Karguak eta lanbideak
Apaiza, jakintsua, Iruñeko katedralaren kanonigo onuraduna eta Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordeko lehendakaria
Ibilbidea
Iruñeko apaizgaitegian egin zituen ikasketak, eta apaiztu egin zuten 1906an. 1920an Iruñeko katedraleko kanonigo onuraduna, 1925az geroztik Historiako Errege Akademiako akademiko eta 1926az geroztik Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordeko lehendakari izan zen, hura desegin arte. Iruñeko apezpikuaren ordezkaria ere izan zen, hiru monumentu nagusiak zaharberritzeko lanetan eta horietan eman zuen bere bizitzaren zati handi bat: Olivan, Orreagan eta Iruñeko Seon. Ez dakigu prestakuntza akademiko espezifikoki artistikorik edo historikorik izan zuenik; prestakuntza hori autodidakta eta erabat librea izan behar zuen, Nafarroan zehar egindako bidaiek aberastua, eta agian, baita Madrilera edo Bartzelonara egindako bidaiek ere. Irakaskuntzan aritu zen hil zen arte, Arkeologia Sakratuko katedraren titular gisa, Iruñeko Apaizgaitegi Kontziliarrean.
XX. mendearen lehen erdiko Nafarroako pertsona intelektual batzuek baldintzatu zuten, oso edo ez hain esplizituki, haren formazioa eta haiekin harreman estua izan zuen, Monumentuen Batzordearen inguruan bilduta; horien artean, Florencio de Ansoleaga, Julio Altadill, Arturo Campion, Hermilio de Oloriz, aipa ditzakegu, aurreko belaunaldikoak; eta berekoak Jose Maria de Huarte, Francisco Javier Arraiza edo Jose Esteban Uranga.
Haren idatzietatik (bereziki, Nafarroako Gida argitaratugabetik, Jesus M.ª Omeñacak aipatua) argi eta garbi ondoriozta dezakegu haren interesa Nafarroako historian (eta, harekin batera, haren testigantzetan) besterik ez dela oinarritzen, beste edozein gogoetaren gainetik. Nafarroako erresuma, bere alderdi indibidual eta pribatiboan, hau da, Erdi Aroko Nafarroa eta Erdi Aroko estiloak, zeini, oso garaiko irizpideekin, arreta hori eskaintzen baitio eta bestelako guztiei ez die jaramonik egiten. Bestalde, urte horietan oso ohikoa zen jarrera hori, erromantizismoaren seme berantiarrak izaki, non, Madrazoren hitzak errepikatuz, Irantzu aipatzean honakoa baitzioen: «aurriak maite dituen huntza jaun eta jabe egiten da».
Onofre Larumberen aipamen etengabea, erakarpen historiografikoaren muina Nafarroa da, eta zehazki, Nafarroako erresuma zaharra. Ideia hori, itxuraz unibokoa, argitu genezake baldin eta 1920an Iruñeko katedralean egindako Atzera Begirako Arte Erakusketa (Exposición de Arte Retrospectivo) handian parte hartu izanaren testigantzei erreparatzen badiegu —adibide argigarria aipatzearren—, Eusko Ikaskuntzen II. Kongresuaren barnean, zeinaren antolaketa batzordeko kide aktiboa izan baitzen. Bertan, aho batez eta aipamen politikorik gabe, Nafarroa euskal kultura-komunitate bateko kide izatearen ideia azpimarratzen zen, «nazio» edo «herrialde» terminoarekin adierazi ohi dena, eta Nafarroa euskal familia osatzen dutenen artean ahizpa zaharrena dela dioen metafora erabilita.
Bere garaiaren seme izan zen, Nafarroako ondarea zaintzeko gogo bizia sentitu baitzuen. XIX. mendearen azken hamarkadetan jaio zen, eta oso ongi ezagutu zuen urte haietan Nafarroako monumentuen egoeraren ikuskizun lazgarria, eta, oro har, kultura-ondarearena; desamortizazioek, axolagabekeriak eta liskar belikoek eragindako egoera tamalgarria zen. Eta bere lurrarekiko maitasun handiarekin eta bere izaera adoretsu eta gogotsuarekin talka egiten zuen, ekintzarako joera baitzuen, eta, bere garaikideek esaten duten bezala, sutu egiten zen hura deskribatu eta defendatzean. Literatura-estilo handikarian garatu zuen, gero eta ozenagoan eta askotan autokonplazientean.
Zaharberritzearen Erdi Arokoaren aldeko jarrera, Erdi Aroko elementuak kosta ahala kosta berreskuratzearekin obsesionatuta zegoena, bere jardunetan, garaiko aurreiritzi argiaren eraginez, haiek ikustea zailtzen zuen guztia kentzen zuen. Ondorioz, erretaulak, koroak, burdin sareak eta bestelako apaingarriak erretiratu zituzten. Berreskuratze hori ezinezkoa zenean, ezabatutako elementuak birsortu egiten ziren Viollet-le-Duc-en teoriek proposatutako prozedura zaharkituari jarraiki. Jarduteko modu eztabaidagarri horren ondorioz, ondorengo esku-hartzeek don Onofre-ren esku-hartzeak ezabatu edo berrantolatu egin dituzte.
Esku-hartzeetan erabilitako prozedura horiei egindako kritika ez da beti aho batekoa izan, eta, orain dela gutxi arte iraun du. Erabilitako baliabide teknikoei egindakoa, ordea, bai, zementua asko erabili baitzuen eraikinetan harria ordezkatzeko, eta zalantzazko gustuko diseinu historizistak erabili ziren.
Hala eta guztiz ere, oso pertsonaia baliotsua izan da ondarea kontserbatzeko konpromisoari dagokionez, bere indar guztiak jarri baitzituen horren zerbitzuan. Esan daiteke, bere lurreko ondarea hobekien ezagutzen zuen moduan kontserbatzen eman zuela bere bizitza, instantzia ofizial eta pribatuetatik lortu ahal izan zituen baliabideak erabiliz eta, seguruenik, baita bereak ere.
XX. mendeko monumentu-zaharberritzearen lerroek, oro har, Erdi Aroko norabideari jarraitu diote, besteak beste, Larumbek trazatuari, eta beste garai batzuen inguruko gogoetak egin ahala zabaldu dira.
Obrak
«Prólogo», CLAVERÍA ARANGUA, J., Estudio histórico-artístico sobre la imagen, el Santuario y la Villa de Ujué, Iruñea: Casa Huarte ed., 1919.
«Catedral de Pamplona», Navarra MCMXXV, Iruñea: Emilio García Enciso ed. 1925.
«La Comisión de Navarra y el Real Monasterio de Santa María de la Oliva», BCMHAN, 1927, 290-299. or.
Nuestra Señora de Icíar: Estudio histórico-crítico sobre el Santuario y su imagen, Donostia: Martn Mena tip. est., 1928.
«La Catedral de Pamplona», BCMHAN, 1928, 91-120. or.
«San Miguel de Izaga», BCMHAN, 1929, 121-129. or.
La S. I. Catedral de Pamplona: descripción de la misma y relación de sus valores artísticos e históricos, Iruñea: Imp. Diocesana, 1930.
El monasterio de Nuestra Señora de la Oliva (restauración de una esplendorosa joya de arte española), Iruñea: Aramburu, 1930.
Arquitectura monástica benedictino-cisterciense y su significación en Navarra: discurso pronunciado en la apertura del curso académico de 1934-1935 en el Seminario Conciliar de Pamplona por… J. Onofre Larumbe Pérez de Muniain, Iruñea: «La Acción social» inp., 1934.
Gainera, argitaratu gabeko bi lan sartu behar ditugu:
Quasi Oliva Speciosa in campis. 1928. Nafarroako Monumentuen Batzordearen artxiboan kontsultatuta, testua idatzi aurreko oso dokumentazio zabalaren bilduma da, eta Guía de Navarra, 1938. J. M. Omeñacak maiz aipatua eta iruzkindua (op. cit.).
Horri hainbat artikulu gehitu behar zaizkio tokiko prentsan monumentuak zaharberritzeari buruz; eta horiei buruzko txostenak Nafarroako Monumentuen Batzordearen, Katedralaren edo Historiako Errege Akademiaren artxiboetan.
Bibliografia
OMEÑACA SANZ, J. M.ª, «Onofre Larumbe Pérez de Muniáin», Gutiérrez, D. (zuz.), El monasterio de la Olivan, Burgos: Monte Carmelo, 2006, 305-335. or., eta aurreko zenbait erreferentzia daude bertan (333-334 or).
QUINTANILLA MARTÍNEZ, E., La Comisión de Monumentos Históricos y Artísticos de Navarra, Iruñea, 1995, 130-132 eta 207. or.
— «La Oliva Desamortizada», GUTIERREZ, D. (zuz.), op. cit., 153-186. or.
