OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iruñea, 1854ko urtarrilak 13 – Madril, 1919ko maiatzak 4).

 Poeta, kronista, liburuzaina eta artxibozaina

Bigarren Hezkuntzako ikasketak egin zituen Iruñeko institutuan. Hogeita lau urte besterik ez zituela, Nafarroako Foru Aldundiak kronikari eta liburuzain lanpostua sortu zuen propio beretzat, artxibozain kargua barne. 1877ko urriaren 23an Nafarroako Euskara Elkartea sortzeko, Iturralderen etxean bildu ziren 13 lagunetatik bat izan zen. Zuzendaritza posturik bete ez zuen arren, lan garrantzitsua egin zuen. 1878an Revista Euskarako erredaktore izendatu zuten. Nafarroako lehen elite intelektualeko kide nagusietako bat izan zen, XIX. mendearen azken herenean sortua, eta argia ikusi zuen, proiektu kultural oro bereganatu zuen; ia beti aitzindari izan ziren eta haietan protagonista, parte-hartzaile izan zen.

Historiografia akademiko eta jakintsuan postu bat lortu zuen 1885ean Historiako Errege Akademiako kide hautatu zutenean. 1888an, Frantziako Arkeologia Elkarteko kide atzerritar izendatu zuten eta atzerriaren aitortza lortu zuen horrela. Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordean sartu zen 1891n. 1897an, osasunagatik, liburuzain eta artxibozain izateari utzi zion. 1902an itzuli zen eta uko egin zion 1908an. Kronista gisa gelditu zen eta Auritzera erretiratu zen. Hiltzean, Iruñeko Euskal Etxeak Nafarroako bandera gorria makila-erdian jaso zuen, Campion eta Altadill lagunekin batera, 1912an Diputazioaren aginduz definitzen lagundu zuen hura bera.

Bigarren Karlistaldiaren ondorengo Foruen aurkako kanpainak poeta gaztea jo zuen, Romancero de Navarran (1876) patriota gisa erreakzionatu baitzuen. Irtenbide liberalak minduta, gazteen liberalismoa utzi eta «politikaren buztinezko idoloa» eraisteko borrokatu zen. 1876an, Oloriz La Pazen kolaboratzen hasi zen, Madrilen argitaratutako argitalpen foruzale hartan. Hemen 1874. urtean ikusi zuen, agian bere lehen testua: Rodríguez Chavesen ipuin-liburu baten atarikoa. En manos del extranjero saiakera dramatikoak arrakasta handia izan zuen 1878an Iruñeko Antzoki Nagusian. Fundamento y defensa de los fueros argitaratu zuen 1880an, Euskarak bere ohorezko bazkideen artean banatu zuen liburu bakarra. Politiko euskaltzalea, El Arga (1879-1881) eta Lau-Buru (1882-1886) egunkari foruzaleetako erredaktore izan zen. Iruñeko Udalak 1882ko sanferminetan antolatutako lehiaketan Las Navas de Tolosa Oda eta Roncesvalles poesia saritu zituzten. Hurrengo urtean Calahorra poemagatik saritu zuten. 1887an Resumen histórico del antiguo Reino de Navarra argitaratu zuen, Boissonnade historialari frantsesak goraipatua eta Capitolina Bustince-ren Compendiorako eredua. Nafarroako elitearen aterpe izan zen Revista del Antiguo Reino de Navarra (1888-1889) aldizkarian lagundu zuen. 1893an, Gamazada baino lehentxeago, Diputazioaren laguntzarekin, bere Laureles y siemprevivas poesia-liburua argitaratu zuen.

Gamazadari esker jaso zuen fruitua. Agian, hura gabe dena desberdina izango zen. Gamazadak Madrilen harrapatu zuen, Diccionario de hombres notables de Navarra delakoan jo eta ke lanean. 1893ko maiatzaren 27an heldu ziren lehen albisteak: Madrilen bizi zirenek protesta bat sinatu zuten, Olorizek idatzia, uniformizazio fiskalaren aurka. Berak jaso zituen sinadurak eta Aldundira bidali zituen. Berriro ere Madrilgo nafarren bozeramailea izan zen, Iturralderekin batera telegrama bat bidali baitzuen ekainaren 3an Diputaziora, hurrengo eguneko manifestazioarekin bat eginez. Protestarekin, poetak Nafarroara bidali zuen, prentsan sartzeko edo martxan banatzeko idazkia. Diputazioak bi gauzak egin zituen. Eragina izatea nahi izan zuen eta baliabide guztiak erabili zituen.

1894ko otsailean, Gamazadaren bigarren une garrantzitsuan, argitara atera zen Cartilla foral, eskoletarako liburuxka, prentsak idatzi zuenez, nafar on orok jakin behar zuena. Egunkarietara bidali zuen, eta gizartearekin zuen sintonia ere nabarmendu zuten, bere arrakastaren berri ematean eta euskarara eta katalanera itzuli ere bai. Diputazioak, handik gutxira idatzitako kronikarekin batera inprimatu zuen. Diputazioa Madrilera joan zen otsailaren 12an eta han aurkitu zuen bere langilea. Oloriz Madrilen eta Oloriz Iruñean, agur esatera animatzen zuen gutunaren buru baitzen. Ekimenak arrakasta izan zuen. Prentsak Gamazorekin egindako elkarrizketari buruzko telegrama argitaratu zuen.

Diputazioak ereserkia eskatu zion mezua betikotzeko, poesia gisa. 1893ko abuztuan, egunkariek argitaratu zuten, kasu batzuetan egileak bidalita. Larregla, Garcia, Erviti, Landibar eta Rosaenzek jarri zioten musika. Aralarrek mezua berriro betikotzeko aginduaren berri eman zuen 1894an, kronika moduan oraingoan: La cuestión foral… Olorizek 1894ko Sanferminetan Gamazadaren harira inprimatutako Navarra Ilustradan ere parte hartu zuen. Bi konposizio zituen bakarra izan zen: azaleko poesia eta testu historiko bat.

Bere garaia izan zen. Oloriz helduak ekitaldi garrantzitsuenetan parte hartu zuen bere konposizioekin. Jendeak eskatuta eta programaren barruan egin zuen, musikaz inguratuta eta bakarrik. Jendeak gogotsu hartu zuen. Letretako ia pertsonaia bakarra izan zen parte hartzen. Egunkariek bere afoniaren berri eman zuten: foru ereserkiaren arrakastak bultzatutako jarduera frenetikoko egunak. Mobilizazio-uneetan zuen protagonismoak gizon publiko izaera berresten zuen, eta denek Nafarroarekiko maitasuna nabarmendu eta bere irudia errespetatzeak, hain garai polemikoan, sedukzio-gaitasuna nabarmentzen zuen.

Arrakastak 1895eko maiatzean Kataluniara eraman zuen, Bartzelonako Lore-jokoen mantentzaile gisa. Campionek 1891n aurkeztu zuen bere figura La Lliga de Catalunyan, eta bere Cartilla foralak oihartzuna izan zuen han. Oloriz Kataluniako Txangozale-zentroko sozio-ordezkari bihurtu zen. Azken gerra Karlista amaitu berria zen, eta nafarrak tesi katalanistenekin elkartu ziren. Sabino Aranaren jarraitzaileak katalanismoarekin harremanetan jarri zirenean, haiek harreman sakonak izanak zituzten urteetan. Baina Olorizek bizkaitarra aintzat hartu zuen eta hark nafarra ere bai. Beharbada, Aranaren nazionalismoa norberarena aldarrikatzeko kate luzearen azken katebegia izan zitekeelako, Olorizen foruzaletasunik gabe harekin lotzea ezinezkoa izan zitekeelako. Hori ere zehaztu egin beharko litzateke: nazionalismo ez-separatista agertu bazen, foruzaletasun sezesionista ere ager zitekeen.

Gamazadak Madrilen harrapatu zuen, Diccionario de hombres…, bere proiektu handi eta zapuztuan lanean. Horrek ez zion eragotzi 1898-1899an El Eco de Navarran biografia laburrak argitaratzea; ezta 1904an Donostiako erakusketa etnografikoan laburpen bat aurkeztea ere; edo Diario de Navarran (1905) beste biografia batzuk argitaratzea. 1897an, Fray Miguel de Dicastilloren Aula de Dios poema berregin zuen, eta kanpoan harrera hobea lortu zuen. 1900ean, kondaira eta olerkien azken lana argitaratu zuen: Ecos de mi patria eta bi urte geroago Breves nociones geográficas de Navarra para instrucción de los niños, testuliburua eskola batzuetan. Galdera eta erantzunetan egituratua, Cartilla Foral bezala, arteaz, industriaz eta lurraz arduratu zen bertan. 1904an Comptos Artxiboa berrantolatzeko txanda izan zen, eta 1910ean Espoz Minaren biografia. 1915ean Martin Azpilcueta teologoarengana hurbildu zen, bere azken obran.

Fundamento… izan zen bere lehen lan historikoa. Kronista gazteak bere izendapena justifikatu beharko balu bezala, eta agian gerraren amaierako une kritikoan foru-eraikina zimendatu beharko balu bezala. Gazte-lana, indartsua, Sabino Aranaren Bizcaya por su independenciaren «aurrekari zuzentzat» hartzen da. Nafarroako historiako pasarteak berreskuratzen ditu formula salbatzailea aurkitzeko: «politikaren buztinezko idoloa» eraistea eta euskaldun guztiak foruen inguruan elkartzea. Dei bat da karlistek eta liberalek Forua politikaren baitan ez sakrifikatzeko, Gaztelako koroan sartzearen eta 1841eko legearen inguruan, foruzaleen araua defendatzeko («ez karlistak, ez liberalak: denak foruzaleak»). Erdi Aroko borroka fratriziden oroitzapenak denak elkartu behar zituen. Gaztelak ez zuen Nafarroa garaitu, politika baizik, zatiketa eta borroka ekartzen baitzuen. Bereganatzea «tratu, lapurreta eta maltzurkeria» bidez lortu zuten, eta hasieratik itunari gorrotoz, anbizioz eta inbidiaz eraso zioten. Fernando Katolikoak ez zion erantzun inolako «unitate nazionala» lortzeari, Foixeko Germanarekin zuen harremanak halaxe probatzen baitzuen. Borboiak, foruak akabatzeko irrikaz, okertu egin zituzten gauzak. Nafarroa beti izan zen erresuma «independentea eta espainiarra Itunaren bidez». Baina 1841ekoa ere zatiketatik sortu zen. Nafarrak eta beste euskal lurraldeetakoak banandu zirenean, «Gaztelako izpiritu xurgatzailearen» esku geratu ziren eta zatiketaren hazia erein zen, moldaketa desberdinak egin eta interes berak ezabatzeko.

1841eko legeak Gorteak galtzea ekarri zuen, baina «hitzartua izateagatik» defendatu behar zuten. Gobernuak «euskal-nafar batasuna»ren beldurrez mantentzen zuen: gainerako euskaldunek uko egiten bazuten, Nafarroako askatasunak bukatuko ziren. Foru-erregimena jokoan zegoen, eta azpimarratu behar zen 1841ean galdutakoa izan zela zatirik «sublimeena», baina ez hain funtsezkoa. Autoreak, ezkor, erakundeen amaiera iragartzen zuen. Horregatik deitzen zuen 1839ko izpiritura, hark ez baitzuen batasuna uniformetasunarekin nahasten eta ez zituen foruak konstituzio-batasunaren aurkako ulertzen. Lege Hitzartua inork ezin zuen ezeztatu, esanez legegileek «monarkiaren batasun konstituzionala ukatu gabe» klausula ez zutela ulertu. Garaiak beste batzuk ziren, ordea, eta haien aurkakoak oso indartsuak: Canovas del Castillo 1841ean hitzarmenik ez egotearen alde zegoen. Batasun konstituzionalaren ideia horrek azken askatasunak mozten zituen. 1876ko aurrekontuen artikuluak estatuaren kontribuzio orokorrak ezartzea ahalbidetzen zuen, «Euskal Erria bere itzalean zoriontsu bizi izan zen zuhaitz santua» botatzeko bidea zen.

Badirudi Foru Diputazioak 1887an Nafarroako historia berri bat izateko beharra ulertu zuela, orainaldik bakoitzak bere iragana beharko balu bezala. Euskara Elkartea ere kontziente zen eta bere bazkide Olorizek bere helburua bete zuen. Resumen histórico… lanean herri gudari zahar baten ibilbidea kontatzen da, pizti inbaditzaileak uxatzeko gai dena… Historia 1521ean gelditu zen, ziur Gaztelan sartuko zela. Fundamentoren ildoari eusten zaio… une distiratsuekin batera, badira «grina handiko» beste batzuk, Nafarroa akabatu zutenak, sinetsirik hobe zela «aberriaren gainbeheraren kausak» aztertzea «Historiaren irakaskuntzak» ahaztea baino. Olorizen garaia ez zen Yanguas eta bere Historia...rena. 1841. urteaz geroztik bizitutakoak ez zuen uzten kantu zoriontsua kantatzen. Bai, Tuterakoarentzat, Fernando Katolikoa eredugarria izan zen eta Cisneros kardinalak Nafarroaren onerako eraitsi zituen gotorlekuak; iruindarrarentzat, ordea, Erreinua laster hasi zen independentziaren galera nabaritzen erlijioaren «neurri tiranikoen» menpean, eta independentzia berreskuratzeko alferrikako ahaleginak egiten zituen.

Ezerk ez zuen iragartzen aberriaren esnatzea, eta liluratu egin zen Gamazadan. Kronika ofizialean, «Nafarroako nazioaren» heroismoak Espainia salbatu zuela gogoratzen zuen. Iraganeko loriek jasanezina egiten zuten oraina eta ezinbesteko betebeharrak eskatzen zituzten. Nafarrek, 1512an, aldatu egin zuten beren «izen nazionala» eta espainiarrena hartu zuten; «barneratzea» onartu zuten, beren independentzia gutxietsi zutelako, eta Espainiako herria indartzen lagundu zuten, Gaztelako erresuma sortzean egin zuten bezala, haien interesak nafartarren interes gisa onartuz eta beren «legezko subiranoak» alde batera utziz. 1841ean itundutako autonomia-zatiak ere ez zion ihes egin haien diruzalekeriari. Nafarrek, iragartzen zuen, etorkizuna irudikatu izan balute, aberri berriko kide ez izatea erabakiko zuten.

Olorizek honela laburbiltzen zuen bere diskurtsoa: Nafarroaren iragan loriatsua; Gaztelarekin bat egitea, errespetatzeko itun baten bidez eta jokabide leiala, 1841eko Legearekin «saritua», ez zen errespetatzen. Eskubide oro arbuiatzen zutenak salatzen zituen, independentzia gogorarazten zuen herri baten tradizioa hausten baitzuten. Profetiko, «zuhurtziagabekeria ausartegia»ren errua egozten zien beren «neurri bidegabeekin» herri «senideen» arteko batasuna hausten zutenei, baldin eta, elkar hartuta, bandera bera bazuten ere, desberdinak baitziren. Tradizioaren katea hautsita, foru-espiritua lo egotea deitoratzen zuen, baina Gamazadak amets suizida hori eten egin zuen. Olorizen diskurtsoarekin bat eginda, aberriaren esnatzea zen: «Nork daki Jainkoaren probidentziak —idazten zuen herri batek— gure erakunde pribatiboei laido hori egitea erabiltzen ote duen, gure liskar politikoen delirio txikien loalditik esnatzeko!». «Gure liskar politikoen delirioa» eta «Nafarroaren loaldi letargikoa», gaitz beraren bi aurpegiak, aberriaren inguruko batasuna zutena konponbide, eskatzen zuen Olorizek.

Kronistak iragana, oraina eta geroa lotzen zituen lege sakratua gorde nahi zuen, armarriaren kateetan irudikatua, hori lortzeko bitartekoaren sinboloa, «gure betiko batasunaren begizta» adierazten baitzuten, eta «ez ditugu pairatuko» erakusten baitzuten. Diskurtsoa bere protesta madrildarrean izandakoaren antzekoa zen, non 1512an monarkia era maltzurrean galdu eta Espainiarekin erresuma independente gisa bat egin zuen herri bati buruz ari baitzen, «itun nagusi»agatik, Espainiako monarken zuzentasunari eta nafarren patriotismoari esker errespetatua. Baina 1841ean hain aldaketa garestia hitzartu ondoren, gobernuak ez ziren konformatu beren jokabidearekin, «eskuzabalegia» nonbait, eta erreserbatutako eskubide urriak murrizten jarraitu zuten. «Indarraren eskubide basatiak» egindako kontraforuak nabarmentzen zituen, eta galdetzen zuen ea ministro batek eraso berrietarako eskubidea haietan oinarritzen zuen eta ea Nafarroa «itunaren etengabeko murrizketaren» aurrean amorratuko ote zen.

Cartilla foralean, Olorizek eskematikoki garatu zuen bere pentsamendua. Lehenik galderak, «Nafarroa beti izan zen Espainiako nazioaren parte?», eta ondoren «ez» erantzun izanak bidea adierazten du. Galdera egin, Nafarroako historia azaldu eta 1841eko sakrifizioak deskribatu zituen. Baina foruak murrizten jarraitzen zuten, indarraren zuzenbidearen babesean. Kontraforuetan eta Nafarroari, haren erregimenari eta Gaztelarekiko harremanari buruzko diskurtsoan oinarritu zen, hau baieztatzeko: Gobernuak 1841eko legea hautsi bazuen, «lege hori deuseztatutzat eman zitekeela, eta 1512ko itunean jasotako foruez gozatzeko eskubidea izango zuela; eta Gorteak berriz biziko zituztela». 1512ko itunera itzulia da, independentziara eraman ez, baina aukera asko zituen itunera.

Indar foruzalearen leherketak Bartzelonako diskurtsoan jarraitzen zuen. Gamazadaren lehen oroipena zen, «askatasun murriztuen aurka egiteko unea»; «Espainiaren gorrotoa piztu zen unea», eta zuzenbidearen aurka kopuruaren indarra altxatu zenekoa. Nafarroaren hondamena dekretatuta, beste borroka handi bat izango zen, «bakarrik, baina gure eskubidea defendatzeko erabakia hartuta». «Aldarrikapenaren egun zoriontsua» iragartzen zuen poz handiz; eskualdeetako indarrek hala profetizatzen zuten. Eta gaztelarrei, nafarrei, euskaldunei, katalanei eta «gainerako herri zapalduei» borrokarra deitzen zien.

Ecos de mi patria (1900) lanean, aberriaren ametsarenganako beldurra areagotu egiten zen, eta 1903. urtearen amaieran bere beldurrak bete egin ziren. Foruen monumenturako inskripzioak aurkezteko enkargua jaso zuen. Hark, Nafarroari «bere nortasuna une batez» berreskuratzeko egindako gertaera baino gehiago izan behar zuen, azaltzen zuenez. Sei merinaldeekin pertsonifikatu behar zuen espazioan, nahiz eta «patu gogorrak» bereizi Nafarroa Beherea eta gainerako ahizpak; eta denboran, antzinakoak eta modernoak euskaraz irudikatuta. Bost testuak «Oloriz hutsa» ziren. Diputazioak oroitarriak eta armarriak jarri zituen, Nafarroa Beherekoa izan ezik.

1910ean Espoz Minaren biografia argitaratu zuen. Eskaintzan erakutsi zuen Gamazadaren berotasuna desagertu zela. Baina, behin eta berriz gogorarazten zuen, nafarrek zuten balioa Espoz Minarengan kokatzen zuen, gerra hartako sakrifizioen proba gisa, «foru-maitasunean aldaketa larriak» eragiten baitzituen. Nahiz eta Nafarroako heroismoa nabarmendu Espainiaren portaeraren aurrean, probintzia izatera pasatzea barne, berrikuntza aberriaren loaren arrazoiak aurkitzeko ahaleginean zetzan: Espoz Minak Nafarroa pertsonifikatzen zuen, eta, Foruari jarraituz borrokatu ondoren, hura alde batera utzi zuen, Espainiako erregimeneko arazoetan parte hartu baitzuen. Gerraren garrantzia ulertu zuen nazionalismo espainiarra sortzeko: Hasierako «Elkarrekin, baina ez nahasita» haren ondoren, espainiar izatearen sentimendu komuna aurkitu zen.

Testamentu moduan, Fueros fundamentales del reino de Navarra sartu zuen, 1839an Gobernuak bahitua, eta Sagaseta Ilurdozen lana, [Erresumako Gorteetako azken sindikoa (aholkulari letratua)]. Olorizek bere ahotsa hartzen zuen erreinutik probintziara pasatzea kritikatzeko, nahiz eta pribilegiatua: Erresumak ez zuen Foru-aldaketa baimendu. Sagasetan oinarrituta, 1839tik gertatutakoari zilegitasuna ukatzen zion eta 1512ko itunera itzultzea aldarrikatzen zuen. Ez zuen 1841eko legearen alde egiten, hark zegoena galtzera baitzeraman. Beti anbiguo agertu zen lege honekin: batzuetan alde positiboa nabarmentzen zuen eta beste batzuetan negatiboa. Garai hobeen zain eta garai beltzak zetozen susmoa zuenean defendatu egiten zuen. Atakatu egiten zuen, Nafarroako iragana eta haren eraketa gogoratzean, eta herritarrei ikustarazten zien erremedioa batasuna zela. Formula horri esker, foru-aldarrikapen osoa, aberriaren biziraupenerako beharrezkoa, gaindituz joango zen. Ez zituen baztertzen 1512ko ituna, ez eta 1841ekoa ere (edozein zalantza aprobetxa zezaketen aurkariek), baina besteen diruzalekeriak eta, batez ere, norberaren zatiketak sortutzat jotzen zituen. Nafarrek beren Zuzenbidea sortu zuten, eta ezin zitzaien indarra kendu. Irtenbidea berbera zen: batasun abertzalea bere Foruen eta Zuzenbidearen inguruan, Ingalaterrako idatzi gabeko konstituzio ukaezina eta inork ukatzen ez zuena bezalaxe.

Nafarroaren ametsa ulertzeko saiakera horretan kokatu behar da bere azken lana. Martin de Azpilcueta izan zen berriz ere independentzia galtzearen aldi erabakigarrian gelditzeko aitzakia: erresuma subirano batean jaio eta nafar hutsa sentitu gabe hil zen. Patriota izaera ukatu zien aberriak naturaren lana edo, hobeki esanda, Jainkoaren lana izanik, estatuekin, politikaren edo gerraren seme-alabakin, alegia, desagertzen zirela uste zutenei.

Idazkietan desberdintasunak badaude. Ez da gauza bera Diputazioaren enkarguz idaztea, Madrilen protesta bat adostea edo loturarik gabe sortzea. Fundamento…n esaten zuen itunak ez zuela hasiera-hasieratik eragotzi erasotua izatea; 1893ko protestan, Espainiako erregeek zintzo errespetatu zituzten Foruak 1841 arte; Cartilla foralen, «ia beti» eta kronikan ez zuen ezer esaten, nahiz eta Campion aipatzen duen biltzarrean erregeen «absolutismo antifuerista» aldarrikatuz. Aldarrikapenak ere graduatu egiten ziren. Madrilgo protestan 1841eko legea berrezartzea eskatzen zuen, eta kronikan, nahiz eta lege horrek bederen osorik irautea eskatzen zuen, letra etzanean ageri zen bederen hori, 1841eko ituna hautsi eta 1512koa berreskuratzeko deia egiten zuen herriaren jarrerarekin bat. Harago joan nahi zuela zirudien. 1512ko nafarrek etorkizuna ezagutu izan balute, «aberri berriaren» parte ez izatea erabakiko zuten. Eta «bidegabeko neurriekin» batasuna arriskuan jartzen zutenen «zuhurtziagabekeria ausartegia» nabarmentzen zuen, kongresuan diputatu nafarrek ere gogorarazi zuten moduan.

Graduazio kritikoa politikaren ebaluazioan ere nabaritzen da. 1880an irmo jokatu zuen hura gaitzestean; politikariek agindutako kronikan, berriz, zuhurtziaz jokatu zuen, eta Madrileko protestan, aldiz, oin-puntetan baino ez zen igaro. Politika orokorrari uko egitea da Olorizen berrikuntza nagusia. Politika orokorra, arte txarrez betea, zatiketa eta porrota besterik ekartzen ez zuena. Urrundu beharra zegoen harengandik eta foruetan batasuna bilatu. Estatuaren ateetara behar baino gehiagotan deitzeak Espainiaren interesa baino ez zukeen erakarriko. Elkartuta egin behar zen, munduak zatiketa aprobetxatuko baitzuen askatasunak murrizteko. Eta zatiketa errealitate tristea zen. Deia haratago zihoan: euskal eta nafar lege eta ohituren alde, probintzia bakoitzeko eta lau probintzietako biztanleek bat egin behar zuten, horretarako espainiar politikatik aldenduz.

Gamazadan, gauzak egiteko beste modu bat eta ia aberri berri bat sumatzen ziren. Diskurtso desberdina, ez baita gauza bera biziei edo hilei hitz egitea. Lehen Nafarroa esnatzen saiatzen zen, historiari erantzunez. Gamazadan ez zen berdin… edo bai, betikoa zen, Nafarroa, ekintza handietakoa. Errealitateak astindu ederra eman zion abertzaleari. Bardo sutsuak, antzinako masa idoloak, desengainuaren garaia bizi izan zuen, esnatu ondoren gogorragoa agian. A Castillako Oloriz gaztearen bultzada eta indarra 1912 inguruan desagertu egin zen Virgen de Roncesvallesen, non Oloriz zaharrak «azkenean Euskaria aurrera ateratzea» eskatzen baitzuen, eta aberria baskoien andrearen esku utzi zuen.

El Romancero de Navarra, Iruñea: Imp. Provincial, 1876.

Laureles y siemprevivas, Iruñea: Imp. Provincial, 1893.

Ecos de mi patria: leyendas y poesías, Iruñea: Imp. Provincial, J. Ezquerroren esku, 1900.

Breves nociones geográficas de Navarra para instrucción de los niños, Iruñea: Imp. Provincial, J. Ezquerroren esku, 1902.

Archivo de Comptos: informe sobre su estado, Iruñea: Imp. Provincial, 1904.

Navarra en la Guerra de la Independencia: biografía del guerrillero D. Francisco Espoz (Espoz y Mina) y noticia de la abolición y restablecimiento del régimen foral, Iruñea: N. Aramburu inp., liburudenda eta koadernatzeak, 1910.

Nueva biografía del doctor navarro D. Martín de Azpilcueta y enumeración de sus obras, Iruñea: N. Aramburu inp., 1918.

Resumen histórico del antiguo Reino de Navarra; Fundamento y defensa de los fueros; La cuestión foral: reseña de los principales acontecimientos ocurridos desde mayo de 1893 á julio de 1894, Donostia: Euskal Herriko Zuzenbide Historiko eta Autonomikoa aztertzeko Fundazioa, 2009.

AZCÁRATE PARDO, T., «Hermilio de Olóriz: necrología», BCMHAN, 10 (1919), 150-158. or.

NIEVA ZARDOYA, J. L., La idea euskara de Navarra, 1864-1902, Bilbo: Sabino Arana Fundazioa-Euskara Kultur Elkargoa, 1999.

—«La Historia como Derecho: Hermilio de Olóriz (1854-1919)», OLÓRIZ, H. de, Resumen histórico del antiguo Reino de Navarra; Fundamento y defensa de los fueros; La cuestión foral: reseña de los principales acontecimientos ocurridos desde mayo de 1893 á julio de 1894(e)n, Donostia: Euskal Herriko Zuzenbide Historiko eta Autonomikoa aztertzeko Fundazioa, 2009, 7-32. or.

—Hermilio de Olóriz o La Navarra olvidada, Donostia: Eusko Ikaskuntza, 2013.