NADAL DE GURREA, Jose (Nafarroa, XIX. m.).

Idazlea

Ez dugu haren datu biografikoen berririk. Glorias navarras. Historia compendiosa… delakoan, Nafarroako geografiari eta historiari buruzko lan bat egin zuen, Foru Diputazioak Nafarroako errege ohien gorpuzkinak Leireko Monasteriora eramatearen harira. Saiatu zen «Nafarroako erregeen historiari buruz, orain arte dugun seguruena eta zehatzena izan daitekeenaren laburpen txiki eta azkarra egiten, eta laburpen eta laburbilduma gisa, helburu dituen obretan oinarritzen da», «klase apalaren, oro har gertaera historikoei kasurik egiten ez dietenen artean zabaltzeko asmoz, probetxu handia aterako baitio garrantzitsuenak ezagutzeari, tristea baita guztiontzat atzera begiratu eta ezer ez ikustea». Aurreko lan historiografikoak «Txostenak, bolumenak, ger- taerak pilatzea, kritika historikorik gabe, narrazio oparoak bai, baina gehienetan desordenatuak eta beste batzuk sinesgaitzak, kronika mutilatuak, urte-liburu astunak, kasuistika-liburuak eta lan horien guztien bilduma gutxi-asko perfektuak; hori da Nafarroak hurrengo belaunaldiei zer izan den erakusteko kontatzen duena». Egileen artean Vianako printzea, Moret, Eugui, Sandoval, Martinez, Yanguas eta beste batzuk aipatu zituen. Helburua dibulgaziozkoa eta didaktikoa izan zen, eskolako beste lan batzuen antzekoa, ez historialari baten lana, baizik eta aurreko lanetan oinarritzen zen idazle batena, eta kon- dairak eta zehaztasunik gabeko egitate historikoak bildu zituen, beste batzuei kritikatzen zien gauza bera eginez.

Aipamen geografiko batekin hasi zen, izenaren etimologiari buruzko azalpena, iparraldeko nafarrek emana edo Euskal Herriko kolono berriei izen hori ematetik datorkeena. Pirinioetako erresumara arteko jatorriak eta datu ekonomikoak azaldu zituen, Traggiaren Diccionario geográfico-históricoa-n (1802) eta 1846an argitaratutako P. Madozen Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar-en eta P. Moret-en Analetan oinarrituta. Berrogeita bat erregeren eta erreginen biografiak sartu zituen, eta berrogeita lau herri eta haranei buruzko oharrak tartekatu zituen. Azkenik, neurriak, pisuak, txanponak eta horien baliokidetasunak aipatu zituen.

Iruñearen inguruko edukiaren hedadura nabarmentzekoa da, geografiari eta historiari, morfologiari, kale eta plazei, eraikin nagusiei eta era guztietako zerbitzuei dagokienez, honako hauek zehaztuz: eraikin publikoak, pa- sealekuak eta espazio libreak, argiteria gasduna, iturriak, elizak eta komentuak, osasun, laguntza eta irakaskuntza publikoko zein pribatuko zentroak eta, bereziki aipatzen du San Agustin kaleko Uharteren ikastetxea. Gotorlekua bere konfigurazio eta dimentsioetan deskribatu zuen. Merkataritza-jarduera eta udal-ordenantzen araubidea zehaztu zituen. Mendearen hasieran 1.680 etxe zeuden eta 2.812 etxebizitza edo su eta 14.054 arima; obraren datan (1866) 4.968 bizilagun ziren eta 21.147 biztanle. Azaldu zuen hiria «lora- tzen ari den estatu batean dagoela, ez bakarrik biztanleen beharrei eusteko, baizik eta haien interesak handitzeko; neurri handi batean, aberastasun publikoa handitzen laguntzen du eliza-, gobernu-, probintzia- eta udal-agintarien sistema administratibo eta ekonomiko moralizatzaile onak, eta administratu langileen izaera onak eta lanerako aplikazioak».

Liburutegi Nazionalean, autorearen eskuizkribu bat dago, «Machacar en hierro frío» izenekoa.

Glorias navarras. Historia compendiosa del origen del Antiguo Reino de Navarra. Biografías y hechos célebres de sus Reyes. Fundación de sus principales ciudades, villas y monumentos, e historia detallada de Pamplona desde sus primitivos tiempos con otras varias noticias de interés general, dedicada a la Diputación Provincial de Navarra, Iruñea: Sixto Díaz de Espadaren inprimategia eta liburudenda, 1866, 1867.

Machacar en hierro frío: proverbio en un acto, escrito en verso, Nafarroa, 1868. Eskuizkribua. Espainiako Liburutegi Nazionala, MSS/14335/16, Liburutegi digital hispanikoan jasoa. bdh.bne.es.

GARCÍA PUCHOL, J., Los textos escolares de historia en la enseñanza española, 1808-1900. Análisis de su estructura y contenido, Bartzelona: Universidad, 1993, 302. orr.

IRIBARREN PATERNÁIN, M., Escritores navarros de ayer y de hoy, Iruñea: Gómez argitaletxea, 1970, 155-156. orr.

JIMENO JURÍO, J. M.ª, «Nadal de Gurrea, José», Gran Enciclopedia de Navarra, Iruñea: Nafarroako Aurrezki Kutxa, 1990, 8 bol., 19. orr.

PÉREZ GOYENA, A., Ensayo de una bibliografía navarra desde la creación de la imprenta en Pamplona hasta el año 1910, Iruñea: Nafarroako Foru Diputazioa; CSIC, 1961, 8. bol., 17-19. orr.