Karguak eta lanbideak
Abokatua eta Nafarroako Zuzenbide Zibileko tratatugilea
Ibilbidea
Telesforo Cesareo Lacarra Montoya abokatu estellarraren semea. Lizarraren defendatzaile liberaletako bat izan zen karlisten aurrean, eta bi liburu argitaratu zituen gertaerei buruz, horietako bat bigarren izen-deiturekin. Madrilgo Unibertsitate Zentralean egin zituen zuzenbide-ikasketak. Jose Bergaminen abokatu-bulegoan hasi zen lanean Madrilen, eta 1895ean aitarenean sartu zen Lizarran. Abokatuen Elkargoko dekanoa izan zen 1931n eta 1934an.
Esanahi politikorik izan gabe, katoliko eta izaera liberal sakonekoa izanik, independente jokatu zuen beti. Gizarte-arazoekin konprometituta egon zen eta Lizarrako Langileen Zirkuluko (1915) buru zela, Diario de Navarra eta El Pensamiento Navarroren kritika kontserbadoreetatik aldeztu zuen. Bizitza sozial eta herrikoiaren bizipenak zirela eta, Lizarrako artikulu kostunbristak argitaratu zituen eta Lizarrako merinaldean argitaratutako argitalpenak aztertu zituen.
Legelari independente gisa, 1931n Eusko Ikaskuntzaren Euskal Estatutuaren proiektua diktaminatu zuen Foru Aldundiak sortutako batzordearen buru izan zen, Nafarroari zegokionez. Ideologia guztietako pertsonek osatu zuten: Cuadra, Anso, Rebota, Gortari, Aizpun, Baleztena, Beunza, Cabezudo, Cunchillos, Goñi eta Oroz idazkariak; horietatik Aizpun, Beunza, Cunchillos eta Oroz izan ziren Eusko Ikaskuntzaren Estatutuaren proiektuaren erredaktzio batzordeko kide. Osasun arrazoiengatik karguari uko egin zion eta Lazkanok ordezkatu zuen.
Lanbide horretan, Nafarroako zuzenbidearen iturri-sistema desegokia eta konplexua zela egiaztatu zuen, antzinako legeria zaharkitu askorekin, eta, horren ondorioz, bere Instituciones, egin zuen, aitari eskainia. Kodeketa zibilaren ereduari jarraitu zion eta Nafarroako Legeria Historikoaren indarraldiaren beharra azaldu zuen (Foru Orokorra eta Gorteetako legeak, Zuzenbide erromatar ordezkatzailea eta ohiturak), jurisprudentzia eta ordura arte emandako Erregistroen eta Notariotzaren Zuzendaritzaren ebazpenak erantsita, eta lehenengo liburukian hainbat gehigarri sartu zituen.
Bi liburukitan bildutako lana sarrerak, atariko tituluaren eta Kode Zibilaren lehen bi liburuen testu eta iruzkinek osatzen dute (pertsonak, ondasunak, jabetza eta aldaketak).
Sarreran Zuzenbide historiko primitiboa, udal foruak, Foru Orokorra, Hobekuntzak, Foru Murriztua, lege eta ordenantzen bildumak, Gorteen Koadernoak eta Ordezko Zuzenbidea azaldu zituen. Nafarroako Erresumaren ordena instituzionala ezagutzeko, Sagaseta Ilurdoz, Oloriz eta Iribasen obretara jo zuen. Kritikoa izan zen egoerarekin, «gure gizartearentzat hain urrun dagoen erromatarren legeria egokia ez delako», testuen hizkeran, ohituretan, familian eta jabetzan izandako aldaketengatik. Ohituren antza, hurbiltasuna eta senidetasuna zirela eta, «Kode Zibila foru-legerien ordezko lege gisa hartzea zekarren, Gaztelako legeria baino gehiago hurbildu baitzitzaien haiei». Hauxe zen foru-erregimena ongi ezagutzen zuen legelari praktiko baten ondorioa, pentsaera ireki batetik formulatua, eta, doktrinan, arrazionalista eta liberala, tradizio eta historia handiko zuzenbideari eustea defendatzen zutenen aurrean; Erdi Aroko partikularismoan oinarrituta, jada sendotuta zegoen gizarte liberal berrirako desegokia, nahiz eta azken gerra karlistan bere aita eta lehen maisuak aktiboki parte hartu zuen.
Gorteen eta auzitegi berezien amaiera 1841eko abuztuaren 16ko legean kokatu zuen, «foruen zati handi bat ez ezik», erregimen zibilaren erreferentetzat jo zituen bere 2, 3 eta 4 artikuluak. «Lege horren ondoren, Nafarroako legeriaren historia Espainiakoarekin nahasten da, zuzenbide zibil pribatuari eta ordena administratibo eta ekonomikoari dagokienez izan ezik, horietan bere erregimen berezia gordetzen baitu, baina ez 1841eko lege horrek eskatzen duen osotasunean». Nafarroarako kode zibileko proiektuaz eta Nafarroako zuzenbide zibilari buruzko literatura juridikoaz ere aritu zen, Moralesen lanak goraipatuz.
Nafarroako literatura juridiko «ez oso ugariaren» barruan, Yanguas Miranda eta bere Diccionario de Antigüedad, Zuaznavar, Marichalar eta Manrique, Ilarregui, Covian eta Alonso aipatu zituen.
Erabilitako sistematikak hura erabiltzera bultzatzen zuen, kodean eratutako juristek ezagutzen zutenera eta orduan aurreikusitako Apendizeetarako ezarritakora egokitzen zelako. Nafarroan aplikatu beharreko arauak zehazteko zailtasuna egiaztatu zuen, «zeren eta, gaur egungo lege eta trantsizio-nahastearen ondorioz, sarritan eztabaidatzen baita Nafarroako auzitegietan zein den aplikatu beharreko lege-agindua». Nafarroako Zuzenbide Historikoaren eta iturriei eta pertsonei buruzko kodetzeak ekarri zuen errealitate berriaren arteko desegokitasuna, kontzeptuetan, lexikoan eta sistematikan, atariko tituluaren eta haren aginduen tratamenduan islatu zuen Lacarrak, Nafarroan Zuzenbide Historikoaren arauen aurrean indarra horrek izatea erabakitzen baitzuten. Agerian utzi zuen arauen historikotasuna ez zela aski XX. mendean indarrean jarraitzeko. Aitzitik, kode zibileko manuek arrazionalismo juridikoaren kodetze integral eta metodikoaren ideia islatzen zuten arau argi, zehatz eta ulergarrietan, Estatuko Zuzenbideari zegozkionak, herritar guztientzat kode orokor eta komuna, arrazoian eta berdintasunean oinarritua, kasuismo juridikoa gainditzen zuena, gizarteko egoera eta gertaera berrietara egokitzeko gai zena.
Horrek guztiak azaltzen du eragile juridiko guztiek 1973an Konpilazioa aldarrikatu arte, Zuzenbide historiko eta erromatarra berreskuratu zuen arte, ezinbestekoa eta oso erabilia bihurtu zela. «Zalantzarik gabe erabilgarria» zenez, Aldundiak 1917ko apirilaren 12an argitaratzea erabaki zuen. Foru Berriaren ondoren, arau askoren oinarri historikoa ezagutzeko erabiltzen jarraitu zuten, elementu historizista, dialektiko eta eruditu gisa erabili nahi izan dutenean.
Lacarra kexu zen nafar legelarien agrafiaz, eta, horregatik, bere «apunteak» argitaratzeko erabakia hartu zuen, «antzinako Erreinu horretako Zuzenbide Zibila aplikatzeko ardura zutenen lanak arintzen eta haien ezagutza biztanleen artean zabaltzen laguntzeko, beren eskubideak egoki erabili eta beren betebeharrak betetzeko». Obra erabakigarria izan zen Zuzenbide Historikoaren eta erromatarraren erabilera gainditzeko, eta horrek kodearen aplikazioaren alde egin zuen, familia eta ondasunen erregimenaren gainean sozialki indarrean jarraitzen zuten erakunde zahar batzuetan izan ezik.
Manuel de Irujo Lizarrako politikari eta legelariak, haren heriotzaren ondorengo «azalpen biografikoan», honakoa esan zuen: «Nafarrok galdu dugu gure Zuzenbideko lehen figura zibilista; ezagutza, gaitasun eta ordena handiz, indarrean dagoenarekin doktrina-multzo bat osatzen saiatu zen, aurrekoak errealitate politiko berriekin talka egiteagatik edo bizitza eman zion ohiturak berak ez erabiltzeagatik indarra galdu zuelako. […] Guretzat, Lacarra, batez ere, abertzalea da, bere bizitza gure Zuzenbidea, gure zibilitatea, gure independentzia espirituala, askotariko herriaren barne-barneko ezaugarriak, lur bereizia eta estatu-formetan bizitza gutxi-asko definitua duen nazioa aztertzen eman zuen gizona».
Obrak
Instituciones de Derecho civil navarro, I. libuk, Iruñea: Probintziako inp., 1917; II. libk., Iruñea: Aramburu, 1934; I eta II, Aranzadi, 1965.
«Los antiguos gremios de Estella», BCMHAN, 41 (1920), 37-41. or.
«Documentos inéditos. Los antiguos gremios de Estella. Gremio de carpinteros», BCMHAN, XV (1924), 27-32. or.
Bibliografia
AUÑAMENDI, «Lacarra Mendiluce, Victoriano», Auñamendi Euskal Entziklopedia. Online arg.: aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/lacarra-mendiluce-victoriano/ar-84139/ (2020ko abuztuak 6).
ESTORNÉS ZUBIZARRETA, I., La construcción de una nacionalidad vasca. El autonomismo de Eusko-Ikaskuntza (1918-1931), Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1990, 353 or.
IRUJO, M., «Don Victoriano Lacarra y Mendiluce (semblanza)», BCMHAN, XVIII (1934), 69-72. or.
JIMENO ARANGUREN, R., «Derecho civil navarro y codificación general española», AHDE, 82 (2012), 268, 276-278. or.
LACARRA YANGUAS, M. J., «Lacarra Mendiluce, Victoriano Horacio», Gran Enciclopedia de Navarra, Iruñea: Nafarroako Aurrezki Kutxa, VI, Iruñea, 1990, 375-376. or.
«Lacarra Montoya, Telesforo Cesáreo», ibid., 378. or.
