SARRIA FERNANDEZ-ALBAR, Jesus (Habana, Kuba, 1887 – Bilbo, 1922ko uztailak 27).

Abokatua, kazetaria, idazlea eta editorea 

Aita hil zenean, 1910ean, bi izeba ezkongaberekin (aitaren ahizpak) bizitzera joan zen familiarekin, Algortako (Bizkaia) Basagoiti etorbideko «Villa Donerila»ra. Sentimendu nazionala Sarriarengan familiaren eraginez sortu zen. Lehenik, aitaren oroitzapenagatik, zeinak, Kuban, etengabe aipatzen baitzuen jatorrizko herrialdea. Independentziaren ondoren, euskal kolonia biltzen hasi zen eta, batez ere, uhartera iristen ziren edo handik pasatzen ziren apaiz batzuen bitartez, Sabino Aranaren doktrinak ezagutu zituen. Gero, Algortako familia giroan ibili zen. Batxilergoaren ondoren, Legeak ikasi zituen Habanan. Merkataritza Zuzenbidean espezializatu zen Britainia Handian, eta, ziurrenik, Manu de la Sota y Aburto ezagutu zuen bertan.

Jesus Sarria gizon xelebrea zen, eta txaleko deigarriak janztea edo ohean etzanda idaztea gustatzen zitzaion. Alokairuko berlina bat izaten zuen etxeko atarian, Karibe urrunean bezala sentitzeko moduko berogailuarekin. Barojaren irakurle sutsua, mahai onaren eta artearen zalea. Manu de la Sotarekin batera, Miguel de Unamunoren figura ere euskal kultur ondare izatea aldarrikatu zuen.

1916 inguruan, Jesus Sarria Bilboko Posta kaleko Jeltzale-Ikastundian (Ateneo Nacionalista Vasco) sartu zen eta, urtebete geroago, Euzko JEL-Batzan (Comunión Nacionalista Vasca) afiliatu zen. Esan genezake bigarren belaunaldi nazionalistaren parte izan zela, Sota anaiek (Alejandro, Manu eta Ramon), Jesus Maria de Leizaolak, Justo Garatek, Ignacio de Areilzak… osatzen zutena. Bestalde, ikusi dugunez, nazionalismo antolatuan sartu zen garaian, batetik, krisi baten hasiera zen, eta, bestetik, euforia autonomikoa bizi zen.

Bilbaina Elkarteko solasaldietara ere joaten zen Sarria, estilo ingeles garbiko olgetarako elkartea, garai hartako euskal ekonomian nabarmentzen ziren gizon ospetsuek zuzentzen zutena. 1916an, Jesus de Sarria lanbidez abokatua zen, baita Bilboko Jeltzale-Ikastundiko idazkaria ere. Ordurako, bazuen idazle gisa ere nolabaiteko ospea, garaiko prentsan egindako kolaborazioen bidez lortutakoa, batez ere Donostiako Novedades aldizkarian eta El Pueblo Vasco egunkarian, biak Rafael Pikabearen jabetzakoak.

Lion D’Or-en eta Bilbaina Elkartean garai hartako lehen kazetaritza eta kultura proiektua izango dena sortuko da: Hermes. Haren bultzatzaile nagusia Sarria izan zen. Haren erredaktore eta kolaboratzaile garrantzitsuenak Lion D’Or-en solasaldikoak ziren, eta lehen erredakzioa Bilbainako bazkideentzako geletako batean jarri zen. Lion D’Or-eko solasaldiak maila intelektual handia zuten. Kulturaren eta politikaren korronte guztiak zeuden ordezkatuta, ez bakarrik Euskadikoak, baizik eta Estatu osokoak, baita Frantzia edo Britainia Handia bezalako herrialdeetakoak ere. Espiritu anitz eta demokratiko hori izan zen Hermesen sorburu. Jesus Sarriak aspaldi bururatu zitzaion aldizkaria, herritarren kemenaren kultura-adierazpen gisa, baina ez zuen forma hartu, harik eta 1916ko udazkeneko egun batean, Algortako trenean Joaquin Zuazagoitiarekin topo egin zuen arte; biok proiektua zehaztu eta, minutu batzuk geroago, papera eta letra-motak aukeratu zituzten Bilboko inprenta batean.

Zuzendaritza Batzordeak kide hauek izanen ditu: Ignacio Areilza, Jose Felix de Lekerika, Joaquin Zuazagoitia eta Jesus Sarria. Aurelio Artetak eta Felix Agüerok egin zuten azaleko irudia, zenbaki guztietan berdina izango dena. Lehenak 40 orrialde zituen eta 1917ko otsailaren 1ean agertu zen. Handik gutxira, Hermesen erredakzioa Zabalgunera aldatu zen —Ibañez de Bilbao kalera—, ondoren Posta kalean behin betiko finkatzeko. Handik aurrera, Hermes Euzko-Argitaldariaren (Editorial Vasca) lantegietan inprimatu zen, Sarriak berak sortutako argitaletxea.

Hermesen historiak hiru aro ezberdin ditu: lehena, 1917ko otsailetik 1918ko uztailera, hilean behin atera zenekoa. Aldi horretan, nabarmen handitu zen kolaboratzaile-kopurua Estatuko intelektual garrantzitsuenen artean. Bigarrena, 1918ko abuztutik 1920ra, hamabostero ateratzen zenekoa. 1918 eta 1919 artean, nazionalismoaren goraldi ikusgarriaren ondorioz, Hermesek politika- eta kultura-gai nazionalistak haizatu zituen. Zerbaitegatik Jesus Sarria zuzendaria eta aldizkaria finantzatzen zutenak, Sota familia, uste osoko nazionalistak ziren. Baina bazuen horrek bere alde negatiboa, hasierako eta prestigiozko laguntzaile askok Hermes utzi egin baitzuten.

Zuzendaritza Batzordean, besteak beste, Ceferino Jemein, Jose Maria Errazti eta Ramon de la Sota Aburto zeuden. Hirugarren aldian, 1921etik 1922ra, hasierako oinarrietara itzultzen da. Horietan garrantzi berezia ematen zaio literatura ingelesari eta frantsesari, eta Hego Amerikako eleberri labur batzuk argitaratu ziren, Francisco Contrerasek gainbegiratuta. Beste sinadura batzuk agertu ziren, esate baterako, Salvador Madariaga, Arthur Simmons, Eugenio D’Ors, G. K. Chesterton eta Ricardo Baeza. Baina zailtasun ekonomikoak hasiak ziren, seguruenik aurreko etaparen norabide-aldaketagatik. Une zail hauetan Sarriak Alejandro de la Sotaren laguntza besterik ez zuen, Hermesen kolaboratzailea izan zena 1. zenbakitik. Azken zenbakia 85.a izan zen. Agertu zeneko bosgarren urteurrena zen eta Jesus Sarriaren sinadura ez da bertan agertzen, hilda, baitzegoen. Sota bere lagun leialak hauxe idatzi zuen: «Aldizkariaren bizitza laburrak aparteko edertasuna izan zuen, baina amaiera oso tristea, oso tristea». Hermesek honela definitu zuen bere burua: «Herrialdearen egungo gizabidearen egoera frogatzeko saiakera bat, euskaldunok gaur egun duten kontzientzia solidarioa, duintasuna eta beren buruaren balioa zenbateraino sentitzen duten neurtzeko tresna bat».

1918an Jesus Sarriaren lehen propaganda-lana agertu zen, Ideología del Nacionalismo Vasco. Bertan, bere tesi politiko, kultural eta ekonomiko nagusiak azaldu ziren, gero, beranduago, ondoko lan hauetan garatu eta zehaztu zituenak: Autonomia nacional y democracia (1918), Vibraciones de la Patria (1918), Gobierno propio vasco y unidad de gobierno vasco (1918) eta Patria Vasca (1920). Sarriaren tesiak honako hauek ditu ardatz: euskal nortasuna defendatzea (hizkuntza, historia, bizimodu eta pentsamoldeak, nazio gisa definitzen baitute), Sabino Aranaren figura aldarrikatzea, euskal ikasketei duintasuna ematea, «Espainiarekiko lotura», Iberiar Konfederazioa eta nazio-aberastasunaren garapena. Sarriak, eta puntu horretan bat dator nazionalismoko klasiko guztiekin, uste du Euzkadik etorkizuna izateko Euskal Herriaren nortasuna berreskuratu beharra dagoela. Hala ere, bada bereizten duen ohar bat; izan ere, nortasunaren galera ez dio egozten gertaera beliko edo politikoei bakarrik, baizik eta, neurri handi batean, berak «distrazio» deitzen duenari.

Nahiz eta heroitzat hartu euskara berreskuratzea lortu dutenak, jaiotzez gaztelania hiztunak izanik, Sarriak uste du badirela euskal «izaera»ren beste ezaugarri batzuk, euskaraz hitz egiten ez badu ere, beste leku batzuetan jaiotakoengandik bereizten dutenak. Loiola, Unamuno, Baroja edo Maeztu bezalakoen lanak funtsean euskalduntzat aldarrikatzen ditu. Sabino Aranaren irudia aldarrikatzen zuten garai hartan nazionalismoko joera guztiek, baita heterodoxoek ere. Arana-Goiri, noski, Jesus de Sarriaren obra politiko osoan ageri da. Haren aburuz, Sabino «espiritu edo kontzientzia nazional gisa agertzen den prozesu ideologiko baten erroa da».

1919ko azaroan, Hermesek ale berezi bat eskaini zion, «La inmortalidad de Arana Goiri» izeneko Sarriaren beraren artikulu sutsu batekin. Aipatu ditugun lan guztietan, «Maisu»ari buruzko esaldiak eta ideiak daude, eta Sarriak honela kalifikatzen du: «Aberria esnatzeko zoria izan duen gizona». Bestalde, Sarriak, beste heterodoxoek bezala, Sabinoren irudia eta lana «prozesu ideologiko baten sustrai»tzat hartzen du; beste sektore nazionalistek, berriz, nazionalismoaren teoriaren hasiera eta amaieratzat hartzeko joera dute maiz, dogma aldaezina balitz bezala. Sarriak hainbat aldiz kritikatzen du garai hartako euskal ikasketetan zegoen zorroztasun zientifikorik eza, frogapen politikoetan kezkatuagoak baitzeuden lantzen zituzten gaiak argitzean baino. Honela zioen: «laburbilduz, inongo azterlanek ez dute euskal eduki hori behar duen adinako mailara jaso […]. Oñatin egingo den Eusko Ikaskuntzen hurrengo Biltzarrak zorion-garaia irekiko du […]. Euskal nazionalismoari euskal ikasketen loraldia interesatzen zaio arlo guztietan». Lehen aldia zen norbaitek kulturaren, hizkuntzalaritzaren edo historiaren manipulazioaren aurka ahotsa altxatzen zuena, ordura arte ideal baten alde argitaratutako lanetan.

Puntu honetan, bazterrean utzi ezin dugun alderdi bat dugu. Ideia nazionalistaren barruan, Sarria beste iritzi-korronte batzuetara zabaltzen da, batzuetan kontrakoetara ere, bere diskurtsoa aberasteko. Hermes aldizkariak zituen kolaboratzaile-motan dugu horren adibide ona. Ziurrenik, Sarriarengan eta heterodoxia nazionalistan eragin handiena zutenak «98ko belaunaldia» izeneko (gaur egun kritikak zalantzan jarria) euskal ordezkariak dira, batez ere Miguel Unamuno, Lion D’Or-eko solaskidea, eta Pio Baroja, lehen esan dugun bezala, zeinaren irakurle porrokatua baitzen Sarria. Sarriaren lanean funtsezko gai bat —eta horretan bat datoz aztertzaile guztiak— «Espainiarekiko loturaren zama» deitzen zuena da. Penintsulako Euskal Herriaren «Espainiarekiko lotura», ia mende batez, politikariek eta historialariek aztertu eta eztabaidatu duten gaia izan da: «Espainiarekiko lotura luzea eta sakona izan da. Ez da harritzekoa aztarna sakona utzi izana. Aurreikuspenak egiterakoan ez dugu inoiz alde batera utzi behar lotura horrek zer esan nahi duen. Ezin dugu lotura hori egon ez balitz bezala jokatu, aitzitik atxikita gaituen formazio sekularren prozesua ordezkatu behar dugu». Era berean, Sarria Iberiar Nazioen Konfederazioaren aldekoa zen. Konfederazio horretan Portugalek, Galiziak, Kataluniak, Euzkadik eta frantziar Estatuko euskal eta katalan lurraldeek parte hartuko lukete. Konfederazio horretan nazio bakoitzak bere nortasun kultural, politiko eta ekonomikoa garatuko luke. Azkenik, nazio-aberastasunaren garapenaren gaia zegoen, Sarriarentzat industria eta merkataritza. Hemen, berriz ere, hautsi egiten ditu nazionalismo ortodoxoaren molde klasikoak, bizimodu politiko idealak antzinako landa-egitura sozialean oinarritzen zituena —baserritarra (landa-gizona edo purutasuna) eta kaletarra (hiriko gizakia eta haren bizioak) kontrajartzen zituena—. Sarriak dioenez, «Euskaldunen Aberria demokrazia industrial eta merkataria da, langilea, aktiboa, aberatsa. Zenbat eta pertsona gehiagorengana iritsi aberastasuna eta onurak orduan eta aberatsagoa izango da Aberria […] Guretzat, euskal nazionalistentzat, nazio-aberastasuna nazionalitatearen substantziari berari lotuta dago». Antonio Elorzaren arabera, Sarriak Unamunok nazionalismoaren jatorriari buruz zuen teoriarekin bat egiten du puntu honetan.

Sarria eta haren lanak, eta, batez ere, haren eragin ukaezina ez da ondo hartua Bizkaiko oligarkiaren giro integrista eta ultrakontserbadoreetan, zeren eta, gainera, «nazionalismoaren propagandistarik ahaltsuenetako bat» baita haientzat. Aurreko aipua El Pueblo Vascorena da, joera haren hedabide kualifikatuenetako bat, zeinak Hermes aldizkariaren zuzendariaren aurkako kanpaina bati ekin baitzion. Antinazionalista jaio zen egunkari maurista horrek urrezko aukera du Sarria desagerrarazteko. Bilboko Euzko Gastediren (Juventud Vasca) aretoan, sektore aberriarraren gune ere bazena, Kubari buruzko hitzaldi bat eman zuen, eta, hori zela kausa, El Pueblo Vascok «Una indignidad» izeneko artikulua argitaratu zuen. Artikulu horretan, «Armada eta Espainia laidotu izana» leporatu zioten Sarriari. Artikulu hori zela eta, «Jurisdikzio Lege» ezagunaren (askotan Sabino Aranaren aurka erabilitakoa) ondorioz prozesatu egin zuten. Sarriaren defentsaz Ignacio Areilza adiskide eta alderdikidea arduratu zen. Defentsaren oinarria Euzkadi egunkariak hitzaldi polemikoari buruz emandako laburpena izan zen. Urtebete baino gehiagoz epaiaren zain egon ondoren aske utzi zuten.

Sarria nahita mantentzen da mugimendu nazionalistaren barruko korronte liskartsuetatik kanpo. Hark uste du denak direla errespetagarriak eta aprobetxagarriak. Sinetsita dago Euskal Nazionalismoak «interpretazio partikularren aniztasuna» onartu behar duela, hura zabaltzeko funtsezko bide gisa. Puntu horretan, Luis Eleizaldek lehenago markatutako printzipio bat hartu eta zabaldu egiten du.

1917 eta 1922 bitartean, Euzkadik autonomismo irakinaldi bat bizi zuen, CNVko liderrek bultzatuta eta beste talde politiko batzuek lagunduta. Ekimen horri intelektual heterodoxoak eta, jakina, Sarria gehitu zitzaizkion, eta, hala, haien proposamen politiko batzuk aurrera atera ziren. Oraindik 1918. urtea amaitu gabe zegoela, Euzko-Argitaldariak autonomiaz baino ez ziren bi lan argitaratu zituen: Autonomía nacional y democracia eta Gobierno propio vasco y unidad de gobierno. Gobernu autonomoak definitu beharko lituzkeen formulak finkatu zituen Autonomía nacional y democracian; CNVren tesietatik oso gertu. Gobernu horrek hasiera batean Arabara, Gipuzkoara, Nafarroara eta Bizkaira hedatzen du bere jurisdikzioa. Haren oinarri politikoa «1918ko egoera»ren arabera eguneratutako foru-araubidean dago, eta udal-autonomia du piramidearen erpin. Gobierno propio vasco y la unidad de gobierno lanak «Espainiarekiko lotura»ri buruzko hautabide bat planteatzen zuen, eta aberriarrek defenditzen zituzten puntu batzuetara hurbil zitekeen. Gaineratu zuen Espainiako Estatua, gainbehera luze baten kurbara iritsita, dilema baten aurrean zegoela: «hautsi edo eraldatu». Hainbat interpretazio izan zitzakeen bide berri bat zegoen hemen. Zer gertatuko zatekeen eraldaketa hori hasi ez balitz? Sarriaren aburuz, «eraldaketa» hori Estatuak zera aitortzea da: norberaren gobernua izateko eskubidea eta gobernatzeko gaitasuna. «Espainiako Estatuak —dio— eskumen multzo esklusibo gisa hartuko du Euskal Herriak, autonomia nazionalaren bidez, aldarrikatzen duen barne-gobernuaren ahalmenean sartzen ez direnak. Aitzitik, gure bizitza organikoan autonomiak erabateko subiranotasun osoa esan nahi du».

Arestian bi gai aipatu ditugu, funtsezkoak: Foruaren eguneratzea eta udal autonomia. «Foruan, 1918ko sentimendu eta beharren arabera interpretatua, Euskal Herriak behar duen konstituzioaren eduki osoa dago […]. Forua erregimenaren bizkarrezurra da, non, demokrazia-eduki handienaz, norbanakoen eskubide guztiek bermatuta egon behar duten: Estatu moderno aurreratuenean bete daitezkeen klase-nahi guztiak, eta behar bezala ziurtatu eta defendatu behar diren interes guztiak».

Sarriarengan oinarri «filosozialista» bat aurkitzen saiatzen da Juan Pablo Fusi. Oinarri hori, bere lanaren paragrafo batzuetan islatu badaiteke ere, ez zaigu erabat zehatza iruditzen. Segur aski, Sarria da nazionalismo historikoak hartuko duen mugimendu sozial-kristauaren aurrekaria. Gure ustez, komenigarriagoa da berdintasunaren zabaltze eta modernizazioaz hitz egitea, betiere gerraosteko Europan nagusi den espiritu demokratikoaren barruan. Eremu honetan Sarriaren lanik interesgarriena, zalantzarik gabe, Oligarcas y ciudadanos da. Hor hasten da Sarria CNVkoek eta, kasu batzuetan, aberriarrek partekatzen ez dituzten posizioetan mugitzen, honelako esaldietan izan ezik: «Urte luzeetan degradazio politikoa guregan nagusitu egin zen. Bilbok jauntxoen antolaketarako gaitasuna lortu zuen. Herritarren kezken eta gure arbasoen gizabidearen ordez herriaren inertziak eta elementu boteretsuen gehiegizko nagusitasunak tokia hartu zuten».

Sarriak nazionalisten eta sozialisten borrokak konparatzen ditu: «Zuek murrizketa juridiko eta ekonomikoek torturatzen zaituztete. Gu murrizketa espiritual eta juridikoek […]. Egoera jakin batzuen antzekotasuna errealitateetan eta ekintza-modalitateetan ikusten da. Guk gure berrezarpen nazionalaren obrari herritarrak berrezartzeko beste lan bat eransten diogu, eta gure programa gizarte-politikez beterik dago».

Sarriaren literatura, politika eta kazetaritza-jarduera handienaren etapan, hau da, 1917tik 1921era bitartean, euskal nazionalismoak polemika izugarria bizi du, 1921eko zatiketarekin amaitzen dena. Horregatik, aberriarrek CNVtik banandu eta EAJ birfundatu egiten dute. Oro har, Hermesek errespetuzko jarrera izango du CNVrekiko, batez ere heterodoxoen aldetik. Salbuespena, beste behin ere, Eduardo Landeta Aburto izan zen. Bere artikulu bat dela medio, «El bizkaitarrismo frente a las realidades del momento actual», Jesus Sarria 1920 hasieran CNVtik kanporatua izan zen.

Une horretatik aurrera, Manu de la Sota lagunaren bidez, Bilboko Euzko Gastediko aberriarrengana hurbiltzen hasi zen. Garai hartako protagonistekin izandako elkarrizketen bidez, hala nola Patxo Aguirre, Manuel Irujo edo Jesus Maria Leizaolarekin, egiaztatu ahal izan dugu Sarriaren doktrinaren zati handi bat aberriarrek partekatzen zutela, nahiz eta inola ere ezin zuten onartu beraren independentismorik eza. Hala ere, Aberrik, sektore horretako adierazpen-organoak, Sarriaren propaganda-lanen eta Euzko Argitaraldiaren publizitatea egin zuen. Fusiren aburuz, Sarriaren eta aberriarren arteko kointzidentzia «Lehen Mundu Gerrak jendarteratutako printzipio demokratikoen eraginean zegoen —herrien autodeterminazio-eskubidea, anti-kolonialismoa, ekonomiaren sozializazioa, etab.—; printzipio horiek, esan den bezala, Sarriarengan eta haren laguntzaileengan ere eragina izan zuten».

Lehenago, Jesus Sarriak elkartasuna adierazi zion Bilboko Euzko Gastediren Zuzendaritza Batzordeari, 1919ko urtarrilean prozesatua izan ondoren. Kontrakoa pentsa badaiteke ere, CNVrekin ditu desberdintasun ideologiko nabarmenenak; izan ere, gai autonomikoan izan ezik, ez dago kointzidentzia handirik; horregatik haustura etorri zen. Fusiren arabera, «CNVk ez zuen onartzen Sarriaren laizismoa […]. Sozialista itxurako erradikalismoak ere ez bide zuen asebete […] Euskal Herriko klase ertain katoliko eta kontserbadoreen botoaren mende zegoen CNV bat». 1920an, CNVk Sarriaren Patria Vasca lana gaitzetsi zuen ofizialki. Opuskulua Oligarcas y ciudadanos lanaren ildotik doa, batez ere arrazakeriaren kritikari dagokionez. Garaiko nazionalismoan arrazismo orokorra gainditzen saiatzen da, ez baitu arraza nazionalitatea definitzen duen ezaugarritzat onartzen. Gai honetan, Kizkitzarekiko desadostasuna erabatekoa da —La Nación Vasca argitaratu berria zen, nazionalismo etnikoa defendatzen duen lana—. Sarriak honako hau dio: «Guk gure komunitatean onartzen ditugu euskal lurraldera gogoz etorrita gurekin bat egin nahi duten guztiak». Bestalde, Patria Vascak separatismoaren aurkako joerari eusten dio, hutsegitea delakoan; baina «oker barkagarri»tzat hartzen du, jarrera horren defendatzaileak abertzale sutsuak direlako.

Hala ere, Sarriak, nazionalismoaren barruko haustura saihestezinaren aurrean, gatazkan dauden bi aldeak batasun-bidera eraman nahi ditu. Batasuna da bere beste kezketako bat. Euskaldunen batasuna. Intelektualen batasuna ideia nazionalistaren inguruan. Izan ere, esan dugun bezala, Sarriak Euskal Herriko garapen politiko eta sozialean intelektualek zeregin handia zutela uste zuen. Eta, batez ere, nazionalisten arteko batasuna. Horregatik, etengabeko liskarrek, fakzioen arteko erasoek min handia eragin zuten Sarriarengan, eta baita Hermes ikurtzat zuen proiektuan ere. Azken batean, eta Fusiri jarraituz, agian Sarriaren ekarpen ideologikorik originalena —euskal nazionalismoaren oinarrizko bi ideia bereganatzen zituen, jakina: nazionalitatearen kontzeptua eta Sabino Aranaren sakralizazioa— nazionalismoaren oinarri emozionalaren pertzepzioa izango zen, oinarri hori masa-emozio gisa interpretatzea. Baina, aldi berean, Jesus Sarriak, nazionalismoaren barruko interpretazio partikularren aniztasuna defenditurik, Kizkitzaren nazionalismo etnikoaren aurrez aurre, lan honetan zehar esan dugun bezala, nazionalismo politikoa kontrajartzen du, puntu horretan aberriarrekin eta, bereziki, Kondañorekin bat eginez.

Jesus Sarria gizon urduria eta inpultsiboa zen. Gutxik sufritu zuten batasunaren arazoa berak bezala, horrek galbidera eraman baitzuen, Hermesen gastu izugarriek eta adiskide eta laguntzaile askoren desertzioaren ondorioz —Alejandro de la Sotak bakarrik jarraituko zuen hari leial izaten—. 1922ko uztailaren 27an, bere buruaz beste egin zuen, Posta kaleko etxeko balkoitik salto eginez. Jesus Sarriaren heriotzak zirrara handia eragin zuen giro politiko eta intelektualetan eta, batez ere, nazionalismoan. Euzkadi egunkarian Kizkitzak berak idatzi zuen Sarriaren ohar nekrologikoa, eta bertan esaten du, besteak beste, une batzuetan bere ideietako batzuei aurre egin behar izan ziela, nahiz onartzen zuen bere balioa eta euskal gizarteari egin zion ekarpena.

«Las sociedades extranjeras en la legislación inglesa», Revista de Legislación y Jurisprudencia, Madrid, 57. zk., 1909.

Las Compañías Anónimas: su necesidad de reformarlas. Ensayo jurídico, Bilbo: [s.n.], 1916.

Ideología del Nacionalismo, Bilbo: Imp. Verdes, 1918, 129 or.

Autonomía nacional y democracia, Bilbao: Euzko-Argitaldaria, 1918, 10 or.

Vibraciones de la Patria, Bilbo: Ed. Vasca, 1919, 19. or.

Gobierno propio vasco y unidad de gobierno, Bilbo: Euzko-Argitaldaria, 1918.

La inmortalidad de Arana-Goiri, Bilbao: Ed. Vasca, 1919, 17 or.

Oligarcas y ciudadanos, Bilbo: [s.n.], 1919.

Patria Vasca, Bilbo: Ed. Vasca, 1920, 131 or.

ELORZA, A., Ideologías del nacionalismo vasco, Donostia: L. Haranburu, 1978.

FUSI AIZPURÚA, J. P., «Hermes (1917-1922)» hitzaurrea in Hermes, Madrid: Turner/Fundación Orbegozo, 1979.

MAINER, J. C., Regionalismo, burguesía y cultura: Revista de Aragón (1900-1905) y Hermes (1917-1922), Zaragoza: Guara, 1982, 135 or.

SAINZ VALDIVIELSO, A. C., Triunfo y tragedia del periodismo vasco, Madrid: Ed. Nacional, 1977.

SAN SEBASTIÁN, K., Nacionalismo y heterodoxia, Bilbo: Alderdi, 1987.

— «Biografía de Jesús Sarría», Vasconia. Cuadernos de Historia-Geografía, 24 (1996), 33-57. or.

ITURRIAK

La Gaceta del Norte, 1922ko uztailak 28.