Karguak eta lanbideak
Geografoa
Ibilbidea
Bonifacio Urabayen eta Maria Guindoren semea izan zen. Iruñeko Udal Eskolan ikasi zuen familia Iruñean finkatu zenetik (1893). Berak eta bere anaia Felixek gaueko ikastaroak egin zituzten Iruñeko Arte eta Lanbide Eskolan, eta praktikan hobetu egin zuten marrazketarako gaitasuna. Geroago eskola Normalean sartu zen. 1914tik, Madrilgo Irakasleen Goi Mailako Ikasketen Eskolan egin zituen ikasketak. Orotz-Betelu hiribilduari buruzko monografiarekin bataiatu zen geografo gisa eta Revista de la Real Sociedad Geográfica de Madrid (1916) aldizkarian argitaratu zuen. Hura izan zen Madrilgo ikasketen amaiera, eta Europako unibertsitateetan egiten ziren geografia-garapen berrien berri izan zuen. 1921ean Rosario Cascanterekin elkartu zen ezkontza bidez; bi seme-alaba izan zituzten, Maria eta Miguel.
Kultura-lanetan ez ezik, konpromiso politikoak eta kudeaketa akademikoko lanak ere hartu zituen. 1918 eta 1921 artean Eskola Normaleko idazkaria izan zen, 1934tik matxinada militarra hasi zenean kargutik kendu zuten arte zuzendaria. Orain Nafarroako Lehen Hezkuntzako Eskola Arrunta deitzen zaio. Euskal nazionalismoarekin lotua, 1920ko hamarkadaren erdialdera arte, zinegotzi izan zen Iruñeko Udalean 1921ean. Eskola Normalen adiskidetasuna eta hezkuntza-idealak partekatu zituen Manuel Saez Morilla sozialistarekin. Euskal Herriko kulturari lotua, Eusko Ikaskuntzan parte hartu zuen, euskal intelektualen zati handi baten arragoan. Elkarte horren aldizkarian, RIEVen, bere lanik nabarmenenetako batzuk argitaratu zituen, beste batzuk Hermes, Boletín de la Real Sociedad Geográfica, Munibe, eta abarretan agertu ziren. 1921ean, irakaskuntza publikoa berritzeko proiektu bat aurkeztu zuen Iruñeko Udalean, eta, urte berean, Eusko Ikaskuntzak, bere proposamenez, ikasketa eta ikerketarako laguntza-politika bultzatu zuen, ikasketek eta ikerketek ospea zuten atzerriko zentroetan, ikasketak egin berri zituztenentzat. Hezkuntza-erreformaz konbentzituta egon zen. Erregimen errepublikanoa iristean, irakasle-eskolako ikasleen prestakuntza sakontzen parte hartu zuen. Kolpe militarraren eta gerra zibilaren hasieraren ondorioz, irakaskuntza-esparruko erreforma-saiakera horiek bertan behera utzarazi zizkioten.
Bokaziozko geografoa, Espainiako hizkuntza eta literaturako irakasle izan zen. Bere arloari zegokionez, giza jarduera azaltzeko edozein determinismo geografiko ezetsi zuen, bai eta jarduera horrek naturaren gainean duen nagusitasun esklusiboa ere. Urabayenen proposamen teorikoa «prezipitatu geografikoekin» lotuta dago, geografiaren benetako aztergaitzat hartzen baitira, hau da, gizakiaren ekintzaren ondorioz paisaia ezagutzea. Diziplina geografikoaren xede horri «paisaia gizatiartua» deitu zion, hau da, pertsonen eta lurraren arteko harremanaren azterketa, zeinaren ondoriozko elkarreragina geografiak landu behar baitzuen.
Didaktikari sutsuak argazkiak, mapak eta berak egindako marrazkiak ugari erabili zituen bere obretan, hala nola Atlas y Geografia de Navarra (1930) eta Una geografía de Navarra (1959) lanetan, edo Nafarroan etxebizitzari eskainitako monografietan.
Sarritan hizlari eta artikulugilea izan zen eta argitaratu gabeko lan ugari utzi zituen. Nafarroako Pirinioei buruzko hasierako ikerketari gerraostean heldu zion berriro, eta Aurizberri eta Jaurrietako (1946-1948) Pirinioetako hiribilduetan jarri zuen arreta. Populazio horien azterketa geografikoak etnografiarekin, hizkuntzalaritzarekin, herri-kulturarekin, ondare ez-materialarekin, demografiarekin eta abarrekin zerikusia zuten alderdiak biltzen zituen, eta, beraz, lekuko biztanleen «karakterizazio fisikoa eta psikikoa (antropologia eta etnologia)» zeritzonaren barruan biltzen zituen. Giza geografiaren tematika anitzeko ikuskera hori produkzio zabaleko titulu askotan ageri da, bai giza geografiari buruzko tratatu orokorretan, bai komunikazioei edo etxebizitzari buruzko lan zehatzetan (1925, 1926, 1929-1932, 1934, 1949, etab.).
Hasieran, Arturo Campionen eta Julio Altadillen obran oinarritu zen, eta Nafarroako Errege Artxibo Nagusiko funtsekin dokumentatu zen, aztertutako lekuaren jarduera ekonomikoari eta haren aukera ekonomikoei, aprobetxamendu hidraulikoari edo baso-baliabideei, lurzoruaren ustiapenari eta lurraren jabetza-araubideari, edo nekazaritzako aprobetxamenduei, komunikazioei eta merkataritzari buruzko informazioa jasotzeko. Historia ekonomiko, demografiko eta soziala ikertzeko funtsezko ezagutzen panoplia, alegia.
Bere azterketek herri horietako biztanleen introspekzio sozial eta kulturala osatzen dute, eta elikadurari, etxebizitzari, bizi-mailari eta biztanleria-mugimenduei buruzko informazioa ematen dute; antolamendu administratiboari, judizialari, elizari, instrukzio publikoari eta gobernu-antolamenduari buruzko oharrak eman zituen, alderdi historikoak ahaztu gabe, hala nola aztertutako herrien jatorria. Ikertzaile gisa hasi zenetik, Urabayen aurrez aurre zituen gaiak deskribatzen, aztertzen eta azaltzen saiatu zen.
Unibertsitateko prestakuntzan eta autore entzutetsuen eta ohiko teorien irakurketa kritikoetan (Ratzel, Bruhnes, Vidal de la Blache, Lucien Febvre) lortutako metodologia berritzailetik abiatu zituen ikerketak. Bere ikerketen aurretik sarrera metodologikoak egin zituen, erabilitako bibliografiaren erreferentzia zehatzak, ikerketan erabilitako aldizkarien tituluak eta kontsultatutako edo landutako mapa eta planoen zerrendak barne. Erabilitako iturrien aipamen testualak dituen ohar-tresna baten argitalpenekin batera agertzen zen. Leoncio Urabayenek ekarri zuen Nafarroan diziplina geografikoaren lanketaren hasiera, ikaskuntzarako metodo moderno eta iradokitzailearekin, eta gizakiaren eta paisaiaren arteko elkarreraginaz, hau da, paisaia gizatiartuen geografiaz interesatua.
Obrak
(Hautatuak).
Oroz Betelu: monografía geográfica, Madrid: Real Sociedad Geográfica ed., 1916.
«El maestro en la escuela vasca», Primer Congreso de Estudios Vascos, Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1918, 902-919. or.
«Una venenosa indiferencia», Hermes (1919), 451-453. or.
«Un llamamiento a la riqueza que tiene corazón», Eusko Ikaskuntzaren deia, 2. zk., I (1919), 22-28. or.
«Sobre la manera de aumentar el valor universal del pueblo vasco: un país espejo para nosotros», Hermes, 59 (1919), 221-226. or.
«El último libro sobre el nacionalismo vasco: patria Vasca», Hermes, 56 (1919), 69-73. or.
«La enseñanza en los pequeños municipios vascos», Asamblea de administración municipal vasca, Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1920, 277-296. or.
«Trabajos realizados y proyectos en relación con el mapa del País Vasco», Boletín de la Sociedad de Estudios Vascos, Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1921, 11-18. or.
«Canciones sin compás. La raza», Hermes, 55 (1920), 20-21. or.; 70 (1921), 277-280. or.; 85 (1922), 17-21. or.
«Las dos sendas», Hermes, 69 (1921), 187-193. or.
«Otro tipo particularista. El habitante del valle de Ezcabarte», RIEV, XIII (1922), 37- 52, 129-155, 364-398 eta 510-522. or.; XIV (1923), 94-103 eta 253-296. or.
«Enseñanzas especiales. Esbozo de un programa destinado a fomentar la cultura popular y las enseñanzas especiales en el país Vasco», Tercer Congreso de Estudios Vascos, Donostia, Eusko Ikaskuntza, 1925, 141-148. or.
«Notas al gráfico de la extensión en Navarra de los nombres de los pueblos terminados en ain», XVI, RIEV, 2 (1925), 150-152. or.
«Sobre cambios en los nombres de los pueblos de Navarra», RIEV, 3. zk., XVI (1925), 289-297. or.
«De geografía humana. El hombre y el techo», RIEV, 3. zk., XVI (1925), 298-303. or.
«Algunas observaciones sobre la distribución y densidad de la población de Navarra en 1920», RIEV, 4. zk, XVI (1925), 539-550. or.
«Estudios de Geografía Humana: una interpretación de las comunicaciones en Navarra, la circulación en Navarra en 1925», RIEV, 3 eta 4. zk., XVII (1926), 289-328 eta 529-624. or.
«La geografía en Navarra», BCMHAN, (1927), 611-618. or.
«¿Una supervivencia prehistórica?», RIEV, XIX (1928), 146-148. or.
La casa navarra, Madrid: Espasa-Calpe, 1929.
Geografía humana de Navarra: la vivienda, I. libk., Iruñea: Aramburu, 1929; II. libk., Madrid: Espasa-Calpe, 1932.
Atlas geográfico de Navarra, Iruñea: E. García Enciso ed., 1931.
Geografía de Navarra. Texto explicativo del atlas geográfico de Navarra, Iruñea: E. García Enciso ed., 1931.
«L´architecture populaire en Navarre», Art populaire: travaux artistiques et scientifiques du 1er Congrès international des arts populaires, Prague, MDCCCCXXIII, Paris: Duchartre, 1931.
«La Geografía Humana. Sus límites. Su contenido. Ensayo de estructuración geográfica (I eta II)», Boletín de la Real Sociedad Geográfica, I. libk. XXIV (1934), 177-204 eta 266-279. or.
Compendio de Geografía humana, Iruñea: Aramburu, 1934.
El panorama de la geografía humana, Madrid: Sociedad Geográfica Nacional ed., 1935.
«Viejas y olvidadas formas. Los soportales», Revista Oasis, 3 (1935), 14-19. or.
«La catedral de Pamplona. Relaciones entre la geografía y la arquitectura», Revista Pirineos, 3 (1946), 27-84. or.
«Un pueblo pirenaico de Navarra: Espinal», Estudios Geográficos, 25 (1946), 585-631. or.
La cuarta geografía y sus cultivadores: de teoría geográfica, Coimbra: Biblos, XXI libk., 1 eta 2 libk., 1946.
Jaurrieta. Un pueblo próspero que ha merecido serlo, Iruñea: Iberia ed., 1949.
La tierra humanizada. La geografía de los paisajes humanizados y la lucha del hombre por la conquista de la naturaleza, Madrid: Espasa-Calpe, 1949.
«La génesis de un precipitado geográfico», Homenaje a D. Julio de Urquijo, Donostia: Real Sociedad Bascongada de los Amigos del País, II. libk. (1949), 305-316. or.
«El paisaje humanizado de Guipúzcoa», Munibe, 2-4. libk. (1950), 184-190. or.
Los puentes de Pamplona: Estudio monográfico de Geografía de los países humanizados, Iruñea: Libe ed., 1951.
«La actual explotación del medio geográfico en Guipúzcoa. El deber de los guipuzcoanos. Misión del grupo Aranzadi», Munibe, III. libk. (1951), 229-234. or.
Biografía de Pamplona: la vida de una ciudad reflejada en su solar y en sus piedras: sus problemas urbanísticos, Iruñea: Gómez ed., 1952.
La antropogeografía, la geografía humana y la cuarta geografía, Iruñea, 1955.
La vacuidad de la Geografía Humana, Iruñea, 1955.
«Proyecto sobre la creación de un centro Guipuzcoano de estudios Geográficos», Homenaje a D. Joaquín de Mendizábal Cortázar, BRSBAP, 12 (1956), 443-451. or.
Una Geografía de Navarra: investigación sobre las residencias humanas de Navarra, Iruñea: Libe ed., 1959.
Bibliografia
ESTORNÉS ZUBIZARRETA, I., «Leoncio Urabayen y la regeneración del tejido cultural vasco: (1918-1936)», RIEV, 34 (1989), 365-382. or.
—«Leoncio Urabayen Guindo», Auñamendi Euskal Entziklopedia. Online arg.: http://aunamendi.euskoikaskuntza.eus/eu/urabayen-guindo-leoncio/ar-138259/ (2021eko urtarrilak 25).
ETXEGOIEN JUANARENA, J., «Leoncio Urabayen. Sobre la obra. Bibliografía del autor. Conferencias y comunicaciones. Participación en el ayuntamiento. 1921-1923», ETXEGOIEN JUANARENA, J. (ed.), Leoncio Urabayen y el Pirineo navarro. Sus trabajos: Auritz-Espinal, Jaurrieta, Orotz Betelu, Orotz-Betelu: Irati Bortuak Elkartea eta Orotz Beteluko udala, 2010, 37-61. or.
FLORISTÁN SAMANES, A., «El pensamiento geográfico de Leoncio Urabayen», PV, 195 (1992), 269-288. or.
GRAN ENCICLOPEDIA DE NAVARRA, «Leoncio Urabayen Guindo», Gran Enciclopedia de Navarra. Online arg.: http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=19993 (2021eko urtarrilak 25).
GRANJA PASCUAL, J. J., «Leoncio Urabayen y la Sociedad de Estudios Vascos», RIEV, 30 (1985), 353-384. or.
GUIBERT NAVAZ, M. E., «Leoncio Urabayen: su contribución a la educación en Navarra», PV, 197 (1992), 727-740. or.
MAINER BAQUE, J., Inventores de sueños: diccionario bioprofesional de pedagogos y didactas de geografía e historia hacia 1936, Zaragoza: Fernando el Católico, 2009.
MAJUELO GIL, E., «Prólogo» a Leoncio Urabayen y el Pirineo navarro. Sus trabajos: Auritz- Espinal, Jaurrieta, Orotz Betelu, Orotz-Betelu: Irati Bortuak Elkartea eta Orotz Beteluko udala, 2010, 18-23. or.
