MARTIN, Andres (Uztarroze, Nafarroa, 1774 – Uztarroze, 1832).

Filosofoa, teologoa eta kazetaria

Uztarrozen jaio zen 1774an eta herri berean hil zen 1832an. Filosofia eta Teologia ikasi zituen Zaragozan eta Iruñeko apaizgaitegian. Sarrigurengo bikarioa, eta handik Badostainera, azken honetan 18 urte emanen zituen. Azkenik, errektoretza lortu zuen jaioterrian. «Historia de la guerra de la Distribución Real de Navarra contra el intruso sistema llamado sistema y su gobierno» (1825) eta «Historia de los sucesos militares de la División de Navarra y demás acontecimientos de este Reyno durante la última guerra contra el tirano Napoleón» (1953an argitaratutako eskuizkribua) lanen egilea.

Andres Martin Hirurteko liberalean absolutismoaren Foruen kontrako jarreren bozeramailea izan zen, zenbait egunkariren bidez. Lehenik eta behin, La Verdad contra el error y desengaño de incautos lanaren erredaktore nagusia izan zen. Azaroaren 22tik 23ra Iratiko basoko gotorleku batean dagoen inprenta batean argitaratu zena. Egunkariaren azken erantzulea Bitarteko Batzorde errealista zen, eta «erlijioaren eta erregearen eskubide sakratuak defendatzea» zuen helburu, eta, beraz, «konstituzioko printzipio eta esaeren fal- tsutasuna, fedegabetasunaren kausa eta jatorria» salatzea. Bigarren kazetaritza-proiektua, aurrekoaren goiburu-aldaketa soil bat besterik izan ez zena, Gaceta Real de Navarra izan zen, «Errege Gobernuaren eta Nafarroako Erresumako Diputazio Entzutetsuaren agintaritzapean eta babespean» 1823ko maiatzean Garesen argitaratua. Bigarren egunkari honek aurrekoaren fundazio-helburu berberak zituen: «Gaur argitara atera den paper honek (…) aurreko egunkariak zuen xede berbera du (…). Akatsa argitzea, egia agerian uztea, inozo eta apalak desengainatzea, Jainkoaren eta Erregeen tronuen aurkako gerra etengabearen aldarri gisa Cadizen eta Leon islan egindako konstituzio beldurgarri horrek nahitaez eragiten dituen kalte deitoragarriak arrazoi eta ebidentzia eztabaidaezinen bidez agerian uztea; herri xeheari filosofia faltsu hori, gobernu-moda berri hori anarkiaren elementu funtsezkoenak biltzen dituen forma dela sinestaraztea; alegia, sistema konstituzionala grinen ekaitz bortitzek sortutako euri-jasa handia dela agerian uztea, bertutearen, ordenaren, menderakuntzaren eta bakearen landare preziatuak erauzteko, bizioaren, desordenaren, hondamendiaren eta heriotzaren hondar beltzak beren esku uzteko, uholde beldurgarriaren aztarna tristeak balira bezala; horra gure diskurtsoak zuzenduko dituen plan orokorra».

Gaceta Real de Navarra gatazkan sartu zen Erresumako Diputazioko sektore foruzaleenekin, 1823ko maiatzean argitaratutako hainbat artikulutan herri-subiranotasunaren inguruan hartutako jarreraren harira. Foru Diputazioak, sindikoaren azalpen batzuk entzun ondoren, aipatu artikuluak «erresuma honetako foruen eta legeen kontrakoak» zirela iritzi zuen. Artikuluek

«Subiranotasuna funtsean nazioan datza» zioen printzipio liberalaren kontra egiten zuten, «gizakiak idatzi duen libururik kaltegarrienetako bat» bezala epaitua, eta errege-subiranotasunaren jatorri jainkotiarraren eta monarkiaren izaera sakratuaren, hierarkien izaera naturalaren, sumisioaren beharraren eta autoritate subiranoaren eta agintarien obedientziaren tesi absolutistak defendatzen zituzten. Bossuet eta Filmer-ek finkatutako ideia absolutista klasikoenen arabera subiranotasuna monarkarengandik zetorren, jainkotasu- netik jasotzen baitzuen, eta, beraz, legeak egiteko gaitasuna erregearen esku baino ez zegoen. Ideia horien defentsak Angel Sagaseta Ilurdoz Diputazioaren sindikoaren erantzuna ekarri zuen. Azken honek azaldutako zenbait proposamen nabarmendu zituen1823ko maiatzaren 19ko txostenean: «Gure foru-konstituzioa zapuzten dute, izan ere, haren arabera, ez dagokio Erregeari Legeak ematea, eta Herria ez da horren mendekoa, eta basailurik ez du horietan parte hartzen, eta Legeria ez dagokio probidentzia jainkotiarraren kontura Erregeari bakarrik, baizik eta erregeari eta erresumari Gorteetan bateraturik». Egunkariaren errepliketako batean, Andres Martin eta Diego Garcia erredaktoreek esan zuten bazekitela «Nafarroak, bere foru eta pribilegioengatik, Subiranoari legeak proposatu eta eskatzeko eskubidea duela», baina galdetzen zuten «nor da lege horiek dekretuz agindu, zigortu eta ezartzen dituena?», «Erregeari eskatzen eta proposatzen dioten hiru estatuek, edo bere zuhurtziaren erabakimenean ematen edo ukatzen dien Erregeak». Azkenik, Sagaseta Ilurdoz sindikoak bigarren txosten bat argitaratu zuen 1823ko uztailaren 8an, bertan azpimarratu egiten zuen erregeak ez zuela legerik ematerik

«Erresumak proposatu gabe eta Berorren Maiestate Erregeak dekretatu ondoren ere, Erresumak haiek aztertzeko, argitaratzeko edo gordetzeko ahalmena du. Honek argi uzten du Nafarroako Legeak egitea Erregearen eta Erresumaren ardura dela, biak Gorteetan elkarturik, eta ez bata bestea gabe».

Aurreko gaiarekin nolabait lotuta, ultraabsolutistek beste kontu batekin presionatu zuten Nafarroako Diputazioa hilabete haietan: ebazteko gaitasuna zuten merindadeko batzarrak sortzea. Gainerako gaietan, Sagaseta Ilurdozek kanpora begirako foru-subiranotasuna identifikatzea azpimarratu zuen, Fernando VII.aren saio zentralizatzaileen aurrean; orain, berriz, boterea Foru Diputazioan kokatzeko beharra azpimarratzen zuen, hura mugatuko zuten eskualdeko organoak osatzeko edozein saioren aurrean. 1823ko maiatzean bertan, El Trapenseren sektorerik muturrekoenak ondasun nazionalak erosi eta sistema konstituzionalari atxiki zitzaizkion bertako kideei baja emateko eskatu zion Diputazioari. Ekainaren hasieran, sektore berak, Villanueva koronelaren bidez, «Errege honen Diputazio probintziala osatzeko, haren foru eta pribilegioei kalte egin gabe» bi ordezkari izenda zitzatela eskatu zien merindadeei, eta ezarri berri zuten erreinuko Diputazioa ordezka zezatela. Berehala, Diputazioa aurka agertu zen, eta herrietara ofizio bat bidali zuen. Hala ere, Tuteran merindadeko batzarra eginen zen ziurrenik, Foru Diputazioaren aginduak Erriberara ez baitziren iritsi.

1823ko abuztuaren 23an, Foru Diputazioak Tuterara bigarren ofizio bat bidaltzea erabaki zuen, azken buruan Sagaseta Ilurdoz sindikoak idatzia. Bertan Foru Batzordeak merindadeko batzarrak abian jartzeari uko egitearen arrazoiak argi eta zehatz azaldu ziren, izan ere, foru aginduaren aurkako atentatua litzateke. Bertan argi adierazten zen «Merindadeko buruetako batek ere ez du baimenik bere herriak Erresuma osoan eragina duten negozioetan biltzeko; Nafarroa hiru besok osatzen dutela: Elizakoak, Militarrak, eta Uni- bertsitateakoak, bai Gorteetan biltzen diren denboran, bai hauen artekoan, eta ezin dela ebazpenik hartu, hiru Besoen adostasunez ez bada. Izan ere, Foru Diputazioak Merindadeak adierazten duen proiektua onartuz gero Bost Merindadeetako ordezkarien batzordea onartuko balu, larriki urratuta geratuko litzateke, eta are Erreinu honen gobernu-modua deseginda, ordezkaritza osoa Unibertsitateen besoan bakarrik berrituko litzatekelako zeharkako bitartekoen bidez, Gorteetako kide ez diren herri askori izendapenetarako eman zaien moduan».

Horrek guztiak erakusten du Hirurtekoan ere bazela Nafarroako iritzi publikoaren sektore bat, antiliberalismo erabatekoa, baina Gorteak Nafarroako autogobernua murrizteko egindako saiakerak gaitzesten zituena. Hirurtekoan absolutista moderatuekiko sentiberatasun identifikagarri horren, hain zuzen ere, egoera horretan erakundeak hartuko zituztenak, eta ultraabsolutisten ar- tean zegoen distantzia egiaztatu ahal izan zen, argi geratu den bezala, ordea, badirudi dikotomia hori desagertu egin zela altxamendu karlista sartu ondoren; izan ere, nahiz eta autore batzuek ohartarazi duten karlistek gerra oso aurreratua izan arte Foruei ez zietela arreta handirik jarri, ez da behar adina eragin subjektuen doktrina-jatorri hutsagatik Don Karlosen alde egin zuten sektoreetako arazo politiko-instituzionalei dagokienez ikus zitezkeen ñabar- duretan. Hain zuzen ere, erreinu zaharreko arkitektura konstituzionalaren defentsak zirrikitu bat ireki zuen errealisten artean. Ezin dira ahaztu Fernando VII.aren gobernuek Nafarroako foru-erregimenari egindako erasoak. Monarka horrek foru-araubide hori 1814 eta 1823an berrezarri bazuen ere, 1812ko Konstituzioak indargabetutako Euskadiko Probintzietakoa bezala, haren gobernuak Nafarroako foraltasunarekin gerran aritu ziren ondoren. Aduanak Pirinioetara eramateko presioa egin zuten, bai 1817-1818ko Nafarroako Gorteetan, bai 1828-1829koetan, eta baita diruzko kontribuzio handiagoa eskatzeko ere. Polizia eta liberalen aurkako batzorde militarrak sartu ziren, eta auzitegi bakar batean bildu ziren aurreko Taulen Errentaren, kontrabandoaren eta tabakoaren kontserbagarriaren epaitegi. Batzar bat sortuko da 1829an Nafarroako Foruak aztertzeko, eta aginduko da, azterketa horrek iraun bitartean eta gainkarga-eskubidea kentzearen ondorioz, Nafarroan eragina izan zezatela Monarkiaren gainerako eremuetarako emandako xedapenek. Rodriguez Garrazak esan zuenez, Errege Agindu horrekin «Nafarroako konstituzioak kolpe hil- garria jaso zuen», eta «bertan behera geratu zen haren foru-sistema osoa».

Historia de la guerra de la División Real de Navarra contra el intruso sistema llamado constitucional y su gobierno, Iruñea: Javier Gadearen inprimategia, 1825.

Historia de los sucesos militares de la División de Navarra y demás acontecimientos de este Reyno durante la última guerra contra el tirano Napoleón, J. M. Iribarren (arg.), Iruñea: Gómez, 1953.

DEL RÍO ALDAZ, R., Orígenes de la Guerra Carlista en Navarra, 1820-1824, Iruñea: Nafarroako Gobernua, 1987.

FERNÁNDEZ SEBASTIÁN, J., «Opinión pública, prensa e ideas políticas en los orígenes de la Navarra contemporánea, 1762-1823», Príncipe de Viana, 50. lib., 188. zenb. (1989), 579-640. orr.

MIKELARENA, F., «El foralismo radical de Ángel Sagaseta de Ilúrdoz ante el absolutismo centralizador de Fernando VII», Tiempos Modernos. Revista Electrónica de Historia Moderna, 34 (2017), 270-294. orr.

RODRÍGUEZ GARRAZA, R., Navarra de Reino a Provincia (1828-1841), Iruñea: EUNSA; Príncipe de Viana Erakundea, 1968, 45-103. orr.