Karguak eta lanbideak
Tokiko politiko eta historialari ezaguna
Ibilbidea
Garai hartako Bizkaiko gizartearen goi-mailan zeuden bi familiatatik zetorren. Familia horiei aberastasuna Antzinako Erregimenari esker metatu zituzten hainbat ondasunetatik zetorkien, eta nolabaiteko protagonismoa izan zuten Monarkia Hispanikoaren enpresa inperialetan. XIX. mendeko lehen hamarkadetan, bi senitarteek bat egin zuten ideologikoki liberalismo kontserbadore foruzalearekin. 1830eko hamarkadan, ia 30 baserri zituen Mugartegi familiak Markinako merindadean. Haren ondarea handitu egin zen kontzejuetako ondasunak erosi zituenean, Konbentzioaren gerrak eragindako krisiaren ondoren (1793-1795). Etxea izan zen tokiko boterearen giltzarri Markinan, batez ere XVIII. mendetik XX. mendera arte. Bestalde, amaren aldetiko arbasoak (Torres- Vildosola) Indietan lortu zuten aberastasunaren parte izan ziren. XVIII. mendearen amaieran itzuli ziren handik eta Bizkaian kokatu ziren; eta Bilboko Gortazar familia boteretsuarekin bat egin zuten hurrengo mendearen erdialdean. Azkenik, esan behar da Juan Jose Mugartegi Jose Maria Murga ospetsuaren iloba zela («Bizkaitar Mairua» goitizena zuena).
Deustuko Unibertsitatean ikasi zuen. Geroago, Markinako alkate izan zen bi alditan (1918-1920, 1922-1923), familiaren patrizio tradizioarekin jarraituz. Baina badirudi, haien interesik handiena, politikan baino gehiago, tokiko historiaren ikerketa zorrotzean eta artxiboen katalogazioan egon zirela; arlo honetan jarduera nabarmena egin zuen.
Julio Urkixorekiko korrespondentzia pribatuan ageri denez, Mugartegik harremanak izan zituen Revista Internacional de los Estudios Vascos delakoaren inguruan zebiltzan euskal intelektualekin. Aldizkari horretan argitaratu zituen bere lehen lan erudituak. Estanislao Jaime de Labayru apaiz eta historialaria ezagutu zuen, eta Markinako etxean gordeta zeukan Ibargüen-Cachopinen Crónica General Española y Sumaria de la Casa Vizcaynaren argitaratu gabeko eskuizkribua utzi zion. Juan Carlos Guerraren ikerketa genealogikoetan parte hartu zuen. Era berean, Julio Urkixori bidali zizkion Euskalerriaren Adiskideen Elkarteari buruzko materialak, etxean artxibaturik zeuzkanak, Julio Urkixok Azkoitiko zalduntxoak deiturikoei buruzko lan ospetsua egin zezan; izan ere, azken honek berariaz eskertu zion liburuko eskaintzan lana egiteko emandako laguntza. Horrela, Juan Antonio Moguelek idatzitako sakramentu-partidetatik lortutako datu kaligrafikoak eman zizkion Urkixori, Ibargüenen kronikako Cantar de Leloren kopia bat egin zuena Juan Antonio Moguel izan zela berresteko. Eta Carmelo Etxegarairi Juan Ramon Iturrizari buruzko dokumentazioa eman zion, eta hark argitaratu egin zuen.
Garrantzizko bere lehen lana La Villa de Marquina. Monografía histórica izan zen, 1927an argitaratua. Liburu honek Markinako Eskolan 1924an emandako hitzaldi batean du jatorria eta eskuizkribua gordeta dago oraindik. Bere motibazioa, berak zioenez, erudiziozkoa zen soilik eta, hain zuzen ere, Mugartegik bere lana herriko biztanleentzako zerbitzu gisa ulertzen zuen. Baina, aldi berean, tokiko historiako lan zehatzak egitea defendatzen zuen, herrialdearen iragana ezagutzeko bide bezala. Haren azterketa oso zorrotza da, eta oso lokalizatua izan arren, autoreak ezagutza historiko oso zabalak zituen.
Dokumentu historikoarekiko zuen atxikimendua gorabehera, obraren zati batzuek beren ideia kontserbadorea eta familiaren iraganaren garrantzia erakusten dute. Adibidez, 1766ko Markinako merindadeko matxinada «mugimendu komunista» gisa definitzen zuen, «benetako izaera anarkista» zuen mugimendua. Era berean, XVIII. mendearen amaieran Frantzian hasitako iraultza-zikloaren aurrean, uste zuen «Espainia bere erlijioa eta erregeak pasioz maite zituen herria» izanik, sutsuki eta, normala den bezala, izututa erreakzionatu zuela gertaeren aurrean.
Handik gutxira, 1930ean, Ziortzako kolegiatari buruzko monografia bikaina argitaratu zuen, eliza hartan gordetako artxiboetako dokumentazioan oinarritua. Osaba Juan Carlos Areizagari eskaini zion lana, bera Bizkaiko diputatu probintziala izan zenean monumentu-multzoaren kontserbazioaz arduratu zelako. Oso dokumentazio zabala erabiltzea, datuen zehaztasuna eta erudizio maila jasoa ziren lanaren ezaugarri nagusiak.
Azken ikerketa horretatik hurrengo liburua atera zen, Índice General del Archivo de la Colegiata de Santa Maria de Cenarruza, oso erabilgarria. Bertan adierazten du artxibatzeko eta ikertzeko bokazioa, tokiko historia zabaltzeko borondatea eta Juan Ramon de Iturrizaren lan aitzindariarekiko mirespena (1778an ordenatu zuen artxibo hura). Mugartegik berak katalogatu zuen kolegiatako artxiboaren azken zatia. Markinako herribilduarena ere egingo zuela hitz eman zuen. 1929an, gauza bera egin zuen Guardiako udal-artxiboarekin, izan ere, herri hartan urtero egiten zuen egonaldi bat. Horrelako bidaia bat aprobetxatuz, ordenatu zuen 1932-1933 urtean San Juan parrokiako artxiboa.
Obrak
«Ceremonial del Rl. Semin. Patriót. Basc.», RIEV, 14/3 (1923), 439-441. or.
«Desde qué fecha es la Diputación de Vizcaya propietaria del cuadro de la Jura de los Fueros por el rey Don Fernando el Católico», RIEV, 17/3 (1926), 329. or.
«Índice de lo que contienen cinco de los doce volúmenes que, con el título de “Antigüedades de Vizcaya” compuso el historiador Juan Ramon de Ituriza», RIEV, 18/3 libk. (1927), 386-408. or.
«Un vizcaíno ilustre, el capitán D. Juan de Mendiarechaga», RIEV, 18/3 (1927), 409-416. or.
La Villa de Marquina. Monografía histórica, Bilbo: Imp. Echeguren y Zulaica, 1927.
«Cómo se reclutaba en el siglo XVI, en nuestras costas, una tripulación para la pesca del bacalao en Terranova», RIEV, 19/4 (1928), 632-636. or.
La Colegiata de Santa María de Cenarruza, Bilbo: Junta de Cultura Vasca de la Diputación de Vizcaya, 1930.
«Le costó una misa nueva en Guizaburuaga», RIEV, 21/1 (1930), 202-205. or.
«Algunas crónicas de la Crónica de Juan Iñiguez Ibargüen, sacadas de las “Antigüedades de Vizcaya” de Iturriza», RIEV, 22/1 (1931), 34-43. or.
«La lápida de Zengotia », RIEV, 22/3 (1931), 415-419. or.
Indice General del Archivo de la Colegiata de Santa Maria de Cenarruza, Bilbo: Imprenta Provincial, 1932. Berrarg. Bilbo: Caja de Ahorros Vizcaína, Colección Bibliográfica. Serie Mayor, 4. zk., 1984.
«Cruzamiento de caballeros de la Orden de Santiago en Markinan», RIEV, 24/3 (1933), 349-350. or.
«Fundación de los conventos de Vizcaya, según Juan Ramón Iturriza Zabala», RIEV, 24/4 (1933), 622-626. or. (argitaratzaile literario gisa).
«Fórmula usada en Ondarroa para el arqueo de galeones en el siglo XI», RIEV, 25/1 (1934), 61-62. or.
«Los archivos municipal y parroquial de la Villa de Laguardia», RIEV, 25/1 (1934), 701-706. or.
«El privilegio de jundación de la villa», RIEV, 26/4 (1935), 646-650. or.
«Cómo se festejó en San Sebastian el cumpleaños del emperador Napoleón el año 1810», RIEV, 27/1 (1935), 123-125. or.
«Los Vascongados en el Colegio Mayor San Bartolomé el Viejo de Salamanca», BRSBAP, 3/2 (1947), 163-195. or.
Bibliografia
AGIRREAZKUENAGA, J., Vizcaya en el siglo XIX. (1814-1876), las finanzas públicas de un estado emergente, Leioa: Euskal Herriko Unibertsitatea, 1987.
AUÑAMENDI, «Mugartegi Torres-Vildosola, Juan Jose», Auñamendi Eusko Entziklopedia. Online arg.: https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/mugartegui-torres-vildosola-juan-jose/ar-82547/ (2021eko maiatzak 20).
EGIBAR URRUTIA, L, Representación y Representatividad en las instituciones de gobierno del Señorío de Bizkaia en el siglo XIX, Donostia: Euskal Herriko Zuzenbide Historiko eta Autonomikoa Aztertzeko Fundazioa, 2009.
ITURRIZA ZABALA, J. R., Nacimiento, patria y peregrinaciones de Juan Ramón de Iturriza y memoria de los archivos y papeleras ordenados por él mismo (manuscritos inéditos del historiador vizcaíno existentes en la Casa Mugartegui, de la villa de Marquina), ECHEGARAY, C., (arg.), Donostia: Imp. R. Altuna/Eusko Ikaskuntza, 1920.
LORENZO VILLAMOR, F. A., Markina-Xemein, Bizkaiko herrien monografiak, Bilbo: Bizkaiko Foru Aldundia, 2012.
ITURRIAK
BIZKAIKO FORU AGIRITEGI HISTORIKOA, Administrazioa, Segurtasun publikoa eta Gudak, AQ1506/20. Mugartegiren etxeko ondasunen bahiketa Markinan, 1836an.
KOLDO MITXELENA KULTURUNEA, Julio Urkixoren fondoa, sign. 134105735. Juan Jose Mugartegi eta Julio Urkixoren arteko korrespondentzia, 1919-1939. Online arg.: https://dokumeta.gipuzkoa.net/handle/10690/3760 (2023ko uztailak 19).
