MOGEL URKIZA, Juan Antonio (Juan Ignazio Moguel Urquiza) (Eibar, Gipuzkoa, 1745eko abenduaren 6a – Markina, Bizkaia, 1804ko maiatzaren 11).

Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kide saiatu baten semea izan zen eta, hain zuzen ere, Eibarren jaio zen, aitak herri horretako medikua izatea onartu zuelako, familia Markinan bizi zen arren. Sustrai ilustratuek eragin nabar- mena izan zuten Juan Antoniorengan. Dena den, orduan ohikoa zenez, hori ez zegoen kontraesanean jaidura erlijioso handiarekin. Horrela, anaia zaharra aitaren lanbideari jarraiki zitzaion, eta Juan Antonio, berriz, apez bidean hasi zen. Calatayudeko jesuiten Nobleen Errege Ikastetxean ikasi eta, prestakuntzaren osagarri, Teologia ikasketak egin zituen. Ondotik, apeztu eta Markinara itzuli zen, 1770ean. 1788tik, Xemeingo elizako parrokoa izan zen, harik eta 1804an zendu zen arte.

Astarloarekin harremana izan zuen, bai ingurunean bai bizipenetan, eta biak ere irizkide izan ziren hala Euskal Herriaz zuten ikuspegian nola euskararen eta Foruen etsaien aurkako polemikan. Mogel, dena den, Astarloa baino neurritsuagoa izan zen eta ez hura bezain sutsua. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko bazkide literarioa izan zen 1802az geroztik eta harreman maitekorrak izan zituen garai hartako elite intelektualarekin (Peñaflorida, Samaniego, Añibarro, Astarloa), baita atzerriko Humboldt eta Vargas Poncerekin ere.

Euskararekin batera, beste obsesioa erlijioa izan zen. Bereziki, euskal dantzen aurka oldarkorra izateaz gain, liburu-zentsore jardun, eta Inkisizioko epaile familiar izateko xedea izan zuen. Azken hori, ordea, ez zen bete. Aitzi- tik, 1777an, Inkisizioak berak akusatu eta epaitu zuen, eliztar emakume bati Ama Birjina agertzen zitzaioneko auziaren harira. Moralean zeukan ildo kontserbadorearekin bat, eta nahiz eta Mogelek ez zituen bizi izan Frantziako Iraultzaren ondorio guztiak, behar adina ezagutu zituen eta apez frantses erbesteratu bat hartu zuen etxean 1792an, iraultzaren aurkako bere jarrera ar- giaren adierazgarri.

Larramendiren eragin handia jasota, baskoiberismoa defenditzen jarraitu zuen, bai eta beste topiko batzuk ere, hala nola Leloren Kantuaren egiazkotasuna (Vargas Poncek ohartarazi bazion ere). Teoria baskoiberistei eraso egin zietenei (Traggia, adibidez) erantzun zietenetako bat izan zen, baina Astarloa eta beste batzuen muturreko jarrerak kritikatuta. Horrela, euskara penintsulako lehen hizkuntza zela defenditu bazuen ere, ez zuen onartu euskara Babeleko nahasmenduaren aurreko hizkuntza izatea. Hori, ordea, ez zen traba izan hizkuntzaren garbitasuna gogor aldezteko. Mitxelenak esana da, adibidez, Mogel izan zela lehena eta erarik adierazgarrienean defenditzen hizkuntza Foruaren gainetik zegoela.

Haren lanik ospetsuena eta, halaber, nabarmenena, Mogelen gako sozialak argitze aldera, Peru Abarka da. Hartan, baserri girotik datorren gizon ikasi batek Maisu Juan ezjakin kaletarrari erakusten dio hamaika arlotan. Biak erabat dira ezberdinak: janzkera, ohitura kristauak, lanerako morala, tradizioari men egitea… Horretan guztian dualtasun ia manikeoa proposatzen da. Azkenean, Peruren baserrian egun batzuk eman eta gero, Maisu Juan damutu eta aldatuko da.

Adituek era bateko zein besteko interpretazioak egin dituzte Peru Abarkaz. Erromantizismoarekiko loturak dituela esan dute Juaristik eta Altunak; beste batzuek, berriz, neoklasikoa iritzi diote (Altzibar) edo eragin ilustratuak azpimarratu dituzte, hala nola Rousseauren eraginak eta haren «basati ona» ereduarenak (Lojendio, Diez Ezkerra…). Dualismo puztuetatik ihesi, Javier Estebanek berrikitan berretsi du lotura duela Ilustrazio mota jakin batekin, hau da, ez dela ulertzen Erromantizismoaren erabateko aurkakotasun gisa, baizik eta hain zurruna ez den zerbait bezala, Humboldtek berak ordezkatuko lukeena. Halaber, Campomanesen Espainiako lanekin lotu du eta herri xehea lanerako, moraltasun zuzenerako eta ohitura onetarako hezteko egitasmoarekin. Hori guztia bat heldu da diskurtso zibilizatzaile ilustratuarekin, baina kontuan hartuta, halaber, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen bigarren belaunaldiak hartutako nekazaritza-joera. Ilustrazio horrek, izan ere, egiazkotasunaren eta jatortasunaren ikurra zekusan herri balio batzuetan. Kontua da Europako ilustratuen artean, pentsatzen duguna baino ohikoxeagoa da «funts» horien bilaketa, gisa horretan kutsu kontser- badoreagoa duen Ilustrazioa itxuratuta. Ideia horrek zuzenean lotzen du Peru Abarca Mogelek hizkuntza edo moral garbiaren bila ondutako beste la- nekin.

Peru Abarca nekazaritza-munduaren idealizazioa da tradizio ekonomikorik garbienean, zeinean pater familiasek etxea eta etxekoak ongi gobernatzeko eredu izan behar duen. Peruk, jakina, badaki ordena horrek Bizkaiko Foruan duela oinarria. Xehetasunez ezagutzen du Forua, bai eta Foruak kaparetasun estatusa bizkaitarren artean errotzeko duen garrantzia ere. Bere garaian, bazirudien lana jende ikasiarentzat idatzi zela, landa-giroko eliteentzat, haientzat eskuliburu gisako bat izan zedin, bai etxeko jaun onaren inguruan, bai eta komunitate baskongado baten zuzendari onaren inguruan ere. Horretan, haren asmoa bat zetorren garai hartan ondutako beste idazki batzuen xedearekin, hala nola Umerezek edo Oxangoitik idatzitakoekin. Handik 80 urtera argitaratu zenean egindako irakurketaren ondorioz, lanari bestelako eitea eman zitzaion, hots, euskal baserria eta nekazaritza goresteko tradizio luzearen lehen atala izan baitzen, horiek oro arraza garbiaren funtsa zirelakoan. Ikuspegi hori Sabinoren nazionalismoak areagotu zuen.

Mogelek euskaraz eta gaztelaniaz idatzi zuen. Haren lan erlijiosoa be- rehala plazaratu zen. Hark ondutako testu literario eta apologetikoek, ordea, beste 80-100 urte behar izan zituzten argia ikusteko. Bi iloba jarraiki zitzaizkion euskara lantzeari dagokionez: Juan Jose eta Vicenta Antonia. Emakumeak Ipui Onac lana idatzi zuen, hots, Esoporen, Samaniegoren eta Ibañez de la Renteriaren 50 alegia biltzen ditu eta Juan Antoniok buru-belarri lagundu zion. Liburuak osabaren eta ilobaren asmoak uzten ditu agerian, moral zalantzagarrikotzat jotako ipuin zaharren ordez haurrentzako irakaspen erabilgarri eta jainkotiarrak zekartzaten ipuinak zabaltzeko, baina baita nekazarientzako ere. Horretarako, itzulitako alegia batzuen irakaspenak ere aldatu eta kristautu zituzten.