MORALES, Ambrosio de (Kordoba, 1513 – Kordoba, 1591).

Humanista, historialaria, hagiografoa eta arkeologoa. Karlos V.aren eta Filipe I.aren kronista

Kordoban jaio zen 1513ko martxoaren 21ean; aita Antonio de Morales doktorea zen, medikua eta Alcalá de Henaresko Unibertsitateko Filosofia eta Metafisikako lehen katedraduna —katedra sortu zuen Cisneros kardinalak berak aukeratua—, eta ama Mencía de Oliva, Fernán Pérez de Oliva batxilerraren alaba. Ambrosio de Moralesek Alcalá de Henares eta Salamancako unibertsitateetan egin zituen ikasketak, eta hemeretzi urte zituela sartu zen Valparaisoko San Jerónimoren monasterioan, Kordobaren ondoan, Anbrosio de Santa Paula izenez, profesioa komentu hartako prioreak eman ziola, 1533ko ekainaren 29an. Handik gutxira, pasadizo beltz eta guztiz txundigarri batean, bere organo genitalak moztu zituen. Horren ondorioz, monasteriotik alde egin behar izan zuen eta, elizaren lekapena lortu ondoren, apaiz sekular eginkizunetan aritu zen Alcalá de Henaresen, eta hango Unibertsitatean eskuratu zuen Humanitate eta Erretorikako katedra. Moralesek bere bizitzan izan zuen nobleziako ikasleetako bat Juan Austriakoa izan zen, Gramatika irakatsi baitzion gaztetan. Morales Kordoban hil zen, 1591ko irailaren 21ean.

Ambrosio de Moralesen liburu-ekoizpen oparo eta askotarikoan aipagarriak dira Prisión del Arzobispo de Toledo Fray Bartolomé de Carranza, 1559an Escorialeko liburutegirako Filipe I.aren aginduz idatzi zuena; Apología por los Anales de Gerónimo de Zurita contra la censura de Don Diego de Santa Cruz, non kronista aragoitarraren lana defendatu zuen, hura arbuiatu zuen egile baten aurrean; eta beste hainbeste, adibidez, Viaje por orden del rey D. Phelipe II a los reynos de Leon y Galicia, y Principado de Asturias, para conocer las reliquias de Santos, Sepulcros Reales, y Libros manuscritos de las Cathedrales, y Monasterios; Las antigüedades de las ciudades de España; Informacion de Derecho por averiguacion de Historia, en el punto de si hizo el Voto y diò el Privilegio à la Santa Iglesia de Santiago el Rey Don Ramiro el primero, ó el segundo; Historiadores famosos antiguos y modernos, Latinos y Griegos de España; eta guztien gainetik haren Crónica General de España lan zabala.

1560an, gortearekin Toledon zegoela, enbaxadore italiarrek aurpegiratu zioten espainiarrek ez zutela idatziz jarria nazioaren Historia, Europako beste Estatu batzuek bezala. Orduan —zioen Moralesek— «me dispuse de veras en este trabajo, por socorrer à esta necesidad de mi nacion, y volver por la honra y autoridad de nuestra España». Florián de Ocampok hasitako Crónica General de España lanaren bost liburukiei jarraipena ematea erabaki zuen, eta zazpi gehiago erantsi zizkien, erromatarrek Espainia konkistatu zutenetik (k. a. ii. mendea.) xvi. mendera arteko historia jasoz. Lanaren zentsura, historia zibilari zegokionez, Jerónimo Zuritari eman zitzaion, eta hark lana onartu eta laudatu ere egin zuen. Bere lana elaboratzeko Moralesek aurretik egindako kroniken egileak hartu zituen oinarritzat, besteak beste, Toledoko apezpiku Rodrigo Ximenez Rada; Tuyko apezpiku Lucas; Karlos Vianakoa printzea; Alfontso X.a Jakituna; Isidoro txikia, Badajozeko gotzaina; Alonso de Cartagena; Juan Gil de Zamora, etab.

Crónica ikuspegi gaztelau nabarmenetik egina dago, eta Nafarroaren aipamenak gutxi dira Moralesen liburuetan —Ocamporen liburuetan bezala—. Done Saturdi Toulousetik Iruñera etorri eta predikatzen hasi zeneko garaia kontatu zuen. Egilearen arabera, zazpi egunetan berrogei mila lagun konbertitu zituen. Los de Pamplona reverencian por su verdadero Apóstol á este Santo: y asi le tienen de muy antiguo un suntuoso templo que es Iglesia Parroquial. Usan muy corrompido el vocablo, pues se llama aquella Iglesia de San Cerni. Su fiesta celebran á los veinte y nueve de Noviembre… Ondoren haren dizipulu san Fermin aipatu zuen, Amiensen martirizatua izan zena (IX. libk, XIV. eta XV. kap.). Gehiago luzatu zen Karlomagnoren armadak 778an Orreagan pairatu zuen porrota kontatu zuenean. Horretarako egile frantsesen kronikek, batez ere erregearen garaikide Eghinardoren kronikak, eskaintzen zuten informazioan oinarritu zen, fidagarriagoa iruditzen baitzitzaion, haren irudiko historialari espainiarren kronikek gertaera horiei buruz ematen zuten kontakizuna fabulaz josita zegoelako (XIII. libk., XXIII. eta L. kap.). Nafarroaren hurrengo aipamena x. mendekoa da, eta bertan aipatzen dira garai hartan, musulmanen aurkako guduan, Gaztela-Leongo eta Nafarroako monarken artean izan ziren aliantzak, ezkontzazkoak nahiz militarrak. Fresneroko borrokaldia nabarmendu zuen, non Ordoño Leongoaren eta Gartzea Santxez Nafarroakoaren indar batuak eta Kordobako emirraren armadek elkarren aurka egin zuten (XV. libk, XLIX. eta L. kap.). Azkenik, Antso III.ari (xi. mendea) erreparatu zion Moralesek, Nafarroako eta Gaztelako erregea zelako, eta hari buruz esan zuen «por su gran Señorio mereció ser llamado el Mayor, y siendo sus hechos tan extendidos, que parece mas en ellos Rey de Castilla que no de Navarra» (XVII. libk., XXVIII., XLVII., XLVIII. eta L. kap.).

Cronica General de España, Alcalá de Henares: Juan Iñiguez de Lequerica, 1574.

Los otros dos libros, undecimo y duodecimo, de la Cronica General de España, Alcalá de Henares: Juan Iñiguez de Lequerica, 1577.

Los cinco libros postreros de la Cronica General de España, Córdoba: Gabriel Ramos Bejarano, 1586.

Las antigüedades de las ciudades de España, Alcalá de Henares: Juan Iñiguez de Lequerica, 1575.

Coronica General de España, que recopilaba el Maestro Florian de Ocampo, Coronista del Rey Nuestro Señor Don Felipe I, I. eta II. libk., Madrid: En la Oficina de Don Benito Cano, 1791.

Coronica General de España que continuaba Ambrosio de Morales, Coronista del rey Nuestro Señor Don Felipe I, III. libk., Madrid: En la Oficina de Don Benito Cano, 1791.

Viage de Ambrosio de Morales por orden del Rey D. Phelipe II a los Reynos de Leon, y Galicia, y Principado de Asturias, Para reconocer las Reliquias de Santos, Sepulcros Reales, y Libros manuscritos de las Cathedrales, y Monasterios, Madrid: Antonio Marín, 1765.

Capel Margarito, M., «Ambrosio de Morales y la moderna investigación histórica», in Jerónimo Zurita, su época y su escuela. Congreso Nacional Jerónimo Zurita. Su época y su escuela, Zaragoza, 16-21 de mayo de 1983, Zaragoza: Institución Fernando el Católico, 1986, 443.-450. or.

Gimeno Pascual, H., eta Sánchez Madrid, S., «Ambrosio de Morales», in Diccionario Biográfico Español, Madrid: Real Academia de la Historia. Online edizioa: http://dbe.rah.es/biografias/13212/ambrosio-de-morales (2018ko urriaren 12an egindako kontsulta).

Redel, E., Ambrosio de Morales. Estudio biográfico, Córdoba: Imprenta del Diario, 1909.

Sánchez Madrid, S., Arqueología y Humanismo: Ambrosio de Morales, Córdoba: Universidad de Córdoba, 2002.

 Noain Irisarri, J.J., “Morales, Ambrosio”, Jimeno Aranguren, R., (dir), Notitia Vasconiae. Baskoniako historialarien, legelarien eta pentsalari politikoen hiztegia, T.I, Iura Vasconiae fundazioa, Donostia, 2020, pp. 636-638.