Karguak eta lanbideak
Presbiteroa, historialaria eta artxibozaina
Ibilbidea
Marcelo Nuñez de Cepedaren prestakuntza bere jaioterrian hasi zen, batxilergoa ikasi zuen herrian, Zamorako apaizgaitegian jarraitu, elizako karrera egin, eta Madrilgo Unibertsitate Zentralean Filosofia eta Letretan lizentziatu zen (1911), eta Artxibozain, Arkeologo eta Liburuzain Fakultatiboen Kidegoan sartzeko espezialitatea egin zuen. 1915etik 1931ra, Arabako Ogasun Ordezkaritzako eta Gasteizko Liburutegi Publikoko Artxiboko burua izan zen. Ordutik aurrera, Nafarroako Estatuko Artxiboen buru izan zen (Iruñeko Ogasuneko eta Lurralde Auzitegiko Ordezkaritza), eta jarduera hori Nafarroako hiriburuko gizonezkoen institutuko laguntzaile izatearekin uztartu zuen. 1940an Iruñeko Gotzaindegiko artxibozain izendatu zuten, eta bertako apaizgaitegiko katedraduna ere izan zen. Elizbarrutiko Artxiboaren buru izateari 1971n utzi zion, hil baino urtebete lehenago.
Ez dago datu askorik bere bizitza profesionalari buruz, baina iritsi zaizkigunek aukera ematen dute bere karguek ematen zioten garrantzi publiko erlatiboa eta alderdi batzuetan izan zuen eragina ikusteko. Alde horretatik, ezaguna da Goma Artxiboan gordetzen den euskal nazionalismoari buruzko txostena, Nuñez Cepedak ustez gerra zibilaren lehen hilabeteetan idatzia. Bertan, bere iritzia ematen zuen ideologia aranazalea Gasteizko apaizgaitegian pixkanaka eta maltzurkeriaz barneratzen ari zelako usteari buruz, bere iritzian hiru etapa igarota. Lehenengoan, XIX. mendearen amaieratik 1917. urtera arte, erregionalismo goraipatua izan zen, eta horren ondorio nabaria izan zen Francisco Diaz Carmona, Gaztelako kanonigo errektore-ordea, kargutik kentzea, irakasle gehienen eskariei erantzuteko. Bigarren etapan, 1917tik 1928ra bitartekoan, doktrina nazionalista izango zen irakasleen artean nagusi, baina eutsi egingo zitzaion «prelatu benemerituen autoritateak eragagiten zuen beldurra»ri esker. Behin betiko urratsa izan zen Mateo Mujika jauna Gasteizko egoitzako gotzain izendatzea (Euskal Herri guztia hartzen zuen 1928an). Orduan, ideia haiek goraipatzeko garaia ireki zen, eta Sabino Aranaren urteurrenetan «meza nagusiak» ere egin ziren. Nuñez Cepedak nazionalismoko beste bi gune ere salatzen zituen: Kleroaren Misiolarien Batasunaren bulegoa eta gotzainen kuria bera. Horregatik guztiagatik, idazkian klero separatista bereiztea proposatzen zuen, eta, era berean, nazionalismoaren gaitzen aurkako gurutzada-lana egitea elizbarrutiko apaizen artean, doktrina berriaren eraginpean baitzeuden eta, aldi berean, Euskal Herri katolikoaren aitzindari baitziren.
Urte batzuk geroagokoa da, 1949koa hain zuzen, Nuñez Cepedari egozten ahal zaion bigarren dokumentu garrantzitsua, ordurako Nafarroako hiriburuan Elizbarrutiko Artxibozaina baitzen. Garai hartan, Iruñean beldurra zabaldu zuen, Bilbon eta Donostian elizbarrutiak sortu ondoren, iparraldean eliza-probintzia bat eraiki zitekeela jakiteak. Iruñeko Katedraleko Kabildoak Aita Santuarengana joatea proposatu zuen, Iruñerako artxidiozesia eskatzeko. Ideia hori hainbat erakunde eta probintziako agintarik berretsi egin zuten. Nuñez Cepeda arduratu zen idazketaz, eta argudio historikoetan eta Iruñeko elizbarrutiaren bizitasunean eragin zuen. Dirudienez, haren idatzia erabakigarria izan zen Gasteizek metropoli bihurtzeko zituen asmoak bertan behera uzteko.
Orduan, gure artxibozainak hirurogeita hamar urte zituen, baina garai hartan, Elizbarrutiko lanarekin batera, bere artxibo eta historia gaien idazle-lanak benetako bultzada ezagutu zuen. Artxiboan, batik bat, gotzainek eta elizbarrutiko kuriak sortutako dokumentazioak osaturiko elizbarrutiaren gobernuaren funtsa sailkatu eta antolatzen aritu zen. Sailkapen horren berri eman zuen 1947an Manual teórico-práctico del archivero izenburupean argitaratu zuen monografiaren eranskin batean. Berak «Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboko Dokumentu Administratiboak» deitu zituenak, batez ere XIX. eta XX. mendeetakoak, 16 sailetan berrantolatu ziren: Dokumentu Pontifizioak, Nuntziaturaren Dokumentuak, Prelatuen Dokumentuak, Apezpiku-agiriak, Agintarien Agiriak, Elizaren Ondasunak, Langileak, Erlijioa, Parrokiak, Kolektibitateak, Pastorala, Fundazioak, Ogasuna, Apaizgaitegiak, Elkarteak eta Bestelakoak edo Askotarikoak.
Artxibistikari buruzko bibliografia produkzioan, aipatutako eskuliburuarekin batera, aipatzekoak dira berak ondo ezagutu zituen artxibo jakin batzuei buruzko azterlanak, hala nola Gasteizko Ospiziokoari edo Ogasuneko ordezkaritzetakoei buruzkoa, eta Artxibologia, Paleografia eta Diplomatikako Elementuak monografiari buruzkoa (1943), gai horietako katedradun gisa Iruñeko apaiztegiko ikasleei ematen zizkien apunteak biltzen zituena. Argitalpen horren ondorioz, gerora, esparru horretako autore aitzindarietako bat izan da.
Baina, egia esan, bere ikerketen zatirik handiena bi hiriei (eta, hedaduraz, probintziei) buruzko gai historikoei buruzkoa izan zen, non bere bizitza profesional osoa igaro baitzuen, Gasteizen eta, bereziki, Iruñean. Obra hauek ere badute beste lotura komun bat, eta horietako gehienen gaia erlijio-gaia da: Gasteizko ostatu eta ospitaleak, Andre Mari Zuriaren irudiak, Andre Mari Zuriaren mirespenak, apaiz-erdi bigunak, erromesaldiak… 1942ko Espainiako liburuaren festa zela eta eginiko Los votos seculares de la ciudad de Pamplona hitzaldiaren amaieran, gero argitaratutakoan, aitortu zuen, alde horretatik, «gure arbasoen miresle sutsua naiz, ia benerazioa den begikotasuna sentitzen dut haienganako —ez dut alferrik pasatu nire bizitzaren zati handi bat haiekin komunikatzen, sekretuak irakurtzen, gertaerak gogora ekartzen, haien nolakotasunei erreparatzen, gutun batean, lekukotza-adierazpen batean, gure artxiboetako edozein dokumentutan, modu imitaezinean islatutako bizitzak urratsez urrats jarraitzen—, eta zurikeriarik gabe adierazi behar dut: uste dut mundu honetan inon ez naizela zoriontsuago sagrario aurrean baino, lehenik eta lehentasunez, eta gero intereseko dokumentu zahar baten edukia gozatzean; nik, jaun-andreok, apaiz eta artxibozain gisa, bi maitasun handi horien, Jainkoarenaren eta aberriarenaren sugarra piztu nahi nuke entzuten didaten gazte horien bihotzetan».
Ez da ahaztu behar haien erlijio kutsua, baina eduki historiko handiagoa dute; bi erreferentzia-lan dira, argitaratu gabeak direlako eta lurralde honen historiari ekarpen ukaezina egiten diotelako. Lehenbizikoa, La beneficencia en Navarra a través de los siglos (1940), Iruñeko Marcelino Olaechea apezpikuak prologatua, Nuñez Cepedaren historia idazteko moduaren ezaugarri nagusiak aurreratzen ditu. Honela dio Hispania: revista española de historian (2. zk., 1941: 124-125), argitaratutako aipamen batek:), lanak ez du «kronologia eta multzo-erakusketarik, baizik eta berri-bilduma bat, Nafarroako ongintzazko establezimendu ugariei buruz, 600 inguru». «Nahiz eta liburuak ez duen aipamen bakar bat orri-oinean edo kapituluaren amaieran, sarreran adierazten du ez duela egiten “agiri bidez baieztatuta ez dagoen baieztapenik, zeren eta gure lana, agirien aurrean, lumari jariatzen uztea besterik ez baita izan”». Aldizkariak bere sinopsi laburra ixten du, eta garrantzia ematen dio «nafarrek ongintzako lanei ematen dieten lehentasunezko arretari». Garai hartako aztertzaileek adierazten dutenez, ezaugarri horiek guztiek —datuak bildu eta elkarren ondoan jartzeko joerak, dokumentu historikoari emandako balio gorenak eta nafarren balio kristau eta errukitsuen gorespenak— XX. mendearen erdiko urteetako Nafarroako argitalpengintza ezaugarritu zuten, nafar izaerari buruzko diskurtsoa osatu zenean; diskurtso hori aldaezina izan zen historian zehar, eta batez ere balio erlijiosoei lotua. Beste horrenbeste esan liteke pisu jakin bateko bigarren ikerketaz: Gremios y Cofradías de Pamplona (1948), Olave Liburutegiaren XII. lehiaketan sarituaz.
Horiei beste lan historiko batzuk ere gehitu beharko litzaizkieke, garrantzi eta eduki askotakoak izan arren —Iruñeko Burulleria auzoari, Nafarroako nobleziari, Aiarako jaurerriari eta Arabako Aguraingo konderriari buruzko azterlanak, eta Nafarroako eta Bizkaiko gida bana—, gure artxibozainaren ikerketa eta interes-aniztasunaren arabera argitaratu zirenak, zalantzarik gabe. Hala ere, azken argitalpenek, laurogei urte bete zituenean, hedapen dezentea izan zuten berriro ere, eta gai komun bati buruzkoak izan ziren: hiru jeneral karlistaren biografia. Nuñez Cepedak, laudatorio gisa eta historiarako erreibindikatzeko idatzi zituen, Biografía del general don Emeterio Celedonio Iturmendi (1960), Biografía del general don Torcuato Mendiry y Corera. Su reivindicación ante la historia (1960) eta El hogar, la espada y la pluma del general Zumalacárregui (1963).
Obrak
Archivo del Hospicio de la ciudad de Vitoria: clasificación de sus documentos, Gasteiz: Hijos de Iturbe, 1926.
Un ensayo para ordenar la documentación de los archivos de las Delegaciones de Hacien da, Gasteiz: Viuda e Hijos de Sar, 1927.
Hospitales vitorianos: el Santuario de Stma. Virgen de Estíbaliz, El Escorial: Monasterioko inp., 1931.
La fiesta del libro español en Pamplona. 23 abril 1939, Iruñea: Tip. Salesiana, 1939.
Memoria anual del Patronato de Archivos de Navarra, abril de 1940, Iruñea, 1940.
La beneficencia en Navarra a través de los siglos, Iruñea: Escuelas Profesionales Sa lesianas, 1940.
Religiosidad de Toro y su devoción a la Santísima Virgen del Canto, Iruñea, 1941.
Los votos seculares de la ciudad de Pamplona, Iruñea: Udala, 1942.
Elementos de Archivología, Paleografía y Diplomática, Iruñea: Jesús García inp., 1943.
Zapatero, no; sacerdote (D. Manuel Boizas López), Gasteiz: Imp. del Montepío Diocesano, 1946.
Manual teórico-práctico del archivero, Iruñea: Gráficas Gurrea, 1947.
Guía completa del país navarro, Iruñea: Gráficas Gurrea, 1947.
«Pamplona medieval. Un barrio típico de la capital navarra. La Burullería», Revista Internacional de Sociología, 15-16 (1946), 303-328. or.
Los antiguos gremios y cofradías de Pamplona, Iruñea:Imp. Diocesana, 1948.
«Navarra», HUIDOBRO Y SERNA, L., Las peregrinaciones jacobeasen, 1. libk., Madrid, 1949, 609-748. or.
«La nobleza navarra», Hidalguía. La revista de genealogía, nobleza y armas, 1 (1953), 113-120. or.
«El señorío de Ayala y el condado de Salvatierra de Álava», Hidalguía. La revista de genealogía, nobleza y armas, 7-5 (1955), 661-676. or.
Monografía histórica sobre las imágenes de Ntra. Sra. La Virgen Blanca, Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 1955.
El ayer y hoy de Vizcaya, Iruñea: Aita Kaputxinoen tip. tailerrak, 1956.
«Bibliotecas de Navarra», Boletín de la Dirección General de Archivos y Bibliotecas, 39 (1956).
Biografía del general don Emeterio Celedonio Iturmendi y Barbarin, Iruñea: Gómez, 1960.
Biografía del general don Torcuato Mendiry y Corera: su reivindicación ante la historia, Iruñea: Gómez, 1961.
El hogar, la espada y la pluma del general Zumalacárregui, Gasteiz: Imp. del Montepío Diocesano, 1963.
Bibliografia
ALZUGARAY LOS ARCOS, T., «El archivo Diocesano de Pamplona», PV, 266 (2016), 1235-1249. or.
ANDRÉS-GALLEGO, J., ETA PAZOS, A. (editoreak), Archivo Gomá: Documentos de la Guerra Civil. 1, julio-diciembre de 1936, Madrid: CSIC, 2001.
GORRICHO, J., «La creación de la archidiócesis de Pamplona (1956) y sus repercusiones artísticas», FERNÁNDEZ GRACIA, R. (koord.), Pulchrum: Scripta Varia in honorem M.ª Concepción García Gainzan, Iruñea: Nafarroako Gobernua, Vianako Printzea Erakundea, Nafarroako Unibertsitatea, 2011, 373-381. or.
LEONÉ PUNCEL, S., «Jesús Basiano, el pintor de Navarra (La imagen de Navarra del navarrismo franquista)», LARRAZA MICHELTORENA, M. M. (zuz.), De leal a disidente: Pamplona, 1936-1977, Iruñea: Eunate, 2006, 115-149. or.
