URISARRI PASCUAL, Sebastian (Fuerófilo goitizena) (Azkoien, Nafarroa, 1844ko urtarrilak 19 – Iruñea, 1931ko abenduak 29).

Zuzenbidean lizentziatua, abokatua, Tokiko Zuzenbidearen konpiladorea eta foruak leheneratzearen defendatzailea

1846an Yanguas y Miranda diputazioko idazkariak Manual para el gobierno de los ayuntamientos de Navarra eskuliburua argitaratu ondoren, 1867an, Aldundiak Manual para la administración de los pueblos de la provincia de Navarra argitaratu zuen, 1867ko abuztuaren 24ko «Nafarroako herrien udal-administraziorako araudia», zirkularrak eta kontzeptuen araberako ebazpenak barne.

Diputazioak 1883ko abuztuaren 23an hartutako erabakiaren bidez, Sebastian Urisarri y Pascual jaunari udalerrietan aplikatu beharreko 1841eko legearen aurreko eta ondorengo xedapenen bilduma egitea agindu zitzaion. Idazketa atzeratu egin zen, izan ere, «berezko eta kanpoko zailtasun asko eta oso handiak gainditu behar izan ditugu», eta irailaren 13an entregatu zen idazkaritzan. 1903ko azaroaren 5eko erabakiaren bidez, Compilación de disposiciones para la Administración de los pueblos de Navarra obraren I. liburukiko 500 ale argitaratzea agindu zuen. Bilduma hori probintziako inprimategiak egin zuen 1904an. 1914ko ekainaren 26ko eta 1916ko urtarrilaren 12ko erabakien bidez, beste 500 ale argitaratu ziren. Bigarren liburukia idatzi zenik ez da inon ageri.

Lana hitzaurre luze batekin hasi zuen. Bertan, Nafarroako Erresumaren historia, haren erregeen eta gorteen legegintza-lana eta egindako bildumak laburbildu zituen. 1841eko legeak, «garrantzi zentralizatzaile handia izanagatik, gure bi foru-erakunde maiteak eraitsi zituen: gure gorteak eta gure auzitegi gorena edo Errege Kontseilua. Erakunde ahaztezin haiek erori zirenean, gure foru-zuzenbidearen bi iturri horiek bertan behera geratu ziren; eta, azken lege horren 6. eta 10. artikuluen bidez, gure Aldundi gorenaren agintaritza gure foru-zuzenbide pribatiboaren iturri bihurtu zen, bertan adierazten diren ahalmen eta eskudantziei dagokienez, eta gure korporazio goren horrek Erresumako Aldundi zaharra eta Nafarroako Errege Kontseilua ordezkatu zituen». Arau horietatik eta zuzenbide historikotik abiatuta, Aldundiak «bidezko eta beharrezkotzat jotzen dituen xedapen orokorrak eman ditzake, bere eskumenen esparruaren barruan, baldin eta xedapen horiekin Foruei kalte egiten ez badie […], premiazkoa den bakoitzean, gure Foruak mantentzeko behar diren bitarteko guztiak asmatu eta agortu behar ditu, Foruek inoiz ez dezaten okerrera egin». Estatuko xedapenei dagokienez, «zalantzarik gabe, gure diputazio gorenari dagokio, foruaren aurkakoa ez bada, foru-baimena edo aipatutako xedapenen onarpena ematea, Nafarroan behartzeko indarra izan dezaten».

Bilduma oso historikoa izan zen, eta Fuero General Foru Zuzenbide Administratiboa, Novísima Recopilación eta Nafarroan indarrean zeuden 1724tik 1829ra bitarteko gorteetako legeen koadernoak sartu ziren, Diputazioak 1885eko urtarrilaren 9an adierazi zuenez. Horrez gain, 1557ko Bilduma eta 1622ko Errege Kontseiluaren ordenantzak ere sartu ziren.

Obra ataletan egituratu zen: foru-oinarriak; antolaketa; ondasunak, eskubideak eta errentak; kontratuak; zerbitzuak eta obrak; prozedurak. 34 titulutan banatuta daude, eta hauek 291 kapitulutan banatuta. Xedapenak, hitzen kopuruari dagokionez duten garrantziagatik jasotzen dira, laburtuta edo hurrenkera kronologikoan oinarritutako notetan. Materien aurkibideak eta aurkibide kronologikoak ditu. Ezinbesteko lan txalogarria izan zen, bere edizioek hala berretsi zuten, eta Zuzenbide historiko handia izateko ausardia izan zuen, Aldundiaren ebazpen administratibo orokor eta partikularren («jurisprudentzia») doktrina eta Zuzenbide modernoarekin batera.

Egileak aktiboki parte hartu zuen foruak leheneratzeari buruzko 1917-1918ko eztabaidan, leheneratzearen aldeko tesi tradizionalista erradikalak defendatuz. Foruen aurkako gisa kritikatu zituen 1839ko eta 1841eko legeak, indargabetu beharrekoak. El Pensamiento Navarro egunkaritik egin zuen, «Fuerófilo» goitizenarekin eta baita bere izenarekin ere, 1897ko Acta de Lorendan-en planteamendu korporatibista eta leheneratze-eskaera jarraituz. Halaxe aitortu zuen hedabidearen barne-ikuskatzaileak: «alderdiko beste zenbait pertsona ospetsuren artean, Sebastian Urisarri Nafar entzutetsuak hartu du parte, bertakoentzako zein arrotzentzako ezaguna, Erresuma honetako foru-gaietan maisu gisa». Nafarroako Gorte Estamentalen «ontasun eta perfekzio itzela» defendatu zituen, izan ere «gure herri maitea legenar naturalista ikaragarri batengandik salbatuko badugu, lehenbailehen zaharberritzea oinarrizko justizia da, historikoa eta egungoa, Jainkoak nahiko ahal du ez ditzan, itxuraz, bere odolari eta bere nafar arimari uko egin duenaren erraiak marraskatu».

Compilación de disposiciones para la administración de los pueblos de Navarra, Iruñea: Imp. Provincial, 1904.

Algunas notas y Proyecto de reglamento para organización de Escuelas Católicas de obreros. aprobado por la censura eclesiástica, Iruñea, 1905ko urtarrilaren 21a.

MIKELARENA PEÑA, F., «El debate sobre la reintegración foral y sobre su modo de implementación en Navarra en 1918-1919. La postura historicista de los fueristas radicales del carlismo», Revista de Historia Constitucional, 20 (2019), 634-635. or. Online arg.: http://www.historiaconstitucional.com.

PÉREZ GOYENA, A., Ensayo de bibliografía navarra, IX, Iruñea: Nafarroako Foru Aldundia, 1962, 466 y 591. or.

SÁEZ DE JÁUREGUI, F. J., «Semblanza biográfica y actividad como publicista», Homenaje a D. Luis Oroz Zabaleta. Estudios de Derecho Público de Navarra. Azpilcueta. Cuadernos de Derecho, 3 (1986), 63-80. or.