz inguruan. Vinsonek Campioni eta Louis Lucien Bonaparteri eraso egin zien, bai eta euskara garaikidearen beste aditu batzuei ere. Haren esanetan, Europako ikerketa zientifikoetan eguneratuta ez egoteagatik kritikatu zituen. 1878an, Nafarroako Euskal Aldizkaria-ren lehen zenbakiak agertu zirenean, Vinsonek hasierako programaren ideien kontra egin zuen, eta aldizkaria kritikatu zuen. Nolanahi ere, egileak ere deitoratu zuen argitalpenaren sortzaileen artean ez egotea. Gainera, urte batzuk geroago, Campionen ikasketak goraipatu zituen.

Foru-gizartea ere kritikatu zuen, eta erabat ukatu liberala izan zitekeela. Liberalismoa eta euskal foruak nabarmen bereizi zituen, eta hala idatzi zuen 1876an Pariseko RLPHC-n (Revue de Linguistique et Philologie Comparée): «Badago euskal erakunde nazionaletan sinesten duenik, Pirinioetako menditarren errepublika-gizarte moduko batean, non foru ospetsuak izango baitziren funtsezko gutuna eta kodea. Hala ere, ideia hori guztiz faltsua da, ez dago ezer benetan liberala foruetan eta, zinez, oligarkia klerikal autoritario baten araudia dira».

Nahiz eta XIX. mendeko euskal ikasketetako akademikoekin liskarretan aritu, haren ikerketek asko lagundu zuten euskara aztertzen. 1891n, Azkuerekin gutun bidezko harremana izan zuen urtean, euskararen ikasketetan egin zuen ekarpenik handiena agertu zen: Essai d’une Bibliographie de la langue basque, eta 1898an, Complement et Supplément argitaratu zen (1894an berrargitaratuak Donostian). Azterlan horiek euskal ikasketen oinarria izan ziren ia gaurko egunera arte (1970ean Jon Bilbaoren Eusko Bibliographia agertu arte, Auñamendin), eta haien aurrekari bakarra Laurak Bat edo Allende Salazar bizkaitarraren Biblioteca del Bascófilo izan zen (1887). Vinsonek euskaraz ere idatzi zuen inoiz eta, 1912an, bere Formes Verbal simple extraites de vieux ouvrages basques garrantzitsua argitaratzeari ekin zion Revista Internacional de los Estudios Vascos-en (RIEV).

Haren ikuspegi akademikoa Frantziako Hirugarren Errepublikari eta naturalismoari lotuta egon zen. Ohorezko irakasle izendatu zuten hainbat elkarte zientifikotan, besteak beste, Antropologia Eskolan eta Collège de Francen. Hasierako lanak Les religions actuelles (1886) eta hinduismoari, budismoari eta beste erlijio batzuei buruzko eskuliburu batzuk izan zituen. Euskarari buruz, Coup d’oeil sur l’étude de la langue basque izan zuen lehendabiziko lana, non hizkuntza arrazionaltasun hotz batez lantzen duen, talka eginez garai hartako ikuskera liluratuarekin. Azterlan hori RLPHC-n argitaratu zen. Aldizkari horretan bertan agertu ziren haren artikulu gehienak, funtsezkoak XIX. mendeko euskararen gaineko azterlanen artean: Phonétique basque (1872-1873), Le verbe basque (1873-1874), Notes sur la dérivation du verbe basque (1874-1875), Les Basques du XII siècle, leur moeurs et leur langue (1881), Bibliographie du folklore basque (1887), Étymologies basques (1894), Études sur le vocabulaire basque (1908) eta L’aspiration en basque (1914).

(Hautatuak).

Les Basques et le pays basque, moeurs, langage et histoire, Paris: L. Cerf, 1882 (berrinp. Paris: C. Lacour, 1993).

Le Folklore du Pays Basque, Paris: J. Maisonneuve, 1883.

Essai de bibliographie de la langue basque, Paris: J. Maisonneuve, 1891 (berrarg. Paris: Maisonneuve & Laros, 1967).

AUÑAMENDI, «Julien Vinson», Auñamendi Eusko Enziklopedia. Online arg.: https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/vinson-julien/ar-128775/be-1/ (2021eko martxoak 1).

GRANJA PASCUAL, J. J., «Julien Vinson, el euskera y una polémica del XIX», Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo, 20, 1 (1986), 217-236. or.

OYHARÇABAL, B., «Les conceptions naturalistes de Julien Vinson au sujet de la langue basque», Histoire Épistémologie Langage, 29, 2 (2007), 61-89. or.