LANDA ALVAREZ DE CARBALLO, Santos (Iruñea, 1843ko azaroak 1 – Santander 1904ko uztailak 28).

Diputatua eta institutuko katedraduna

Rufino Landa Albizu eta Joaquina Alvarez-Carballo Goizueta senar-emazteen hirugarren semea zen. Aita mediku ezaguna izan zen eta Nafarroako Medikuntza, Kirurgia eta Farmaziako Errege Elkargoan lan egin zuen. Anai-arreben artean Nicasio aipatu behar da, mediku militarra, eta Espainiako Gurutze Gorriaren sortzaileetako bat. Bonifazio Nafarroako mendietako ikuskatzaileak ere parte hartu zuen proiektu horretan. Petra Blanco Garciarekin ezkondu zen, eta haren heriotza-partidan bost seme-alaba aipatzen dira.

Unibertsitate aurreko ikasketak Iruñeko Seminario Kontziliarrean (1854-1855) eta Iruñeko Institutuan (1856-1860) egin zituen. Hasieran, karrera militarrari jarraipena ematea pentsatu zuen eta 1862ko irailaren 3an Armadako Administrazio-kidegoaren eskolan sartu zen, baina ez zituen ikasketak amaitu. 1864an Zaragozako Unibertsitatean matrikulatu zen, Zuzenbidea eta Filosofia eta Letrak ikasteko. Espezialitate horretan batxiler-titulua lortu zuen (1867ko ekainaren 15a). Ikasturtearen amaieran bere espedientea Unibertsitate Zentralera eramatea erabaki zuen, bertan Filosofia eta Letretan zentratu zen eta lizentziatura (1868ko azaroaren 14a) eta doktoretza (1869ko ekainaren 4a) lortu zituen.

Ikasketak bukatu berriak zituela, Bigarren Hezkuntzako Institutuetako Katedradunen Kidegoko Geografia eta Historia plaza baterako lehiatu zen (1869ko uztailaren 17a), Tuterako institutuan aritzeko. Epaimahaiak ez zuen bi hautagai finalisten artean erabakirik lortu, eta azkenean ministerioak aldeztu zuen (1870eko irailaren 14an) Santos Landaren aldeko balantza. 1870eko irailaren 23an hartu zuen lanpostuaren jabetza. Urtebete baino lehenago, penintsulako hainbat institututara joateko plazak eskatzen hasi zen, eta unibertsitateetarako oposizioak ere sinatu zituen (Granada, Oviedo eta Sevilla).

1873ko irailean, Tuterako institutua kendu egin zuten, eta Landa, 1873ko irailaren 12an, eszedentzian jo zuten, heren bateko soldata murriztuta, baina, berehala (1873ko irailaren 20an), Lorcako institutuan hutsik geratu zen lanpostua eman zioten. Hala ere, osasun-arrazoiak zirela medio, Jerez de la Fronterara joan zen, eta Psikologia, Logika eta Etika espezialitatera aldatu zen. Berriro ere lekualdaketa eskaeren prozesuari ekin zion eta azkenean trukaketa bat lortu zuen Santanderrera joateko (1978ko urriaren 10ean jabetza). Bere bizitzako azken urteetan Santanderko Institutuko zuzendariorde izendatu zuten (1902ko apirilaren 18a).

Irakaslanean zehar, betetzen zuen lanpostuaren titulua aldatu egin zen, Espainiako Gida Ofizialaren arabera: Geografia eta Historia (1873), Logika (1874-1878), Erretorika (1879), Erretorika eta Poetika (1880-1900), Aginduzkotza eta Literaturaren Historia (1901) eta Gaztelania eta Literatura (1902-1904).

1904ko apirilean, prentsak bere osasun-egoera ahulari buruzko informazioa eman zuen, «larritasunen batek jota gaixorik» zegoela esanez. Hiru hilabete geroago, 1904ko uztailaren 28an, Santanderren hil zen, «minbizi-ultzera bidezko odoljario» baten ondorioz.

Hil ondoren, hainbat komunikabidek zenduaren oroigarriak argitaratu zituzten. El Cantábricok, eskela argitaratzeaz gain, bere irudi, bizitza eta obraren gorazarre bat jarri zuen. Bere ezaugarri pertsonal eta intelektualak nabarmendu ondoren, honela sailkatu zuen: «nafarra, argia eta erabakigarria, burutsua, oso leiala, oso noblea, oso kaparea». Bere oratoria goraipatzen zuen, eta esaten zuen, parlamentutik alde egin ondoren, irakaskuntzan jarri zuela arreta, artearen lanketa ahaztu gabe.

Landak beti izan zuen harremana Nafarroako errealitate politiko eta kulturalarekin.

1864an, La reacción y la revolución irakurrita, errepublikanismo federalean konpromiso politikoa hartu zuen. Seiurtekoaren hasieran politikan lan egin zuen Iruñean, eta horregatik hasi zen ezaguna izaten komunikabide errepublikanoetan. Horren ondorioz, 1872ko abuztuko hauteskundeetan zenbait boto jaso zituen Tafallan, nahiz eta hautagaitzarik aurkeztu ez. Errepublika aldarrikatu ondoren, Tafallako barrutiko diputatu hautatu zuten.

Parlamentuan jardun urria izan zuen arren, haren eginkizunak garrantzi pixka bat du dimisioagatik (1873ko ekainaren 21a), Nafarroa Espainia federalean kantoi independente gisa defendatzeagatik. Landa traizionatuta sentitu zen, bere kide errepublikanoek ez baitzuten onartu Nafarroa kantoi bat izatea, eta ez zuten babestu Nafarroako diputatu baten hautagaitza Konstituzio Batzordean parte hartzeko. Probintziako parlamentarien jarduerarekin ere ez zegoen oso pozik.

Nafarroara itzuli ondoren, ez zaio jarduera politikorik ezagutzen Santanderrera iritsi arte. Lehen jardun publikoa 1879ko hauteskundeen aurreko uzkurduraren alde parte hartzea izan zen, sufragio unibertsala ezabatu baitzen, zerrendetatik biztanleriaren zati handi bat kanporatuz. Ordutik aurrera, Landak aktiboki lan egin zuen Kantabriako Alderdi Errepublikano Federalaren berreraikuntzan, eta Antonio Maria Coll Puig eta Enrique Rodriguez Solis eta antzeko pertsonaiekin hartu zuen parte.

Konpromiso horren ondorioz, erantzukizun handiak izan zituen alderdiaren probintziako eta tokiko batzordeetan, eta bi aldiz aurkeztu zen (1883 eta 1891) udal-hauteskundeetan hautagai gisa. Bere bizitzaren azken urteetan, errepublikanismo federalean militatzen jarraitu bazuen ere, agian inertzia sentimental batengatik besterik ez zen izan, nabarmen lagundu zion alderdi sozialista sortu berriari, birsorkuntza politikorako itxaropen bakarra hura zela uste baitzuen.

Gainera, erreferente kulturala izan zen Landa Santanderren. Kultur solasaldietan parte hartu zuen, eta kasino Montañesekin, Aisialdiko zirkuluarekin, kasino Republicanorekin eta Behargin Sozialisten zentroarekin elkarlanean aritu zen. Baina, ezbairik gabe, Calderonen mendeurreneko ekitaldietan izan zuen garrantzi nagusia.

Nafarroa beti egon zen Landaren buruan eta bihotzean. Iruñeko Orfeoiaren bisitarekin batera hunkitu zen, bere olerkiak Nafarroako prentsan ere argitaratzeko ahalegina egin zuen, eta horien eta beste batzuen bidez, lurraldearekiko lotura bizirik mantentzea lortu zuen. Baina, zalantzarik gabe, lotura garrantzitsuena bere lurraren historiari buruzko bi bertso-argitalpenak izan ziren.

Don Sancho el de Peñalén: Leyenda tradicional de la historia de Navarra eta Páginas de la Historia de Navarra puestas en verso para uso de las escuelas lanetan, Nafarroarekin eta irakaskuntzarekin zuen konpromisoa zigilatu nahi izan zuen. Bigarrena, bereziki, ikasleak prestatzeko bide izan zedin pentsatu zuen, Nafarroaren iragan loriatsua ezagutzen irakatsi nahi baitzien. Perez Goyenaren arabera, testuak «Moreten lanetik ateratako errege bakoitzaren gertaera nagusiak» ditu iturri, baina produktua sinplea da, oso egokia haurrentzat, baina pobreak zirenentzat.

Azconak honela definitzen du: genero didaktikoaren idazletzat hartzen du, batez ere idazlan honengatik eta, batez ere, Foruaren kontzeptua hartzen du ardatz, «gure etxea arrotzik gabe administratzeko» aukera gisa; alegia, elementu nuklearra, pribilegio gisa definitzen dituen beste elementu batzuk bazterrean utzi ondoren.

. Landak hainbat kolaborazio argitaratu zituen prentsan (poesiak, liburuen aipamenak eta beste testu batzuk). Testuen artean bi artikulu eta hezkuntzari buruzko hitzaldi bat nabarmendu behar dira.

«Discurso leído por su autor en el acto de la adjudicación de los premios», Centenario de Calderón. Certamen literario promovido por el Excmo. Ayuntamiento de Santander, Santander: J. M. Martínez inp. eta litografia, 1881, 11-28. or.

Páginas de la Historia de Navarra puestas en verso para uso de las escuelas, Iruñea: Joaquin Lorda inp. eta liburudenda, 1886.

Don Sancho el de Peñalén: Leyenda tradicional de la historia de Navarra, 2. ed., Sevilla: Rasco, 1887.

Fenómenos que se verifican en el mar. Institutuko katedrarako oposizioan aurkeztutako memoria (AGA Educación 32/8270).

Programa de Retórica y Poética, Santander: La Voz de la Montaña inp., 1891.

LAYANA ILUNDÁIN, C., «Biografías de los parlamentarios de Navarra (1869- 1889)», Huarte de San Juan. Geografía e Historia, 3-4 (1996-1997), 299-388. or.

PÉREZ OLLO, F., «Landa Álvarez de Carballo, Santos», Gran Enciclopedia de Navarra, Iruñea: Nafarroako Aurrezki Kutxa, VI. libk., 1990, 400. or.

URQUIJO GOITIA, M., «Landa Álvarez del Carballo, Santos», Diccionario biográfico español. 28. Bolumena. De «Jiménez del Guazo» a «Larcius Priscus», Madrid: Real Academia de la Historia, 2012, 730. or.

URQUIJO GOITIA, J. R., «Santos Landa, un republicano federal entre la política y la docencia», BRAH, CCXVIII-I (2021), 185-241. or.

ITURRIAK

ARCHIVO CATEDRALICIO Y DIOCESANO DE SANTANDER, Santa Lucía parrokia. Finados, 1900-1906, 7954. liburua.

ARCHIVO DEL CONGRESO DE LOS DIPUTADOS, Credenciales, 174. paper-sorta, 73. espedientea.

ARCHIVO GENERAL DE LA ADMINISTRACIÓN, Educación, 32/8270; 32/7620 paper-sortak, 2, 5, 6, 7, 8 eta 14 espedienteak; 32/7621, 28. espedienteak.

ARCHIVO GENERAL MILITAR DE SEGOVIA, 1. saila, 216. paper-sorta, 0 esp.

ARCHIVO HISTÓRICO NACIONAL, Universidades, 4304, 7. espedientea eta 6618, 4. espedientea.

NAFARROAKO ARTXIBO OROKORRA, Fe Pública Echaide 1890.

ARCHIVO DEL REGISTRO CIVIL DE SANTANDER, 3. saila, II. liburua.

Diario de Sesiones de las Cortes Constituyentes de la República Española, Madrid: J. Antonio García inp., 1874.