MOSQUERINO, El («El Mosquerino») (izengoitia) (1861).

 Rafael Navascuesen lanari buruzko bi liburuxka kritikoren egilea

«El Mosquerino» izengoitipean, 1861ean, bi liburuxka argitaratu ziren Iruñean, Rafael Navascues Bobadillaren (Cintruenigo, 1811-26ko 1880ko urtarrilaren 24a) publikazioa kritikatuz. Navascués Guadalajara, Oviedo, Toledo eta Valladolid probintzietako buruzagi politikoa izan zen, eta O’Donnell-en matxinadaren aurkako borrokalaria; baita Tuterako (Nafarroa) diputatu ere 1846, 1850 eta 1858ko hauteskundeetan. Liburuxka horietan «nafar txarra eta foruen aurkakoa» izatea leporatzen zion Navascuesi, «nafar ona izateko ezinbesteko oinarria baita espainiar ona izatea». Nafarroari buruz zuen iritzia, Nafarroa probintzia «bat gehiago zela», Gorteetan egindako zuzenketa, Nafarroan Sustapen Ministerioaren bulego bat sortzeko partida bat esleitzeko, eta 1841eko abuztuaren 16ko Legetik ateratako Diputazioaren portaerari egindako kritikak zeinari bere arantzak «gustu hutsez» sartzen baitzizkion La Sección de Fomento para Navarra rechazada por la Diputaciónen bildu ziren, (Manuel Minuesaren inprimategia, 1861). Lehen liburuxkan («Gratulatoria»), izenburuan autore gisa, «Jaun Txit Gorenaren miresle» anonimo bat agertzen da, eta «El Mosquerino» sinatzen du azkenean, «Bigarren epistola (erdi-serio)» bat iragartzen du, eta bertan, «El Mosquerino» gisa agertzen da, eta au- rrekoarekin erlazionatzen du.

Navascues kritikoa zen «batasun konstituzional»aren kontrakoa eta aurrerapenerako desegokia zen foru-sistemarekin eta 1841eko legea «errespetu handienarekin» onartzen eta defendatzen zuen, «hartatik Nafarroak abantaila gehiago atera baitzituen, eta salbuespen gehiago lortu, itxaroteko eskubidea zuena baino eta probintziak inoiz izandakoak baino». Kritikatu egin zituen

«arreta deitzeko, gauza guztiei, hutsalak izanagatik, hotsa besterik ez dakarren Foruen kutsu berezi hori» ematen ziotenak, bai eta Foru Diputazioaren agintaritza ere, «erabatekoa, guztizkoa, arduragabea» baitzen eta Erresumako Diputazioak udalekiko zuen muga gainditzen baitzuen, «arlo ekonomiko-administratiboan erabateko menpekotasuna» eragiten zien eta. Diputazioaren portaera ere kritikatu zuen, «Foruen kutsu berezi hori guztiari emateak, hutsala bada ere, zarata besterik ez baitu eragiten». Diputazioak uko egin zion Estatuak Nafarroan sustapen bulego bat sortzeko egin zuen proposamenari, 1841eko Legeak gai horretan zituen eskumenei eta haren «itundutako» izaerari eutsiz. Navascuesek ukatu egin zuen: «Elkartu ezin diren bi gauza dira; hark beti esan nahi du agintea, aginpidea, nagusitasuna; honek, adostasuna, alderdien arteko ituna. Gero, kontzertua, baldin badago, Legea baino lehen egin behar da; gero ezin da itundu […] egintza hura galdu egin zen, eta, guztiek bezala, agintzen eta gailentzen den Legea sortu zen. Beraz, legea besterik ez da, eta sobran du itundutako gehigarria». Probintzia-korporazioak ez zuen nahi, 1841eko legearen interpretazio estentsiboaren arabera, bere ustez berezkoak ziren sustapen-gaietan gobernuak presentziarik izatea.

Autorearen atzean aurkari politikoren bat ezkuta zitekeen, «Gratulatoria»- ren arabera «barrutiko bizilagunetako bat» zen, Tutera ondo ezagutzen zuena. Izengoitia udalerriko mugapea da, Mosquerako soroa edo sotoa, garai batean Mosquerola edo Mosqueruela izenez ere ezaguna zena. Bertan, baskoien Mus- kariaren kokalekua aurkitu nahi izan da, nahiz eta ez den agertu hori berresten duen aztarna arkeologikorik. Yanguas y Miranda Diputazioko idazkaria izan zitekeen, 1860ko abenduaren 15eko erabakiaren bidez, Gorteetako diputatuaren ahaleginari ezezkoa eman zion eta. Halaxe adierazten du Navascuesek «La sección de Fomento…» lanean, Foru Diputazioak bere eskurantzak handitzeko duen asmoari erreferentzia eginez, haiek bere alde interpretatuta, gobernuaren autoritatea zein den jakin gabe, «foru-administrazioaren gores- pen hiperbolikoa»ri, iraganean eta «Nafarroako monarkiaren garai zaharretan murgilduta bizi direnei: artxiboen hautsak kalte egiten dit, eta nire helbururako alferrikakoa litzateke hori hautematea. Ez ditut onartzen gauza zahar erabilezinetan jakintsu diren horiek, beste garai batzuetako legeen liburuki bateko eta besteko harilkatzaile horiek, ez eta ahalegin handiz lurpetik atera dituzten inoren iruzkinak ere. Lurrunaren eta elektrizitatearen mendea, ziurrenik, ez da konpilatzaile kopistena». Idazkariaren aipamen ukaezina dirudi.

Lehen liburuxkak («Gratulatoria»), «Jaun Txit Goren horren miresle» anonimo batek sinatzen duenak, diputatuaren tratamenduari buruz ari dela, ironia eta sarkasmoa erabiltzen ditu Navascuésen testuaren itxurazko gorespen batean, haren tuterarkeria gaitzesteko, zeren «ez baita espainiarra lehenik eta nafarra gero, baizik eta, ezer baino lehen tuterarra baita, ondoren, nafarra, eta gero, espainiarra, «bere hautes-aldarea ke betean intzentsutan murgildu» eta ferekatzen baitu eta hango herrietarako eskatu zuen aurrekontuko diru-saila, izendatzeko, Nafarroan Sustapeneko ordezkaritza bat sortzeko, Tuteran, jakina. Eta deitoratu egiten zuen, «zure jakinduriako eta nafartasuneko izaki xalo eta irribarretsu batek, zeuretzat eta berarentzat osasungaitza izanen zen bi diputatu progresista ez oso otzanen murmurio bati men egitea». Foru Diputa- zioari egindako erasoei dagokienez, «makiavelismoa barkatu zion, eta deklaratzen dizuet ez naizela gai Florentziako zientzia deabolikorako». Ezetz esan zion haren proposamenari: «Gorteetako diputatua Diputazio probintzialekoa baino gehiago da, askoz gehiago». «Epistola astun horri, agian azkena izanen ez zenari, bukatzean, P.D. bat gehitu zion, gogoratuz Zizerzoko herri-lurretako hirurehun erregu bere izenean jartzeko ahalegina, azkenean erretiratu egin zuela, Tuteraren eta Cintruenigoren oposizioa zela eta. Nafarroako legedi sekularra ez ezagutzea leporatu zion, eta haren azterketak «berriak izan behar zutela».

Eztabaida horren muinean zeuden Nafarroako liberalek 1841eko legeaz egiten zituzten irakurketak, Foruen irismen mugatua edo hedakorra eta izaera juridiko «itundua». Interes politiko argia izan zuen, Yanguas Irachetak aitortu zuenez, «legea-ituna» formula jendaurrean erabiltzearen alde agertu zen, «politika nabarra gure jokabideen gidari» izan zedin. Martinez de Morentin di- putatuari (1816-1873) esleitu zion «lege «itundu»aren formula, ez zuen izaera iraunkorra emateko, «formula edo titulu hori ezezaguna delako legeriaren urte-liburuetan». 1860ko Kontraforuen Memoria Administratiboan gomendatu bezala, lege «itundu» izaera defendatu behar zen.

Gratulatoria al autor del folleto «La sección de Fomento…» por un admirador de su Ilustrísima, Iruñea: Uharteren inprimategia, Espadaren eskutik, 1861.

Segunda epístola (semi-seria) de El Mosquerino al autor del folleto «La Sección de Fomento para Navarra rechazada por la Diputación», Iruñea: Uharteko inprimategia, Espadaren eskutik, 1861.

ALLI ARANGUREN, J. C., «Un debate sobre la Ley de 1841», Príncipe de Viana, 81, 276 (2020), 201-228 orr.

BALDUZ CALLEJA, J. A., Exaltados, tibios y retrógrados. Las elecciones de diputados a Cortes en la Navarra isabelina (1833-1868), Iruñea: Nafarroako Gobernua, 2019.

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, A. eta MIKELARENA PEÑA, F., «Españolismo, vasquismo y na- varrismo foral: cambios y persistencias en la interpretación de la identidad navarra hasta 1936», Historia y Política, 2 (1999), 93. orr.

MORENO, V., «Don Rafael Navascués: un navarro antifuerista en el siglo XIX», Gerónimo de Uztariz, 4 (1990), 56-58. orr.

NAVASCUÉS BOBADILLA, R., Observaciones sobre los fueros de Vizcaya, Madril: Espinosa y Cía inprimategia, 1850.

NAVASCUÉS BOBADILLA, R., Reseña del acta electoral del Distrito de Tudela, provincia de Navarra, para conocimiento de los señores diputados, Madril: D.S. Compagniren inprimategia, 1851.

NAVASCUÉS BOBADILLA, R., La Sección de Fomento para Navarra rechazada por la Diputación, Madril, Manuel Minuesaren inprimategia, 1861.

SERRANO ABAD, S., «Navascués Bobadilla, Rafael», AGIRREAZKUENAGA, J. (zuz.), Diccio- nario biográfico de los parlamentarios de Vasconia (1808-1876), Gasteiz: Eusko Legebiltzarra, 1993, 693-700. orr.

YANGUAS Y MIRANDA, J., Diccionario histórico-político de Tudela, Zaragoza: Andrés Sebastiánen inprimategia, 1823. Berrinpr. 1828, 191-197. orr.