MENDEZ DE LA TORRE, Adelina (Castropol, Asturias, 1871ko otsailak 7 – Bilbo, 1960ko urtarrilak 20).

Irakaslea eta pedagogoa 

Atzerrian bekadun izan zen, eta Eskola Berria deiturikoaren jarraibide pedagogiko eta psikologikoen eraginpean zegoen. Ikaslea ikaskuntzaren eragile aktiboa da, eta, beraz, bere Historia eta Geografia irakurtzen eta ezagutzen motibatzeko, eta ikaskuntza esanguratsua izan dadin, beharrezkotzat jotzen du hurbileko ingurune soziokulturalean errotutako eskola-esperientziak eta -materialak eskaintzea. Herrialdeko Historiaren curriculuma garatzeko material autoktonorik ez zegoela ikusi zuen, eta garaiko historialarien ikerketa eta ekarpen zientifikoetan oinarritutako ezagutzan oinarrituriko materialik aurkitzen ez zuenez, bere irakurketa-liburuak sortu zituen lehen hezkuntzako ikasleentzat: Historia de las Provincias Vascongadas (Bilbo, 1900) eta Historia de Vizcaya (Bilbo, 1918). Euskal herriaren idiosinkrasia historikoan oinarritua, «La nueva escuela primaria en el País Vasco» txostena aurkeztu zuen 1918an Oñatin egindako Eusko Ikaskuntzaren Lehen Biltzarrean.

Historia de las Provincias Vascongadas eskola-umeei zuzendutako irakurketa-liburua da, historia ezagutzeko zaletasuna sustatzeko, espiritu kritiko batean trebatzeko eta herrialdearen historia ikuspegi zientifiko batetik ezagutzeko. Helburu didaktiko eta hizkuntza sinplearekin, ikasleen artean zaletasunak pizten saiatzen da, eta haurrei ezagutza zientifikoa ematen dio, bizi diren ingurune soziokulturaletik abiatuta. Euskal identitatearen jatorria hizkuntzen azterketa konparatua eginez bilatzen da, eta egilearen iritziz, hori da iturri historiko garrantzitsuena, non Herri baten hizkuntza edo komunikazio-sistema eta haren bilakaera historikoa azter daitezkeen. Euskaria eta Probintzia Baskongadoak bereizten ditu, aro bakoitzean lurraldeek izan duten askatasun mailaren arabera. Horregatik, Euskaria eta Baskonia kontzeptuak erabiltzen ditu Antzinaroan eta Erdi Aroan, eta Probintzia Baskongadoak kontzeptua, Aro Modernoan. Erdi Aroa jotzen du Euskariaren independentziaren garaitzat. Bere diskurtsoan ez da harreman argirik ageri Nafarroa eta Euskal Herriaren artean. Aitzitik, Gaztelarekiko harremana justifikatzen saiatzen da, ikuspegi paktista batetik, lurralde bakoitzeko Batzar Nagusiek egindako ustezko itunean oinarrituta. Nazio euskaldunaz ere hitz egiten du, eta herriaren nortasuna hizkuntzarekin lotzen du. Egileak diziplinaren ikuspegi eguneratua du; izan ere, herrialdeko egile askok, XX. mendean aurrera egin ahala, hizkuntza euskal nazioaren errealitatearekiko lotura oinarrizko eta ukaezina dela ikusiko dute.

Ondoren, Historia de Vizcaya argitaratzen du. Egileak dio bi liburu labur direla, baina haiek ulertzeko historia orokorreko ezagutzak edo irakaslearen azalpenak behar direla, eta erantsi du helburua zaletasunak piztea bada, haurrei ezagutzak emanez, zehaztasun historikoa beharrezkoa dela. Hizkuntzen azterketa konparatuan euskal identitatearen jatorria bilatzen da. Aurkezten den kontakizun historikoaren oinarria euskararen historia eta historian zehar biziraun izana da, hitz egiten eta erabiltzen duen giza taldean, hau da, euskaroa. Historia de Vizcaya-ko lehen hitzetan dio herri euskaroaren izpirituaren azterketan jarriko duela arreta, baina Euskaria izendatzetik Euzkadi esatera pasatzen da, azken hau euskal nazionalismoarena den kontzeptua, liburua idazten den garaian garatzen ari dena. Bizkaiko Historia hiru zatitan planteatzen du: lehena, euskaroak erabat isolatuta zegoen garaia, harik eta Monarkia bisigotikoa amaitu arte, 700. urtea. Bigarren zatiak Errekonkistaren aldia kontatzen du, non nazio euskaldunak bere nortasuna finkatzen baitu. Eta hirugarren zatian, lanaren bigarren liburukian garatu eta sartu gabe dagoena, 1492tik 1876ra bitarteko aldia aztertuko zukeen; garai hartan borroka bizia zegoen Gaztelako Monarkiaren botere xurgatzailearen eta eskualde hark nortasunari eusteko ahaleginaren noblearen artean. Aurreko liburuan bezala, egileak berresten du herri bakoitzak bere hizkuntzan egiten duen idazketarekin hasten dela Antzinaroa, baina gaineratzen du, beste herri eta kultura batzuetako autoreek ematen dituzten albisteez gain, garrantzitsua dela garai horietan geratzen diren hondakin mutuen garrantzia nabarmentzea, esate baterako, une horretan Historiaurreko inskripzio eta material arkeologikoak; izan ere, une horretan hasten baitira garrantzi handia hartzen Historiaurrearen ezagutza zientifikoan.

Lehenengo lanetik bigarrenera bilakaera bat dago. Egokitzapen didaktikoa landuagoa da bigarrenean, eta diskurtso historikoak ere eboluzionatu egiten du. Lehenengo idazlanean, errelatoa Koroaren eta lurralde historikoen arteko itun-ikuspegia aldeko joera ageri da, eta bigarrenean —amaitu gabe, 1492an amaitzen baita— diskurtsoa nazionalistagoa da, non «arraza, herri euskaroa» herri bat izendatzeko modu bat den, hizkuntza kontzeptuan oinarrituta. Bere ikuspegia hizkuntza-herri bat da, argi utzita herri hau nazioa dela eta Erdi Aroan independentea izan dela. Bi irakurketa-liburuak Euskal Herriaren historiatik hurbil daude, ikuspegi nazionalista batetik aztertuta.

1918an, autoreak «La nueva escuela primaria en el País Vasco» txostena aurkeztu zuen Oñatin, herrialdeko lehen mailako eskolak euskaldunen espiritua eta izaera edo idiosinkrasia jaso behar zuela azpimarratuta. Berezko hizkuntzan, historian eta geografian oinarritutako eskola proposatzen du, non irakaslea euskalduna izango baitzen. Irailaren 6an eta 7an bi ikasgaitan eman zuen hitzaldia. Lehen ikasgaian, Euskal Herriko eskolen funtsezko bi beharrak identifikatu zituen: haien ezaugarriak finkatzea eta kultura zientifikoa areagotzea; bi gai horiek oso lotuta daude eskolarekin, ezinezkoa baita hori lortzea eskolen laguntzarik gabe. Hausnartu egiten du euskaldunen barne- eta kanpo-ezaugarriei buruz. Barne-ezaugarriak anatomian ageri dira, eta kanpokoak, berriz, ezaugarri espiritualetan. Ezaugarri horiek jarduera psikikoko hiru eremuri dagozkie: intelektiboa (hizkuntza), estetikoa (musika) eta prasologikoa (Foruak). Bere hitzaldian dio Euskal Herria herri osoa dela bere aurreko eta oraingo adierazpen bideetan; izan ere, tipoak, hizkuntzak, musikak eta zuzenbideak erakusten baitute euskarak berezko ikurrak dituela bere arrazaren ñabardura espirituala adierazteko. Ondorioz, hauxe dio: «Euskaldunak, beraz, lege bereziak ditu bere hezkuntzarako eta aurrerapenerako». Eta galdetzen du ea egungo eskolak aurrekari etnikoak, historikoak, egungo beharrak eta etorkizun ideia zehatz bat betetzen ote dituen. Bere diskurtsoak jarraitzen du eskolaren historia eta hainbat garaitan izandako garapenaren azalpenarekin, eta une positiboak eta ez hain positiboak aztertzen ditu. Lehenengo ikasgai hau amaitzeko, hezkuntzarako eta aurrerapenerako baliabide egokiak behar direla baieztatzen du, eta, horregatik, ezinbestekoa dela Euskal Herrian eskola propioa sortzea, «eta zuena izan behar du edo ez da izango».

Bigarren ikasgaia irailaren 7an eman zuen, euskal eskola berri horrek izango dituen baldintzak zehaztuz, hau da, nola izango litzatekeen euskalduna, nola izango litzatekeen berria eta nola izango litzatekeen herrialdekoa. Lehenik eta behin, azaltzen du eskola euskalduna izateko bi ardatzak herrialdea eta irakaslea direla. Irakasleak euskalduna izan behar duela dio; haurrak euskaldunak badira jarrai dezaten euskaraz hitz egiten eta euskaraz hitz egiten ez badakite ere, irakasleak euskalduna izan behar duela, hitz egin dezaten. Eta zera erantsi du: haur euskaldunak eta ez euskaldunak badaude ere, irakaslea euskalduna izango da, haur ez euskaldunak Herri berriaren eragina osorik jaso dezan, eta haur euskalduna abandonatua gera ez dadin bere lur eta giroan. Eskolan euskara inposatzeko arrazoi historiko eta kulturalak badaudela dio, baina bi hizkuntzek Euskal Herriko lehen hezkuntzako eskoletan bizi behar dutela defendatzen du.

Bigarrenik, adierazten du eskola berria izango dela markatutako idealarekin eta hezkuntza-prozedurekin ezartzen zaion helburuagatik, eta azpimarratzen du —Trancotte, Liejako Unibertsitateko irakaslearekin bat eginez— hezigarria izan behar duela, formakuntza hutsa ez baita eraginkorra. Gainera, eskola berria izateko baldintza gisa planteatzen du irakasleak haurrarekin lan egiten jakitea. Herrialdeko hizkuntza, geografia eta historia ezagutu behar ditu, baina ezinbestekoa da haurra ezagutzea, errealitatea ezagutzea eta erakusten jakitea. 1908an Junta de Ampliación de Estudios-i aurkeztu zion Memoriaren berri emanik, aitortu du arazoa dela irakasle-ikasketak egokiak ez izatea; irakasleak berari erakutsi zioten bezala irakasten duela aurrean duen testuingurua ezagutzen ez duelako, eta ikusten erakutsi ez ziotelako. Irakasleak ez daki bere begien aurrean duen ikaslea interpretatzen. Euskal eskola berriko irakasleentzat eskatzen den prestakuntza hori nola osatu pentsatu beharko dela eskatu du.

Hirugarrenik, azaldu du eskola hori bertakoa izan dadin batasuna izan behar duela, eta, zehazki, kantitateari eta kalitateari dagokienez, uneko eta etorkizuneko beharretarako egokitzat jotzen den batez besteko instrukzioa zehaztu behar dela. Eskolak izango duen espirituari begira, bozka egingo da herrialde osoa ahobatezko akordio batera iristeko, lege betearazlea izan dadin, batasuna lortzeko ezinbesteko baldintza. Ildo horretatik, argitu du Euskal Herriko lehen hezkuntzako eskola guztien programa orokorra osatu beharko dela, eta udal eta probintzia bakoitzak programa hori bere irizpideen edo beharren arabera zehaztuko duela. Estatuak eskolak kudeatzeari dagokionez, eskolen kudeaketa udal bakoitzaren esku egotearen alde azaldu da.

Bere hitzaldiaren bidez, etorkizuneko euskal lehen hezkuntzako jarraibideak teorikoki zehazten lagundu zuen, eta bere garaiari aurrea hartu zion argi eta garbi; izan ere, Europako beste herri batzuetan egiten zen bezala, ikasleen ingurune soziokulturalean kokatutako hezkuntza elebiduna planteatzen zuen. Bizkaiko Aldundiak 1920an sortu zituen lehenengo Auzo Eskolek bere planteamendu pedagogikoa jasotzen dute curriculum- eta hizkuntza-diseinuari, irakasleen profilari eta eskola-materialaren erabilerari dagokienez, betiere ingurune fisiko, kultural eta historikoan kokatuta. Eskola curriculumari eta bertan garatu beharreko irakasgaiei dagokienez, bere planteamendua eta gaur egun euskal curriculuma deitzen duguna bat datoz.

Historia de las Provincia Vascongadas, Colección Biblioteca Instructiva, Bilbo: Imp. y Lit. Bilbaína, 1900, 218 or.

«Lengua euskara», Vasconia, Revista ilustrada euskaro-americana, 286 (1901), 402. or.

«El gusano de la enseñanza primaria. Carta abierta al Sr. Ministro de Instrucción Pública», Suplemento a La Escuela Moderna, XVI. urtea, 1906ko urriak 20, 1337-1340. or.

Cuadernos pedagógicos de Fisiología e Higiene, Bilbo: Libª. Malumbres, 1907.

Cuadernos pedagógicos de Geografía de Vizcaya, Bilbo: Libª. Malumbres, 1907.

«Documento interesante», La Escuela Moderna, 201 (1908), 321-326. or.

Cartilla biográfica de niños: alumnos de la Escuela Municipal, para uso en las escuelas, Bilbo: Imp. y Enc. de M. Fuentes, 1909.

«Cuestión Pedagógica», La Escuela Moderna, 213 (1909), 327-331. or.

Conferencia pronunciada por la distinguida señora D.ª Adelina Méndez de la Torre en la velada organizada por dicha asociación el día 22 de noviembre de 1913, Bilbo: José de Astuy, 1913.

Memoria de la primera cantina escolar establecida en Bilbao, Bilbo: Tip. «El Nervión» de Bilbao, 1913.

La Fiesta del Arbol, Centro Tip. Escuza, 1917.

Historia de Vizcaya. Libro I, Bilbo: Imp. y Enc. de F. de Arano, 1918, 20 or.

Historia de Vizcaya. Libro II, Bilbo: Imp. y Enc. de F. de Arano, 1918, 80 or.

«La nueva escuela primaria en el País Vasco», Primer Congreso de Estudios Vascos. Recopilación de los trabajos de dicha Asamblea celebrada en la Universidad de Oñate del 1 al 8 de septiembre de 1918, bajo el patrocinio de las Diputaciones Vascas, Bilbo: Bilbaína de Artes Gráficas, 1919-1920, 920-938. or.

«Ruego», Suplemento a La Escuela Moderna, XXXIV. urtea (1924)

Libro-Álbum de Zoología: Mamíferos. Cuaderno Primero. Primero y fundamental paso para el estudio de la Ciencia Zoológica, Madrid: Editorial García-Enciso, 1942, 28 or. eta koloretako 7 kromo-xafla.

BILBAO BILBAO, B.; EZKURDIA ARTEAGA, G. eta PÉREZ URRAZA, K., «Las influencias pedagógicas de las maestras y los maestros en el Bilbao en el principio del XX», CELADA PERANDONES, P. (arg.), Arte y oficio de enseñar: dos siglos de perspectiva histórica, 1. libk. (XVI Coloquio Nacional de Historia de la Educación), Soria: El Burgo de Osma, 2011, 305-314. or.

— «Tres mujeres que innovaron en la escuela en el Bilbao del primer tercio del siglo XX», Bidebarrieta, 28 (2018), 127-159. or.

BILBAO, B.; PEREZ, K. eta EZKURDIA, G., «Eusko Ikaskuntzaren lehen kongresuko “irakaskuntza” arloko ekarpenak», Euskalingua, 32 (2018), 6-13. or.