SARRERA

Dotrina juridiko, politiko eta historiografikoa egin zuten autore nafarren arteko jarraitutasun eta eten-hariak landuko ditugu, Konbentzioaren aurkako gerraren eta azken Gerra Karlistaren amaieraren artean, diskurtsoetan eta/edo autogobernuarekiko jarreretan arreta berezia jarriz. Bistan denez, 1839. urtea muga kronologikoa da, urte horretako urriaren 25eko Legearen eragi- nez; izan ere, Foruak aldatzeko atea irekitzen zuten, eta, azkenean, bi urte geroago, 1841eko abuztuaren 16ko Legean zehazten zen. Bertan, jakina denez, Nafarroaren estatus instituzionala nabarmen aldatzen zen. Ikusiko dugunez, zortziehun urteko lehen lau hamarkadetan, jarrera eta diskurtsoek zerikusia dute Nafarroako Konstituzio historikoa bi testuinguru desberdinetan lotzearekin: bata, 1808 arte eta 1814 eta 1820 artean, eta 1823 eta 1833 artean, Monarkia hispaniko absolutista berantiarreko ikuspegiari zegokiona, eta 1808ko urriaren eta 1809ko urriaren artean erregearen subiranotasunaren hedapena- ren bidez lantzen zena, Nafarroan eta Baskongadetan absolutismo zentralizatzaile baten parametroen pean, izan ere, berezko konstituzioak eta autogobernu-erakundeak zituzten bi eremu geografiko bakarrak ziren. Bestea, 1808 eta 1814 bitartean, eta 1820-1823 bitartean, eta 1833tik aurrera, Estatu liberal sortu berriaren berezkoa, non, 1808ko Baionako Konstituzioaren aurrekariaren ondoren (ez zen indarrean sartuko), Cadizko eztabaida aurre-konstituziogileen ondorioz, Konstituzio uniformatzaile bat sortu zen 1812ko martxoan; konstituzio horrek Nafarroako berezitasun politiko-instituzionalak ezerezean utziko baitzituen eta lurraldeari dagokionez, Espainiako ondorengo konstituzio-testuetarako bidea markatuko zuen, 1834ko moderaturakoa eta 1837ko aurrerakoirakoa, alegia. 1839. urteaz geroztik, jarrerek eta diskurtsoek zerikusia dute 1839ko urriaren 25eko Legea ezartzeko moduarekin, lehenik, eta 1841eko abuztuko Legearen eraginez, Antzinako Erregimeneko monarkia hispanikoaren barruan Nafarroa «erresuma bereizia eta berezkoa» zena, esparru berriaren ezaugarriekin eta balorazioarekin, autonomia administratibo eta fiskal pixka bat zuen probintzia bihurtu zen.

Zortziehun eta hirurogeiko hamarkadara iritsi ondoren, autore batzuek beste gai batzuk ere sartuko dituzte, hala nola 1841eko Legearen izaera, dinamika politiko orokorretik haragoko deribazioak edo Euskal Probintziekiko harremana.

Baionako batzarra izan zen Nafarroako ordezkariak Espainiako parlamentu-batzar batean parte hartzera gonbidatu zituzten lehen aldia. Batzar horrek Nafarroako Konstituzio Historikoa urratzen zuen, «gorputz arrotzean ordezkatzea» eragozten baitzuen. Azkenik, Foru Diputazioak jasotako pre- sioen alde egin zuen, eta bi ordezkari bidali zituen, aurretik gorabehera hori aipatu gabe, bai eta bera ez zela ordezkari horiek izendatzeko legez ezarritako subjektua ere. Zeregin hori, berez, gai horretarako deitu behar ziren Na- farroako Gorteei zegokien. Diputazioak bidalitako bi ordezkarietatik, nagusia Miguel Escudero zen, korporazio hartako kidea. Foru Diputazioarekin duen korrespondentzian frogatzen denez, Nafarroako Errege Artxibo Orokorrean gordetzen da, eta hark eta haiek Konstituzio Historiko propioa defendatzeko estrategia bat hitzartu zuten, haren izaera paraliberala argudiatzen zuena, botereen banantzean oinarritua. Horrek bat egiten zuen garai hartako zenbait autoreren teorizazioekin, «monarkia epelen» alde edo parlamentuko batza- rren botereak berak mugatutako monarkien alde. Defentsa-estrategia horrek Nafarroako Gorteen bilera eskatzen zuen, Baionako konstituzio-testuak Nafarroako konstituzio-arkitekturarako balio zezan. Nafarroako ordezkariek eta Nafarroako Foru Diputazioak, era berean, ekintza mankomunatua izan zuten Euskal Probintzietako gainerako ordezkariekin, Batzarreko Lehendakariaren (Miguel Jose Azanza nafarra) eta Batzarreko idazkariaren (Mariano Luis Urquijo bizkaitarra) babespean, biak ere gizon garrantzitsuak izan baitziren ondorengo urteetako gobernu josefinoan (Bonaparteren aldekoa), ordezkaritza bakoitzak konstituzioekiko errespetua eskatu baitzuen. Hala eta guztiz ere, batzarraren azken emaitza ez zen positiboa: nahiz eta azken konstituzioko 144. artikuluak aipatzen zuen lau lurraldeetako foruak «lehenengo Gorteetan aztertuko zirela, gainerako probintzien eta nazioaren interesei komenigarrien irizten zaiena zehazteko», kontua da Gorte bakarrak eratzen zirela monarkia osorako, estamentu-izaerakoak, eta hein batean hiri edo probintziek lurralde izendapenez aukeraturiko diputatuek osaturiko beste erakunde bat izanen zutenak. Lurralde edo probintzia salbuetsiei inolako aipamenik ez zitzaien egiten. Ordena judizialari dagokionez, xedatu zen monarkiaren lurraldeak lege zibil eta kriminalen kode bakar batek gobernatuko zituela, eta justizia-admi- nistrazioa ezartze bakarrean oinarrituko zela. Eta gauza bera gertatzen zen ogasunaren arloan, kontribuzio-sistema erresuma osorako berdina izatea eta barneko aduanak kentzea erabakitzen baitzuen. Nolanahi ere, nahiz eta Baionako Konstituzioa izan Espainiako konstituzio bakarra 1978ra arte, euskal foraltasunaz ari zela, 144. artikulu horrek, Espainiako lurraldeetako ordezkariek osatutako batzar legegilean kokatu baitzuen foru-gaiaren soluzioa, printzipio itun zalearen porrota ekarri zuen, nahiz eta foru-aldundien eta go- bernu zentralaren arteko balizko negoziazio markoari men egiteko eskaera foralaren emaitza ez izan. Bestalde, dozeañistek (garaiko Cadizko Konstituzioaren aldekoek) Baionako irtenbidea uler zezaketen Euskal Herriko eta Nafarroako ordezkariek eta aldundiek Napoleonekin bat egin zutelako, hau da, zigortu beharreko traizio gisa.

Cadizko Konstituzioan amaitzen den eta, lehen instantzia gisa, Batzar Nagusi Gorenean hasten den eraketa-prozesuan, Nafarroako Konstituzio Historikoaren defentsa zenbait faktorek zaildu zuten. Lehenengoa urte haie- tan Foru Diputazioa ez izatea izan zen, hura baitzen ardura bere gain hartzeko legitimatutako organoa, Baionan eta hura eztabaidatu zen aurreko eta ondorengo egoera guztietan, gertatu zen bezala; izan ere, Iruñetik alde egin zuen, Bonaparteren gobernutik aldenduz, 1808ko abuztuan, eta kide gehienak Espainiako hegoaldera joan ziren, hilabete batzuetan Aragoi eta Errioxan ibiltari izan ondoren. Bigarren faktorea da eztabaida aurre-konstituzionalak eta eratzaileak, bai horretarako gaitutako organoetan gertatutakoak, bai publizistikaren bidez hedatutakoak, salbuespenezko egoeretan eta Nafarroako lurraldetik kilometro askotara garatu zirela, eta Nafarroak ez zuela zuzeneko ahots garrantzitsurik izan. Diputazioak Cadizko Gorteetan zuzeneko ordezkari bat izateko ahaleginak egin ziren arren, Nafarroako ordezkaritza Parlamentuko batzar bakar hartan Francisco de Paula Escudero ordezko diputatuarena izan zen, Miguel Escuderoren anaia, erbesteratutako Diputazioko kidea eta Baionako Batzar haren ordezkaria. Ordezko diputatu horren jarduera ez zen egon eztabaida eratzaileetan, eta horrek eragin ahal izan zuen haietan Nafarroako Foruei buruzko inolako aipamenik ere ez egitea. Misterio bat da ordezko diputatu horren izendapena, Cadizen bizi ziren 44 nafarrek izendatu zituzten zazpi konpromisarioen artean balio handiko jendea baitzegoen Nafarroako Konstituzio Historikoaren alde jarduteko, besteak beste, erreinuko bi sindiko. Hain zuzen, Alejandro Dolarea sindikoa, 1809ko irailaz geroztik Lege Batzordeko eta Gorteetako Zeremonialeko kidea zela aprobetxatuz, Cadizko Batzarra prestatzeko, Nafarroako Konstituzioa Nafarroako erregimen konstituzional paralelo gisa aurkeztearen estrate- gia berregiten saiatuko da, urte hartan bertan Batzorde Zentralari aurkeztu zion txostenean, lehenago hiri lapurtarrean egin zuen moduan, Batzar Nagu- siak Herriari Kontsulta Egiteko Prozesuan. Txosten horren, nahiko laburpen zehatza gorde da, eta Benito Ramon de Hermidak asko erabiliko zuen Breve noticia de las Cortes, Gobierno, o llámese Constitución del Reyno de Navarra, 1811n Cadizen argitaratua eta hurrengo urtean Santiagon berrinprimatua izan zen lanean. Nolanahi ere, Dolareak Nafarroako ordena konstituzionala kutsu historizistaren ordena paraliberal baten antzera aurkezten saiatuagatik, egindako diskurtso-jarduerak, dozeañistek nolabait bere gain har zitzaketelakoan, ez zuen inolako eraginik izan eztabaidetan, eta, beraz, ezin da pentsatu Dolareak ordezko diputatuaren nolabaiteko aholkulari gisa jardun zuenik. Aldiz, deigarria bada ere, Dolarea eta Hermidaren testuek eragin handia izan zuten Gorteetan 1811ko abuztuaren 18an irakurritako atariko diskurtsoan, Eraketa Batzordeak haren proiektua aurkeztean. Bertan, Nafa- rroako Konstituzio historikoari buruzko aipamen apologetiko nabarmenak daude. Hala ere, erreferentzia horiek oso esanahi mugatua dute: Erdi Aroko penintsulako konstituzio historikoak eta Erregimen Zaharra aipatzeko estrategiatik sortzen dira, konstituzio-ordena liberal berria legitimatzeko, itunek eta parlamentu-batzarrek botere erreala mugatuta zuten aurretiko konstituzio historikoak berrezartzeko, eta, hartara, berrikuntza iraultzailea eratzeko balizko akusazioetatik babesteko. Esaten ari garenaren froga gisa, azken konstituzio testuan Nafarroako Foruak, bai eta Euskal Herrikoak ere, zorrotz bete gabe utzi zirela aipa dezakegu.

Garai hartatik dator, hain zuzen ere, Nafarroako Konstituzio Historikoaren eta Cadizko ordena konstituzional liberal berriaren arteko erabateko talka; talka hori ez da hain bortitza izango Euskal Probintzietako konstituzio historikoetan. 1812ko martxoaren 18ko CXXXIX. Dekretuak, Konstituzio politikoa Monarkiako herri guztietan eta armadetan argitaratu eta zin egiteko solemnitateei buruzkoak, Nafarroako Gorteak alde batera utzi zituen hura zin egin behar zuten gorputz eta organoak zerrendatzean. Probintzia-batzarrak aipa- tzean, ordea, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Foru Batzordeek zin egin zezaten zabaldu zuen atea, Asturiasko Batzarrarekin batera, haiek baitziren euren artetik iraun zuten bakarrak. Gogoratu behar da Bizkaiko Batzar Nagusiek Konstituzioa zin egingo zutela, nahiz eta istilu larriak izan, 1812ko urrian; arabarrek urte bereko azaroan; eta 1813ko uztailean, gipuzkoarrek, azken kasu horretan, askoz geroago, probintzia horretan frantsesak askoz luzeago egon baitziren, ez ordea, dokumentu sekretu batean erreserba-klausula bat ja- soarazi gabe. Hala ere, bazterketa hori zuzentzeko, Nafarroako ordezkariek (gaiaren bertsio batean bi eskaera aipatzen dira: bata, Gorteetako ordezko diputatuarena, eta bestea, 1808ko abuztura arte indarrean zegoen Nafarroako Foru Aldundiko kideena; bestean, azken hauek aurrekoaren bidez egindakoa) 1813ko abuztuaren 20an. Espainiako Gorteei eskatu zieten Cadizko Konstituzioa, Batzar Nagusiek egin zuten bezala, zin egiten uzteko Nafarroako legegi- leari. Espainiako Gorteek eskaera horri eman zioten erantzuna guztiz negatiboa izan zen, eta Nafarroako Gorteen izaera legegilea aipatu zuten (euskal probintzietako Batzarrek ez zuten izaera hori), eta horregatik ez zen «instalatzen» utzi behar, hori «Estatu berean bi legegintza-kidego bateragarri egitea litzateke». Eskaera hori ez zen garaiz kanpokoa, ezta harritzekoa ere, Nafarroako konstituzio tradizionalak ezarritako ohiko jardunaren ondorioa baitzen; izan ere, Nafarroako legegileak, erregeak deialdia egin ondoren bakarrik parte har zezakeen, hura aldatzea dakarren edozein gauza edo gertaera na- barmenetan eta Nafarroako Foru Diputazioak 1808ko Baionako Notario Batzordearen aurrean aurkeztutako ordezkaritzarekin bat zetorren. Bestalde, bazegoen bigarren arrazoi bat ere, ezkutuagoa. Uztailaren 13an aurkeztu zen Gorteetan Konstituzioko arau-hausleen erantzukizunari buruzko lehen lege- proiektua, eta kasualitatez eztabaidatu zen abuztuaren 18an, 19an, 20an eta 22an, baina arazoa ebatzi gabe. Lege-proiektu horren 1. artikuluak «hitzez edo idatziz» testu konstituzionala aplikatzearen aurka dagoen pertsona Espainiatik kanporatzeko mehatxua egiten zuen; eta 3. artikuluak heriotza-zigorra planteatzen zuen Konstituzioaren aurka konspiratzen zuenaren eta «pertsona edo kidego batean ahalmen legegilea, betearazlea eta justizia-ahalme- nak nahasten direnean, edo bestelako korporazio edo norbanakoen gain daudenean». Horrek bai Foru Diputazioari eta bai Nafarroako Gorteei eragiten zien. Bestalde, dozeañistek eskaerari ezezko erantzuna eman ziotenean, bat egin zuten beren gogo guztiz uniformatzaileak, eta Konstituzioa zin egitera ez mugatzeko eta Espainiako konstituzioaren eta Nafarroakoaren arteko uztartze aukerak proposatzen hasteko beldurrek. Bizkaian gertatutakoa kontuan hartuta, eta Nafarroako Gorteak, beren eskumenen arabera —eta baita beren osaera eta funtzionatzeko modua ere ezaguturik, non goi mailako klero absolutistak berez pisu erabakigarria baitzuen— ez zen baztertzekoa. Alde horretatik, ez da ahaztu behar probintziako diputazio berriaren eraketak eta 1813ko irailaren bukaerako Gorteetako diputatuen hautaketak agerian uzten zutela absolutisten eta errealista moderatuen Nafarroako agertoki politikoaren erabateko kontrola, baita zeharkako hauteskunde-sistema berriaren bidez ere. Kontuan hartu behar da, halaber, 1813ko otsailaz geroztik Iruñeko gotzainak, Nafarroako legegilean klerikala zen estamentu horren buruak, Erregeordetza- rentzat zuen irudi negatiboa, garai hartan beste prelatu batzuekin batera argitaratu zuen Jarraibide Pastoralaren ondorioz. Bertan dozeañistak frantziar inbaditzaileekin identifikatzen ziren, eta erlijioaren eta aberriaren aurka kons- piratzea eta legeak egitea egozten zitzaien. Horrekin lotuta dago garai hartan Nafarroako liberalek zuten ahultasuna ere, eta horrek azalduko luke Nafarroako diskurtso liberal autoktonorik ez izatea. Horrekin lotuta dago garai hartan Nafarroako liberalek zuten ahultasuna ere, eta horrek azalduko luke Nafarroako diskurtso liberal autoktonorik ez izatea. Liberatu zuten azken hiriburua izanik, Iruñeak, Euskal Herriko hiriburuek ez bezala, ez zuen prentsa liberalik izan. Gainera, ez 1809 arte indarrean zegoen erresumako Diputazio zaharrean, ez 1813ko irailean sortutako Diputazio probintzial berrian ez da sentsibilitate liberal argirik egongo. Konstituzioaren zina agindu baitzuen eta Gotzainen 18Instrukzio Pastorala kritikatzera iritsi baitzen. Bestalde, berdintasun konstituzionalista, praktika feudalen eta kleroaren eta nobleziaren zerga-salbuespenen abolizioa eskatu zituzten nekazarien sektore batzuen artean sortu zen arren, ez dirudi Espoz y Minak, 1813ko iraileko Konstituzioaren arabera hautatutako probintzia-diputazio berrian liberal asko sartzerik lortu zuenik, ez eta aurreko Iraupenen Batzordean ere, nahiz eta haren konstituzio- nalismoak froga argiak dituen 1812-1813 inguruan, herrietan Konstituzioaren zina agindu baitzuen eta Gotzainen Instrukzio Pastorala kritikatzera iritsi baitzen. Hain zuzen, Nafarroako gerrillariak idatziz esan zuen ezinezkoa zela Konstituzioa Nafarroan finkatzea, aukeratutako Diputazio probintzialeko kideen profil ideologikoagatik, eta, horregatik, ezinezkoa zela herriak, konstitu- zio-ordena berriaren arabera, agindu zizkioten onurak «nabaritzea», eta harekiko interesa izatea. Nolanahi ere, Gorteek eskaerari ezezkoa eman ziotenean, 1812ko Konstituzioak Nafarroako Konstituzio Historikoari eta haren erakundeei buruz zuen mututasuna baino harantzago zihoan; izan ere, esplizituki adierazten zuten hura kendu egin zela, ez baitzuen uzten Nafarroako Gorteen bilera egiten (eta, ondorioz, Foru Diputazioarena ere ez, zeren eta, ziur aski, haren eskumenetatik zetorren artean), legeriaren arloan zituzten eskumenengatik eta, seguru aski, baita barne-konfigurazioaren eta araudiaren ezauga- rriengatik ere (hori izango da Yanguas y Mirandak 1841eko soluzioa diseinatzean argudiatutako faktore nagusia).

1820an, Hirurteko liberala iristean eta Cadizko ordena konstituzionala berrezartzean, 1813ko abuztuaren 20ko eskabidearen gaia planteatuko zen berriro, baina ia eraginik gabe. Urte hartako martxoan, Florencio Garcia Goyena, Gobernuak Nafarroako Gorteen berehalako deialdia egitearen alde agertu zen, «Monarkiaren Erregimen Konstituzional berriaren pean, Monarkiako gainontzekoen modu berean, era leun eta lauan, berdintasun eta batasunean sartzea jorratzeko helburu bakarrarekin», ustez eta, nafarrak «borondatez, zintzotasunez eta iraunkortasunez atxikiko zitzaizkiola» eskaintzari, inolako erresistentzia-zantzurik gabe; izan ere, haren iritziz, izapide harekin nafarrak oso gustura atxikiko baitzitzaizkion familia espainiar handiari «bo- rondatez, zintzotasunez eta betiko» zilegitasun-gabeziaren irizpideak ezabatzean. Garcia Goyenaren proposamena laneko aurrekariek eta profil ideologi- koek baldintzatzen zuten. 1816ko maiatzaz geroztik erresumako sindiko izan zen, sindikatuan Sagaseta Ilurdoz lagun zuela. Hala ere, Garcia Goyenak Ma- drilen bizi izan zuen denbora gehiena, Diputazioaren ordezkari gisa. Ideologiari dagokionez, Garcia Goyena liberala zen, 1820tik 1823ra eta 1834aren ondoren kargu garrantzitsuak beteko zituena karrera politiko eta judizialean, 1843an Auzitegi Goreneko lehendakaritzara iritsi eta 1847an Grazia eta Justizia ministro eta Gobernuko presidente izatera iritsi arte. Bere proposamenaren ibilbideari dagokionez, Ezpeletako Kondeak 1839ko urrian baieztatutakoa baino ez dugu ezagutzen, Senatuan hil horren 25ean Euskal Herriko foraltasunari buruz onartuko zen legeari buruz izandako eztabaidaren testuinguruan. Ezpeletak gogorarazi zuenez, 1820an Florencio Garcia Goyena «diputatu zen Madrilen, eta, isilpean egin zion Nafarroako Gorteak elkartzeko proposamena Sancho jaunari, eransketaren inguruan lanean hasteko helburu bakarrarekin, legezkoagoa izan zedin eta inoiz erreklamatzeko aukerarik izan ez zezaten; baina ondo dakizkigun gertaerak jazo ziren, eta hitz egin zuenean ni Iruñean goarnizioan nengoenez, badakit ez zela ezer gertatu eta egoera horretan geratu zela gauza».

1814 eta 1820 artean eta 1823 eta 1833 artean Nafarroako Konstituzio Historikoa berrezarri egin zen, baina absolutismo berantiarraren oldarrei aurre egin behar izan zien. 1814ko maiatzaren 4an Konstituzioa Dekretu bidez indargabetu ondoren, Nafarroako Diputazio Probintzialak, maiatzaren 16an egindako bilkuran, Cadizko erregimen konstituzionalari begira izandako ja- rrera batere ez proaktiboa azaldu zuen, hala ere, hilaren 9an dagoeneko hasiak zituen 1808an etendako erakundeen berrezartzea erreklamatzeko ku- deaketak. Hilaren 20an, hainbat ordezkarik errepresentazio bat eman zioten Fernando VII.ari foruak birjar zitzan. Ordezkaritza horretan, Cadizko Konstituzioak Nafarroarekiko zuen zilegitasun-defizita azpimarratzen zen, ez bai- tzen aukerarik izan Nafarroako legegileek eztabaida zezaten. Azkenik, maiatzaren 28an, Fernando VII.aren Dekretuaren bidez, Erresumako Diputazioa berrezarri zen, 1808kotik bizirik geratzen ziren Nafarroan bizi ziren hainbat kidek eta kide berri batzuek osatua. 1814an izendatutako Erresumako Dipu- tazio berria tokiko absolutistek osatzen zuten, eta aurreko Diputazio Probin- tzialak egindako kudeaketen alde egin zuen. Joaquin de Eliori aurrerago, uztailaren 14an, erregeari aurkeztuko zioten beste errepresentazio bat agindu zion, eta, horren ondorioz, abuztuaren 19an modu ofizialean jakinarazi zen erregeak Nafarroako Foruak onartzen zituela, hil bereko 14an datatutako Dekretuaren bidez. Dena den, Nafarroako Foruen onarpena apur bat gehiago luzatu zen, eta Diputazioari batere gustatu ez zitzaion modu batean egin zen, arrazoi semantikoak zirela medio, Errege-Dekretuan «berretsi hitza berrezar- tzearen ordez modu okerrean» erabili zelako. Hori bat dator Euskal Herrian esandakoarekin, hots, Fernando VII.ak behin eta berriz adierazi zuela hainbat arautan Foruak bere borondatez berrezartzen zituela, eta, beraz, Autoritate Errealaren nahien mugen mende zeudela. Nolanahi ere, ez zen denbora asko igaro jendea Foru-Erregimenaren aurkako balizko erasoen beldur izateko. Foru Diputazioak 1815eko urriaren 30ean egindako bilkuran, zurrumurruak zebiltzan, «Erresumaren eta Probintzien pribilegioak deuseztatu nahi zituztela, penintsulako gainerako guztiekin berdintzeko». Era berean, Nafarroako foraltasuna ez zen osorik onartu hasiera-hasieratik. Diputazioa eta Madrilgo Agentearen arteko posta-trukeak egiaztatu zuen Aduanen berrezar- pena hurrengo urtera arte atzeratu zela.

Hain zuzen ere, aduanen gaiak garai hartako Nafarroako Konstituzio Historikoaren aldeko jarrera argienetako bat ekarri zuen. Angel Sagaseta de Ilurdozen lana izan zen, 1814ko uztailean erreinuko sindiko aukeratua eta gero Gorteetan betiko sindiko izendatua 1817-1818an. Sagaseta 1833ra arte egon zen karguan, eta Hirurtekoan utzi zuen. Ideologia absolutista moderatua zuen, eta Nafarroako ordena Konstituzionalaren defendatzaile tematia zen. Sagasetak txosten bat aurkeztu zuen Gorteetan, 1818ko martxoaren 11n aduanak lekuz aldatzeari buruz, gobernu zentralak gai horri buruz bidalitako komunikazioei erantzuteko. Jakina denez, Gorteek, azkenean, lekualdatzea onartu zuten, baina konpentsazio fiskalen eta bostekoen salbuespenaren truke, gobernuak onartu ez zuena, eta egoera zegoen bezala geratu zen. Bere txostenean ez da aduanen gaia jorratzen, baizik eta Gortetik egindako errekerimenduen edukien eta Nafarroako sistema konstituzionalaren uztartzea.

«Foruen eta legeen arabera», neurriaren onurei buruzko erabakiak Erregeak eta Nafarroako Gorteek elkarrekin hartu beharko lituzketela azpimarratzen du Sagaseta de Ilurdozek, eta azken hauek «interes partikular eta kanpoko orori ihes eginez, Nafarroaren mesedetan, termino moral eta artetsuetan gerta daitekeena kontuan hartuz, eta ez beste edozeinetan». Era berean, nazioaren kontzeptuak monarkia pluralaren testuinguruan duen esanahiaz gogoeta egiten du, eta «gure gauzetara ekarria, Nafarroa bakarrik hartu beharko genuke, eta ez Espainia osoa, izan ere Nafarroa izatez monarkia baita». Eta honela dio: «Monarkia desberdinak dira, gobernu desberdinak dira. Espainiaren egoera txarrak ez luke inoiz zilegituko, ez erabat ezta inola ere, Portugali legeak ezartzea. Beren basailuen ongizate orokorraz arduratzen den gobernuak baimena du (bere legeek agindutako moduan) bere esferaren barruan neurriak hartzeko, baina ez beste batzuetara hedatzeko».

Geroago, 1823an, Sagaseta de Ilurdozek jarrera argia hartu zuen Nafarroako errege-subiranotasunaren hedapenari buruzko ultraabsolutisten tesien kontra, zeinak Andres Martinek Gaceta Real del Reino de Navarran argitaratutako herri-subiranotasunari buruzko artikulu batzuetan azaldu baitzituen. Erregearen subiranotasunaren jainkozko jatorria eta subiranoaren menpetasunaren eta obedientziaren beharra defendatzen zituzten ultren tesien aurka, Sagasetak, 1823ko maiatzeko Diputaziorako bere txostenean, erregeak Nafarroako Gorteekin batera zuen subiranotasun partekatuaren izaera nabarmentzen zuen: Nafarroan, erregeak ezin zuen legerik ezarri «Erresumak berak proposatu ezean, eta Berorren Maiestate Erregeak dekretatu ondoren ere, Erresumak legeak aztertzeko, argitaratzeko edo egokitzeko ahalmena du, eta hori froga argia da, Nafarroako legeak Erregeak eta Erresumak eratzen dituzte Gorteetan, eta ez bata bestea gabe».

Urte haietan, Sagaseta de Ilurdozek absolutismo berantiarretik Nafarroako foru-sistemaren oinarriak ezeztatzeko saio baten berri ere eman zuen, Campomanes, Risco eta Traggiaren bideari azken ukitua eman ziona, zeina Jose Maria Zuaznavarren Ensayo histórico-crítico de la legislación del Reyno de Navarra liburuan antzeman baitzuen. Nafarroako monarkiaren zilegitasuna ukatu, eta asturleondarrekiko hasiera-hasieratik zuen menpekotasuna azpimarratu egiten zuen Zuaznavarrek, eta horrez gain, Nafarroako monarkia «monarkia absolutu»tzat jo zuen, Nafarroako Gorteen legegintza eta ordezkaritza-gaitasuna minimizatuz. 1512. urteko konkista ostean, Zuaznavarren arabera, Nafarroari dagokionez beti alde bakarretik eta modu ezeztaezin eta saihestezinean jokatu zuten subiranoek eta erregeordeek Nafarroako Gorteek erresumaren gobernuan erresumak zituen eginkizunak handitzeko egindako ahaleginak zapuztu omen zituzten. Azkenik, Zuaznavarrek Traggiaren tesiak gogoratu zituen esplizituki, hau da, Gaztelako erregeek Nafarroako foru erre- gimenarekiko zuten errespetua borondatezko harremana zela eta itun bakar batek ere ez zuela horretara behartzen. Zuaznavarren lana ez zen etereoaren linboan geratu, kontrara, Fernando VII.aren administrazioak azkar aplikatu zuen Nafarroako autonomiari egindako erasoetan. Horren adibide dugu Pedro Sainz de Andinok 1829an Nafarroako Ebroko aduanak mugara lekualdatzeko saiakera zilegiztatzeko idatzitako Txostena-n erabili izana. Baita 1829ko maiatzaren 14ko Errege Aginduan ere, horren ondorioz Foru Diputazioak aitortu behar izan baitzuen 1830ean «Nafarroako erresumako foruak ez direla atzematen eta ia ezerezera murriztu direla», eta foru-sistema osoa bertan behera utzi baitzen.

Sagasetak Zuaznavarren lanari buruz egindako txostenek, bata 1823koa eta bestea 1830ekoa, Foru Diputazioak gaitzetsi arren, Nafarroan Errege- subiranotasunaren mugak, Nafarroako Gorteen paper subiranoa eta Nafarroako Foruen izaera itundua eta erregeak hauei egindako zina azpimarra- tzen zituzten.

Fernando VII.a hil ondoren, 1834ko Errege Estatutuaren xedatutako gutun baten bidez egindako Estatu erabat liberalerako trantsizioak aukera eman zuen Nafarroako liberalismo moderatuko kide entzutetsu batek, Bigüezaleko baroia, ostera Gendulaingo Kondea izanen zena, Nafarroako Konstituzio Historikoarekiko sektore politiko horrek zuen atxikimendua erakuts zezan, izan ere, testuak agintzen zituen Prokuradoreen Estamentuko kideak aukeratzeko hauteskundeetan Diputazioak mantendu behar zuen jarrera zen zetorren ez- tabaidagaia. 1834ko maiatzean Bigüezalek, Diputazioko beste kide batekin batera, Foruen aurkakoa izateagatik deialdia onartu ezin zela zioen Ordezkaritza bat sortu zuen: haren iritziz, Gorteen deialdia Nafarroara hedatzeak, Nafar erresuma «legeengatik eta praktikarengatik harentzat arrotza den legegintza-talde batera deitua» izanik, «berezkoa duen lege-taldearen, eta, beraz, bere lege partikularren kontra egiten baitu», honakoa suposatzen zuen, «ondorioz, zehaztu egiten du, ordezkaritza kontserbadoreak, hau da, Gorteek izendatutako Diputazioak, amaitu beharra dauka, eta beste gorte propio batzuen bileran izan beharko luke amaiera».

Beranduago, Bigüezalek berak gogoratuko luke bere Memorietan nola defendatu zuen 1834an, aipatutako koiunturan, Nafarroa erresuma desberdin eta bereizitzat hartzea, nola legeetan hala lurraldean. Bertan adierazi zuen lehen testuan aldeztu zuela «Nafarroa gainerako probintziak bezala ez deitzea, eta, epe egokian, berezko Gorteak deituta, eurek erabaki zezaten nola jarraitu aurrerantzean, nahiz Konstituzioak kontserbatzeko bitartekoak ezarriz, nahiz arauak emanez eta legeetan txertatzeko akordioak adostuz, legezko ba- liabide posible bakarren bidez». Era berean, bigarren memoria batean «Konstituzioaren edo Nafarroako Foruen puntu nagusi guztiak» azaldu zituela adierazi zuen, eta «deialdia bateraezina da gure funtsezko legeekin, kontuan hartuta Diputazioak ez duela gai garrantzitsu eta funtsezko hori ebazteko eskumenik» protesta egin zuen. Diputazioak hasieran Bigüezalen argudioen berria jaso bazuen ere, azkenean onartu egin behar izan zituen Errege Estatutua eta Gorteetara deitzeko Errege Dekretuak betetzeko eskatzen zuen erre- ge-mandatariaren eskakizunak. 1839ko koiunturan, Bigüezalek iritzi berak zituen. Haren iritziz, «Herrialde benetan konstituzionala, 1833. urtera arte forma eta egintza politiko guztien jabe izan zena, hala nola legeak egin eta Gobernu batean esku hartzea, ez zen forala soilik, eta, beraz, ezin zuen onartu Oinarrizko Legea betetzeko eta beste batean lotzeko eskubidea eta eskumena, Gorteetan Erregearekin bat egitekoa ez bazen». Horrela besterik ez zuen uste «konponketa zilegia eta iraunkorra» izanen zela; beste edozein bide «protesta eta konbultsio berriek eragindakoa» izanen zela uste zuen.

Lehen Karlistaldian, 1835etik aurrera, liberal aurrerakoi moderatuek, batez ere Jose Alonsoren eta, nagusiki, Jose Yanguas y Mirandaren ahotik, foru-aldaketaren aldeko argudioak aurkeztu zituzten, haiek interpretatzen zuten zentzuan, eta, gainera, Nafarroako erakundeen hutsuneak azpimarratu zituzten, konpondu ezinak haien ustetan. Jose Alonso Ruizek, 1836ko maiatzaren 26 eta 27ko El Eco del Comercio egunkarian, Nafarroako konstituzioa eta legeria «sistema feudal beldurgarrian oinarrituta» zeudela nabarmendu zuen, eta Gorteak eta Diputazioa kleroaren eta nobleziaren interesen mende zeudela, garapen ekonomikoa oztopatuz. Urtebete geroago, 1837an, Correak Nafarroaren konkistari buruz egindako lanari egindako hitzaurrearekin bat zetorren opuskulu batean, bere diskurtsoaren lehen bertsioa aurkeztu zuen Yanguas y Mirandak, hurrengo urtean egituratuago aurkeztuko zuena. Bertan, Nafarroako estatus politiko instituzionalean edozein aldaketa zigortzeko Nafarroako Gorteetara jotzeak eragozpen edo irtenbiderik gabeko kalezuloa suposatuko zukeela adierazten zuen, berauren egitura estamentalak sortuko lituzkeen arazoengatik eta klero gorenak osatutako beso klerikalak haiengan zuen beto-gaitasunagatik. Era berean, bere konponbide-proposamena edo gordiar korapiloa ere aurkeztu zuen: aldaketa beste bide alternatibo batzuen bidez egin beharko litzateke, Espainiako Gorteetan Nafarroak izan zezakeen ordezkapen baten bidez edo Probintzia-Diputazio baten bidez, desagertutako Erresuma-Diputazioak 1837 arte estamentuzko legegintza-kidego baten ordezkaritza iraunkorreko organoa izateagatik behartzen zuten loturetatik libre. Yanguasek hainbat formatutan aurkeztu zituen berriro ere bere tesiak 1838an. Lehenbizikoa, Representación de 5 de marzo de 1838, Nafarroako Foru Diputazioak Espainiako Gorteetara bidalia. Bigarrena, liburuxka baten bidez, Análisis Histórico Crítico de los Fueros de Navarra, Iruñeko Francisco Erasunen inprimategian argitaratua, baina baita aldizkako prentsan zabaldua ere, bai Iruñeko Aldizkari Ofizialean (martxoaren 15, 19, 22, 26 eta 29an, eta baita 1838ko apirilaren 2an ere), bai Madrileko El Eco del Comercio egunkarian (1817, martxoaren 15ean eta 16an), bai Madrilgo El Eco del Comercio egunkarian, progresismoaren organoa (1839ko martxoaren 15, 16, 17 eta 19an). Yanguasek zioenez, Nafarroako Gorteetan elizako estamentua «beti izanen da traba, non mendeko argiek eskatzen dituzten hobekuntzetarako saiakera guztiak zapuztuko baitira», izan ere, «bost edo sei monje nahikoak dira ebazpen baliagarriena eta hobekien pentsatutakoa egitea eragozteko».

Nafarroako Gorteetako funtzionamendu kontserbadorearekin «ezer ezin zen aurreratu herrien komenigarritasunak eskatzen zituen lege-hobekuntzetan». Horregatik guztiagatik, praktikan Nafarroako Gorteak eraberritzeko au- kera teorikoak bideragarritasunik ez zuela uste zuen Yanguasek, nola estamentu horien inertziengatik hala Nafarroan euren esentziak aldatuko zituen herri-iraultza bat ez zegoelako gauzatzerik. Liburuxkaren azken ondorioan, Yanguasek behin eta berriz aipatzen zuen foru-araubidearen erreformaren auziak zuen prozedura-arazoa, zeina Baionan eta Cadizen dagoeneko planteatu baitzen. Nahiz eta, teknikoki, Nafarroaren eraketa «haren gorte orokorretan baino ezin zen aldatu», azpimarratu zuen nabaria zela, orobat, arestian aipatutako arrazoiengatik «ezin zela halakorik espero garai bateko estamen- tuen bototik».

Diputatuen Kongresuan eta Senatuan izandako eztabaidak Alonsoren eta Yanguas y Mirandaren argudioen garaipena aditzera eman zuen bitartean, Angel Sagaseta de Ilurdoz erresumako sindiko zaharraren liburuxkak, Fueros fundamentales del reino de Navarra y Defensa legal de los mismos izenekoak, bi edizio izan zituenak, 1839ko abenduaren 21ean Valentzian argitaratutako bata eta 1840an Iruñean argitaratutakoa bestea, biak botereak bahituak, Nafarroako berezko konstituzio historikoaren kanonekin bat datorren sentsi- bilitatea erakutsi zuen. Haren funtsezko ardatzak deskribatu ondoren, jabetza-printzipioaren arabera, Espainiako Gorteek Nafarroako Foruak osorik onartu behar zituztela azaltzen du opuskuluaren bigarren zatian, foraltasuna erabiltzean espainiarren «askatasun nazionala» kontuan har zezan, eta «familia bera osatzeko» «kontu handiagoz» har zezan, hauek Nafar instituzioak larderiatzeak ekar zezakeen kalterik gabe. Geroago, Nafarroa eta monarkiaren arteko loturaren ardatz nagusia dela azpimarratu ondoren, Sagasetak ho- nako hau ondorioztatu zuen: «Beste ezein erreinuk, zabala izanda ere, sekulakoa izanda ere, ez du probidentziak emateko, berritasunak sartzeko, bere Foruak edo Konstituzioa berretsi edo aldatzeko, hitzarmenari lotzeko, ezta Foru Diputazio iraunkorrak aldatzeko eskubidea, nahi beste akats izanda ere, erreformak behar izanda ere, premiaz eska itzazue haztatutako mendeko argiak: hori guztia erresuma horretako hiru Estatuen berezitasuna eta pribatiboa izango da, beren kabuz, indarrik gabe, esku-hartzerik gabe, beste inongo erresumaren parte-hartzerik gabe jardunen dute». Bere korolarioan, Sagasetak hauxe dio amaitzeko: «Nafarroak erreformak behar baditu, bere Konstituzioa aldatzea komeni bazaio, eta Gaztelako Koroarekin beste lotura bat ezartzea komeni bazaio, bere hiru estatuek jakingo dute egiten: ez dago beste bitarteko zuzen, bidezko, egonkor eta politikorik. Zilegitasun osoz bildutako Nafarroako erresumak ez du ez pertsonarik ez korporaziorik baimendu bere foruak alda ditzan: ez du behar inork modu autoritarioan hobekuntzarik sar diezaion, nahiz eta benetakoak eta eraginkorrak izan: bere burua gobernatzeko eskubidea du, eta mende honetako argiek eskatzen dituzten neurriak hartzen dakiela argi eta garbi erakutsi du». Hala eta guztiz ere, Sagasetak ez zuen zehaztu, inola ere, zer elementu aldatu behar ziren Nafarroako Konstituzioan, bertako barne-akatsetatik eta zenbait faktore sozial eta ekonomikotatik aldenduz, hala nola Estatuan integrazio handiagoa lortzera bultzatzen zuten merkatu-batasunarena eta legeen bateratze eta modernizazioarena. Bistan denez, edukirik ez izate hori garrantzitsua da, batez ere Alonsok eta Yanguas y Mirandak Nafarroako Gorteetako akatsei buruzko argudioak zabaltzeko egindako ahalegina kontuan hartuta.

Azkenik, 1839ko azaroaren 16ko Errege Dekretuak Yanguasen ikuspuntuak berretsiko zituen, urriaren 25eko Legearen bigarren artikulua ezartzeko modua ezarri baitzuen, hau da, Gobernuak Gorteei aurkeztu behar zien foruak aldatzeko proposamena egiteko Nafarroaren eta Euskadiren entzunaldi-izapidea gauzatu ahal izateko. Bitartean, lehenengo artikuluan, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko probintzietako foru-sistema tradizionala berpiztu zen, eta Batzar Nagusiak osatzeko agindu zen foru-diputazioak aukeratzeko, laugarren artikuluaren arabera, Nafarroari dagokionez, Diputazioa, dagoeneko ez erresumarena, probintzia-aldundiak hautatzeko finkatutako konstituzio -parametroen arabera izendatu behar zen, nahiz eta desagertutako korporazioa nolabait gogorarazten zuten berezitasun batzuekin, osaeran eta eskumenetan. Bestalde, zazpigarren artikuluaren arabera, aurreko guztiarekin bat, argi eta garbi bereizten ziren Madrilgo gobernuarekin emanen zen elkarriz- ketaren protagonistak: Euskadin Batzar Nagusiek izendatuko zituzten «elkar ordezkatuko zuten bi norbanako edo gehiago» harekin hitz egin zezaten; Nafarroan, aldiz, «Diputazio berriak» izendatuko zituen, eta hori izango zen pro- zesuaren epaile aipatu lurraldean. Diputazio hori zentsu handiko sufragio bi- dez hautatuko litzateke, diputatu hautagarriak liberalismo moderatukoak edo aurrerakoikoak izango liratekeen egoera politikoan, eta jokoz kanpo geratuko lirateke, isileko aldarrikapen politikoaren bidez, karlismoari atxikitako beste hautagai posible batzuk, Nafarroako iritzi publikoaren sektore nagusia.

Une hartan, Ramirez Burgaletak, nahiz eta Foru Diputazioarekin loturarik ez izan eta liberalismo aurrerakoiaren kide bereizia ez izan, 1841eko soluzioa aurreratuko du 1839-1840ko Apuntes para la modificación de Fueros de Navarra obran. Lan horretan, 1837ko Konstituzioaren arabera Nafarroako Gorteak osatzeko ezintasuna aipatzen da. Hori dela eta, ez da inondik inora aipatzen Yanguas y Mirandaren ustez oinarrizko gaia zen prozedura-auziaz, eta Foru Diputazioak, zazpi kidek osatua (Iruñeko eta Lizarrako merindadeetako bi diputatu eta beste bat, toki-erakundeek eta zergadun nagusiek hiru urterako aukeratuak), ohiko araubideko foru-aldundien eta Errege Kontseiluaren eskumenak izatea planteatzen da. Diputazioko presidenteak, Gobernuak bere kideen artetik aukeratuak, buru politikoen eskurantzak izanen lituzke. Era be- rean, aduanak lekuz aldatzea eta Estaturako dohaintza mantentzea, Estatuan dauden zuzeneko edo zeharkako kontribuzioen indargabetzea eta Foru Diputazioak bostekoak eskudirutan berrestea ere planteatzen da.

1841eko abuztuaren 16ko Legearekin Nafarroarako marko politiko-instituzional berria indarrean sartu zen arren, azpimarratu behar da lehen urte haietan auzia eztabaidatzen jarraitu zela. Ez da ahaztu behar ezen, lege hura onartu eta hilabete eta erdira, 1841eko urriko O’Donnellen matxinadan karlistek eta moderatuek foruak armen bidez erabat berrezartzeko aldarrikapena egingo dutela, nahiz eta ez izan hura ezartzeko moduari buruzko dokumenturik. Saioaren porrotaren ondoren, 93 pertsonari heriotza zigorra ezarriko diete matxinatzeagatik, besteak beste, Gendulain Kondea, Carriquiri eta Ribed eta ehunka pertsonari, tartean Sagaseta, bere anaia eta beste karlista nabarmen askori. Bestalde, Sagasetaren tesiak 1843an gogoratuko ziren, Francisco Javier de Ozcarizek urte hartan bertan argitaratutako liburuxka batean, Intereses de navarra. Vindicación de los Fueros vasco-navarros. Ecsamen de los mismos como sistema político, civil, administrativo y económico: cuestión legal izenburupean. Bertan, hark, Pablo Ilarreguik eta Jose Yanguas y Mirandak Nafarroako prentsan izandako polemika jaso zuen, 1841eko abuztuko legearen negoziatzaileak azken bi horiek. Liburuxka horretan, Ozcarizek Sagasetaren ideiak berreskuratu zituen, Foruak aldatzeko prozesua legez kontrakoa izan zela azpimarratu baitzuen. Prozesu hori 1841eko abuztuan amaitu zen, Nafarroako Gorteek parte hartu ez zutelako. Dena dela ere, Ozcarizek ulertzen zuen Nafarroako herriaren beharrak aldatu egin zirela, eta ez zuela nahi

«egonkor irautea», ez eta «foruak gaur egungo egoerarekin eta aurrerabidearekin bateraezintzat» hartzea ere, ez zegoen foruak egokitzearen aurka «Foruek 1841eko abuztuaren 16ko Legearekin Nafarroarako esparru politiko-instituzional berria indarrean sartu zen arren, azpimarratu behar da lehen urte haietan auzia eztabaidatzen jarraitu zela. Ez da ahaztu behar ezen, lege hura onartu eta hilabete eta erdira, 1841eko urriko O’Donnellen matxinadan karlistek eta moderatuek foruak armen bidez erabat berrezartzeko aldarrikapena egingo dutela, nahiz eta ez izan hura ezartzeko moduari buruzko dokumenturik. Saioaren porrotaren ondoren, 93 pertsonari heriotza zigorra ezarriko diete matxinatzeagatik, besteak beste, Gendulain Kondea, Carriquiri eta Ribed eta ehunka pertsonari, tartean Sagaseta, bere anaia eta beste karlista nabarmen asko. Bestalde, Sagasetaren tesiak 1843an gogoratuko ziren, Francisco Javier de Ozcarizek urte hartan bertan argitaratutako liburuxka batean, Intereses de navarra. Vindicación de los Fueros vasco-navarros. Ecsamen de los mismos como sistema político, civil, administrativo y económico: cuestión legal izenburupean. Bertan, hark, Pablo Ilarreguik eta Jose Yanguas y Mirandak Nafarroako prentsan izandako polemika jaso zuen, 1841eko abuztuko legearen negoziatzaileak azken bi horiek. Liburuxka horretan, Ozcarizek Sagasetaren ideiak berreskuratu zituen, Foruak aldatzeko prozesua legez kontrakoa izan zela azpimarratu baitzuen. Prozesu hori 1841eko abuztuko legean amaitu zen, Nafarroako Gorteek parte hartu ez zutelako. Dena dela ere, Oz- carizek ulertzen zuen Nafarroako herriaren beharrak aldatu egin zirela, eta ez zuela nahi «egonkor irautea», ez eta «foruak gaur egungo egoerarekin eta aurrerabidearekin bateraezintzat» hartzea ere, ez zegoen «Foruek eskaintzen dituzten bitartekoen bidez egokitzearen aurka, baina haiek suntsitu gabe». Baina, Sagasetak bezala, ez zuen zehaztasunik ematen adiskidetze hori nola gauzatu behar zen azaltzeko. Yanguasek, polemika hartan, Alerta a los navarros izeneko opuskulu batean, Ozcarizi gerra zibil berri baten aldeko eta Frantziako interesei zerbitzatzeko gogoa piztea leporatzeaz gain, aurreko urteetan 1839 baino lehenagoko Nafarroako erakundeen izaera negatiboari buruz zituen argudioei heltzen zien berriro, eta egindako foru-aldaketaren alde egiten zuen.

Beste ikuspuntu batetik, Fulgencio Barrerak, 1841eko legea eragin zuen prozesuko zuzeneko parte-hartzaileetako batek, eskuizkribuko testu batean aitortu zuen «Gobernuaren ilustrazioak ez zezakeela alde batera utzi nafarren foru kardinala, hari esker baitzen [Nafarroa] zena, Espainiako Monarkiatik independentea zen erresuma, eta bere berezko Gorteak zituena. Beraz, beharrezkoa da, horien bidez ezin baitzen, erraz hautematen ziren eragindako traba larriengatik, benetan interesduna zen eta dena legitima zezakeen herrialdea kontuan hartzea». Horrela, Foru Diputazioa hartu zen kontuan, haren iritziz, Nafarroako benetako ordezkaritza-agintea baitzen, batez ere, Barrerak gogorarazi zuenez, 1839ko probintzia-diputatuentzako hauteskundeetan «Nafarroan ez zen inoiz orduan baino jendetza handiagorik ikusi bo- toak hautestontzietan jartzen: halakoxea baitzen nafarrek sufragio haren garrantziaren inguruan zuten uste sendoa». Nolanahi ere, Barrerak berak onartzen zuen negoziazio-prozesuan, Nafarroako asmoak ez zirela gehiegiz- koak izan, «ez zegokion ezer batasun konstituzionalari, ez eta Gobernuak administrazio osoan egiten zuen ikuskaritza nagusiari ere», eta hortik ondo- rioztatzen zen Foru politikoei uko egin zietela eta Gobernuari administrazio-mailan «ikuskaritza-funtzioa» bakarrik eman zitzaiola baina ez erabakitzailea. Ondorioz, probintziak administrazio autonomia handia gorde zuen. Era berean, Barrerak aduana-auzian eta gai fiskalean egindako aldaketen abantailak neurtu zituen. Bestalde, Foruen Aldaketari buruzko Legeari bu- ruzko memorian, Foru Diputazioak eskatuta egin eta 1872an argitaratu ondoren, Pablo Ilarreguik honako hauek ere azpimarratu zituen: 1841eko markoko Diputazio negoziatzaileari «Nafarroako herriaren botoak emandako aparteko ahalmenak» eta xehetasun ugari eman zituen eduki ekonomiko-tributarioei buruzko 1841eko Legearen artikulu haiek idazteko erabili zituzten arrazoiei buruz. Halaber, Jose Alonsok, 1841eko legearen Justizia ministro gisa sinatu zuenak, bere Recopilación y comentarios de los Fueros y Leyes del antiguo Reino de Navarra que han quedado vigentes después de la modificación hecha por la Ley Paccionada de 16 de agosto de 1841 lanean azaldu zituen egindako aldaketaren ondoren gertatu ziren aldaketa politiko-instituzionalak, bai eta gorde zitekeena ere. Bera hasi zen, «lege itundu, nazioaren botere gorenaren eta probintziaren arteko benetako hitzarmen edo ituna den lege» gisa kalifikatzen. Haren iritziz, itun baten eta kontratu baten emaitza gisa, ukaezina da lege hori «itundua eta konbentzionala» dela, eta ezin da, beraz, «aldatu edo trukatu, baizik eta aldebiko kontratuen modura, hau da, era berean, eratu zeneko elkarren adostasunarekin». Ondoren, kalifikazio hori Nafarroan zortziehun eta hirurogeiko hamarkadan aplikatuko da.

1841 eta 1872 bitartean zenbait sentsibilitate izan ziren. Haietako batek 1841ean ezarritako markoaren eta haren izaera itunduaren alde egiten zuen, Alonsok markatutako ildotik; berrogeita hamarreko eta hirurogeiko hamarka- detan hainbat autorek jarraitu zuten, besteak beste, Mariano Martinez de Morentinek (1843-1847ko foru-diputatua, eta, ondoren, Diputazioaren aholkularia), Tomas Jaenek —1841eko legea Konstituzioaren bidez onartzeko eskatu zuen hura blindatzeko—, Pablo Ilarreguik —lege horren izaeraren eta na- zioarteko itunen arteko analogia egin zuen eta maximalismo karlistaren arriskuez ohartarazi zuen— Cayo Escudero Marichalar, Juan Yanguas Iracheta (zuhurtasuna eta «politika iluna» ere gomendatu zituen, hura arriskuan ez jartzeko), baita Diputazioak berak ere, 1860ko Memoria de Contrafuerosen indar foruzale handia egin baitzuen.

Horrela, Rafael Navascues Tuterako Gorteetako diputatuak 1860-1861ean Kongresuan behin baino gehiagotan adierazitako jarrerak, Estatuak Sustapen Ministerioaren atal bat Nafarroan ezartzearen alde eta 1841eko legea erreformatzeko aukeraren alde, haren espainoltasuna nafar izaeraren gainetik jarriz, erreakzio ugari eragin zituen. Diputazioaren erantzunaz gain, bi tuterarrek, bata El Mosquerino izengoitiarekin sinatzen zuena eta bestea, Santiago Ezquerra Tejadak, gogor erantzun zioten Navascuesi, 1841eko status politiko-instituzionala, hura ekarri zuen prozesua eta itundutako jatorria defenda- tzeko. Era berean, Javier Baztan Goñi lodosarrak, foru-diputatuak eta ondoren Foru Diputazioko idazkariak, 1860ko testu eskuizkribu batean, 1841eko legearen izaera itundu irmoari eutsi zion. Berdinen arteko negoziaziotik sortutakoa, baina, era berean, adierazi zuen ezen, gobernu zentralak hartatik sortutako markoaren osotasuna arriskuan jarriz gero, Nafarroak atzerriko potentziaren baten laguntza eska zezakeela, aukera hori urruneko zerbait zela uste zuen arren. Autore berak urte batzuk geroago status kuarentaiunistaren aldeko ekintza politiko itundu baten beharra aldarrikatuko zuen eta karlisten itzulera kritikatu. Jarrera horiek bat egiten dute, neurri handi batean, Juan Yanguas Irachetaren ardatzekin.

Bestalde, 1843aren ondoren eta XIX. mendearen bigarren erdian karlistak izango dira leheneratzearen aitzindari nagusiak. Nahiz eta Foruak ez ziren agertzen Lehen Karlistadako hasierako motibazioen artean, karlismoak foruen argudioa ere erabili zuen estandartzat 1835etik aurrera, foruzaletasun liberalari erantzuteko. Geroago, Espainia Foruzalearen defentsa ardatz garrantzitsua izango zen, urte batzuen buruan Magin Ferrer-ek, mugimenduaren teorialari nagusietako batek, diseinatutako programa ideologiko karlistan: 1845eko Leyes Fundamentales lanean, Espainia osoan eta foru-lurralde guztietan Gorte estamentalak berpiztea edo, kasuaren arabera, ezartzea proposatzen zuten. Zortziehun hamarkadaren hirugarren laurdenean, foruzaletasun karlista, errebindikazio leheneratzailea barne, katolizismoaren defentsaren mende egon zen, batez ere neokatolikoen eraginaren mende. Ildo horretatik, 1868an, Cruz Ochoa de Zabaleguik, Gorteetako diputatu izateko hautagaiak, manifestu batean aldarrikatu zien nafarrei Aldarearen eta tronuaren alde eta foruak berrezartzearen alde egitea —jarrera berrezartzailea, Pablo Ilarreguik, 1841eko legearen negoziatzaileetako batek, «zentzugabekeria larria» zela esan baitzuen—. Antzeko programa bat 1868ko abenduan argitaratu zuten hauta- gai karlista guztiek, baina ez zuten horri buruzko xehetasunik eman. Ochoa de Zabaleguik berak berriro gogoratu zituen Sagasetaren tesiak 1871ko libu- ruxka batean, eta 1841eko legea legez kanpokotzat eta ez-zilegitzat jo zuen. Jarrera horretan beste karlista batek ere parte hartu zuen, Joaquin Ochoa de Olzak. Halaber, Joaquin Maria Muzquiz Callejasek, Gorteetako diputatu karlistak eta aipatutako hauteskunde-manifestuaren erredaktoreetako batek, 1871n, Elkartasun Konstituzio bat proposatu zuen, honako premisa hau oinarri hartuta: 1841eko legea ez zela itundu, eta hartan «Nafarroako foru-zibilizazioa salbatzea» planteatzen zela, Gorte pribatibo batzuen bidez, erregearen eta Gorte Orokorren onespenez hautatuak. Hala ere, nahiz eta Bigarren Karlistaldian foruek lehen gerran baino pisu handiagoa izan zuten itxuraz, elite karlistek ez zioten izaera foruzalerik eman gatazkari, eta erlijio-auzian eta ultramontanismoan nabarmendu ziren, ahul agertu baitziren, eta gutxitan, foruen aldarrikapenetan.

Urte haietako beste bektore bat Diputazioak 1866an hainbat proiekturen inguruan planteatutako euskal eta nafar batasun proiektuekin erlazionatu- takoa izan zen,; besteak beste, unibertsitate batena eta lau probintzietan ko- muna den nekazaritza banku batena, haien arteko lotura komunak kontuan hartuta. Cayo Escudero Marichalar korellar liberalak liburuxka batean kriti- katu zituen proiektu horiek, Nafarroan eta Euskal Herrian mota guztietako desberdintasunak nabarmenduz, eta Fructuoso Munarriz tafallarrak eran- tzun zion. Azkenik, arreta emanen diogu aroaren amaieran piztu zen iritzi korronteari, liburuki honetan aurkezten diren autore nafarrean artean, Se- rafin Olavek bakarrik ordezkatutakoari. Errepublikazaletasun federalaz ari gara. Zazpi nafar ordezkari partaide izan zituen 1869ko ekaineko Eibarko Itunean, Bilboko, Tolosako, Gasteizko, Iruñeko, Eibarko eta Tuterako Erre- publikanoen Batzordeetako ordezkariak bildu ziren eta, Euskal Herriko Es- tatu batez hitz egin zen, Espainiako Errepublika Federalaren barruan. Ha- laber, Foraltasuna berrirakurri zen kode demokratiko errepublikanoan eta baieztatu zen Euskal Herriko errepublikano federalek «beren itzalpean bizi izan diren erakundeak zaindu eta defendatzeko, eta monarkiaren mende- ratze luze horretan galdutako askatasunak berreskuratzeko» lan egingo zu- tela. Hala ere, itun horren bizitza laburraz gain, haren ordezkariak ez ziren gehiago bilduko, kontua da 1873an, Konstituzio federal bat egiteko testuin- guruan, Nafarroako errepublikano federalek erakunde propio bat babesteko aukeraren alde egin zutela, Baskongadekin mankomunatua osatzeko au- kera baztertuz, nahiz eta horretan ere arriskua egon, karlistek gerra zibilean onura ateratzeko arriskua. Olave bera behin eta berriz saiatu zen Foruen be- rrirakurketa errepublikano eta demokratikoan sakontzen, eta ibilbide zalan- tzatia izan zuen euskal eta nafar batasunari dagokionez: Lehen Errepubli-

284       NOTITIA VASCONIAE. II. LIBURUKIA (1793-1876)

karen koiunturan, Nafarroako Gorteetako beste diputatu batzuekin batera, Nafarroak Estatu Federalaren barruan Estatu propioa eratzea defendatu zuen, eta geroagoko testuetan alegatu euskal interesak eta nafarrak desberdinak zirela. 1883an, ordea, Nafarroako Konstituzio Federalaren proiektua egin zuen, Iruñean Alderdi Errepublikano Demokratiko Federalaren eskual- debatzarrak onartua, eta bertan Nafarroa Beherea, Errioxa eta Euskal Probintziak bertan sartzeko aukera defendatzen zuen.

BUSAALL, J. B. eta EGIBAR, L. (kolab.), Las instituciones del Reino de Navarra en el debate histórico-jurídico de la Revolución liberal, Iruñea: Nafarroako Unibertsitate Publikoa, 2005.

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, A., El navarrismo liberal: Juan Yanguas Iracheta (1824-1895), Iruñea: Nafarroako Unibertsitate Publikoa, 2008.

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, A., El fuerismo constitucional y la Diputación de Navarra (1841-1923), Iruñea: Nafarroako Gobernua, 2010.

LEONÉ PUNCEL, S.: Los fueros de Navarra como lugar de la memoria, Donostia: Euskal Herriko Zuzenbide Historikoa eta Autonomikoa aztertzeko Fundazioa. 2005.

MARTÍNEZ BELOQUI, M. S., Navarra, el Estado y la Ley de modificación de Fueros de 1841, Iruñea: Nafarroako Gobernua, 1999.

MIKELARENA, F., «La sublevación de O’Donnell de octubre de 1841 en Navarra», Historia contemporánea, 38 (2009), 38. 239-275. orr.

MIKELARENA, F.: «Discursos en torno a la Constitución Histórico de Navarra hasta 1813. Origen del concepto y adaptaciones a un contexto cambiante», Iura. Vasconiae. Euskal Herriko Zuzenbide Historiko eta Autonomoko Aldizkaria, 8 (2011), 63-118. orr.

MIKELARENA, F., «La cuestión foral en relación con Navarra en la opinión publicada anterior y siguiente después de la del 25 de octubre de 1839», Iura. Vasconiae. Euskal Herriko Zuzenbide Historiko eta Autonomoko Aldizkaria, 9. (2012), 159-234. orr.

MIKELARENA, F., «Las apelaciones ante las asambleas parlamentarias españolas al respeto a la Constitución histórica propia por parte de la Diputación de Navarra en Bayona y Cádiz», Historia Constitucional. Revista Electrónica de Historia Constitucional, 16 (2015) 133-176. orr.

MIKELARENA, F., «El foralismo radical de Ángel Sagaseta de Ilurdoz ante el absolutismo centralizador de Fernando VII», Tiempos Modernos. Revista Electrónica de Historia Constitucional, 34 (2017), 270-294. orr.

MINA APAT, M. C., Fueros y Revolución liberal en Navarra, Madril: Alianza Universidad, 1981.

MONREAL ZIA, G., «Posibles motivaciones, modus operandi y autores y colaboradores del Diccionario», Diccionario geográfico-histórico de España por la Real Academia de la Historia: Sección I, comprende el Reyno de Navarra, Señorío de Vizcaya y provincias de Álava y Guipúzcoa, I. Edición digital del Diccionario, Donostia: Euskal He- rriko Zuzenbide Historiko eta Autonomikoa Aztertzeko Fundazioa, 2005.

MONREAL ZIA, G., «Los fueros vascos en la Junta de Bayona de 1808», Revista Internacional de los Estudios Vascos, Kaierak, 4 (2009), 255-276. orr.

MONREAL ZIA, G., «Los diputados vascos y navarros (El Reino de Navarra y las Provincia Vascongada en las Cortes y en la Constitución de Cádiz)», ESCUDERO, J. A. (zuz.), Cortes y Constitución de Cádiz: 200 años, Madril: Espasa, 2011, l. libk. 347-418. orr.

RODRÍGUEZ GARRAZA, R., Navarra, de Reino a Provincia (1828-1841), Iruñea: Eunsa, 1968.