ITURRALDE Y SUIT, Juan (Iruñea, 840ko urriak 23 – Bartzelona, 1909ko abuztuak 17).

 Historialaria, arkeologoa… eta pintorea

Iturralde merkataritzan eta bankan aritzen zen familia ezagun batekoa zen. Ingeniaritza-ikasketak hasi zituen, eta utzi egin zuen osasun kontuengatik. Etxeko tradizioari jarraituz, merkataritza ikasketak egin zituen Bordeleko Merkataritza Eskolan. Merkataritza-arimarik gabea eta pinturarako dohainduna, aitak Parisko margolari baten estudiora bidali zuen. Iruñean, berriz ere, 1868ko Iraultzaren ondoren sortutako Nafarroako Gobernuaren Batzar Nagusiak zinegotzi izendatu zuen 1868ko irailaren 30ean, eta urriaren 1ean, zozketa bidez, lehen erregidorea hautatu zuten. Udaleko gehiengoak bezala, irtenbide monarkiko-demokratiko baten alde egin zuen, eta urte amaieran herritarren sufragioak zinegotzi akta berritu zion, 1872ko otsaila arte okupatu baitzuen. 1879an politika aktibora itzuli zen, zinegotzi gisa Iruñeko Udalerako aukeratuta. 1883an utzi zuen kargua. Politikan ez zuen gehiago parte hartu.

San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako akademiko urgazle izendatu zuten 1866ko urtarrilaren 29an. Kargua apirilaren 9an onartu zuen eta Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordean sartu zen. Batzorde horretako idazkari hautatu zuten eta lehendakariorde izatera iritsi zen, kide zaharrena baitzen. 1884ko otsailaren 22an Historiako Errege Akademiako akademiko urgazle izendatu zuten.

Familia eta osasun arrazoiak zirela medio, Bartzelonara joan zen, eta han eman zuen azken hasperena. Jaioterria inoiz ahaztu gabe, Nafarroako espiritu menderaezina kontserbatzeko modua aurkitu nahian, 1908an ezin izan zen Amaiurreko gazteluaren hondarretaraino iritsi.

Askotariko kultura eta interesak zituena, Campionek hamahiru gai-multzotan sailkatu zuen bere ekoizpen idatzia, hein batean, hil ondoren argitaratutako bost liburukietan jasoa: artikulu satirikoak, politikoak eta patriotikoak; biografikoak eta bibliografikoak; ipuinak, kondairak eta tradizioak, arkeologia eta historia; literatura intimoa, pintura eta marrazkiak.

Politikari euskaltzaleak El Arga (1879-1881) eta Lau-Buru (1882-1886) egunkari foruzaleetan parte hartu zuen. Egunkari, aldizkari, aldizkako argitalpen askotan ere egin zuen hori… Julio Altadillek berak, beste langile nekaezin batek, bere lan entziklopedikoa nabarmendu zuen, eta «maisuak» sortu eta hasitako lan izugarria burutzeko hilezkortasuna aipatu zuen. Ez hori bakarrik, onartu zuen berak eta beste ikaskide eta ikasle batzuek bere bideari jarraitu ziotela. Gizon bakar batentzat ezinezkoa zena guztien artean burutzen saiatu izan balira bezala zen.

Patriarka euskaltzalea gauza asko izan zen. Arkeologoa izan zen, aitzindaria bertako historiaurrearen azterketan, monumentu megalitikoak aurkitu eta induskatuz. Margolaria izan zen, eta hiltzean hainbat konposizio utzi zituen. Carmelo Echegarayk nabarmendu zuenez, poeta ere izan zen, poeta bere kondairetan, bolizko dorreetatik urrun, Nafarroako historian edertasuna bilatzen sentibera eta bizia. Iturralde historialaria ere izan zelako. Campionek berak goraipatu zituen Nafarroako historiari buruz zituen ezagutzak, Moret aitaren ondotik hartaz arduratu ziren guztienen gainetik zeudela iritzita.

Parisen luzaroan bizi izanak arrasto sakona utzi zion: kultura ikasi zuen, Montalamberteko kondea ezagutu zuen, katolizismo liberal frantsesaren aitzindaria, eta erromantiko bihurtu zen bere adiera germanikoan, hau da, edertasun kristauaren eta Erdi Aroko artearen zerbitzura, arimaren edertasunaren adierazle gisa, artea egiaren aurkikuntza hutsa izatearen aurkakoa. Edo, Echegarayk zehaztu zuenez, Erdi Aroko artearen zaharberritzea iragarri eta eroritako erakundeak goraipatu zituen mugimendu europarra bultzatu zuen. Iturraldek Nafarroako Erresumaren Erdi Aroko distirarekiko maitasun bihurtu zuen. Antolaketa politikoa historian oinarritu behar zen. Estatu modernoari, tradizioaren irensleari, eta politikari profesionalen kasta pribilegiatuari aurre egin behar zitzaion. Izan ere, Iturralde tradizionalista izan zen, ez karlista, kristau sutsua, etxearen eta familiaren apologista. Altadillek bere «hiru maitasun handiak» laburbildu zituen: Erlijioa, Aberria eta Familia.

Ia dena laburbiltzen duenez, Erriberriko Errege Jauregia, Nafarroako Alkazarra, salbatzeko borroka duina, aberriaren makalaldiaren sinboloa. Iraganeko lorietako monumentuei axolagabe begiratzen zien herriak ez zuen merezi historian lekurik hartzea, eta «kriminal bikoitza» zen, iragana Nafarroako Erresuma zaharrena bezain distiratsua zenean.

Bere ikuspegi historikoa Iturraldek Kataluniarekin 1882, 1885 eta 1886an ezarri zuen elkarrizketan islatu zen, azken karlistaldia amaitu ondoren emandako laguntza eskertzeko. Gai katalanen berri izatean, katalanismoarekin nolabaiteko aliantza bat proposatu zuen berehala. «Gaztelako botere xurgatzaileren» eta «estatu espainiarren» arteko borrokak irakaskuntza ahaztuak biltzen zituen. Nazio handi bat osatu nahi izan zen, irizpide politiko sendorik gabe, batasuna uniformetasunarekin nahastuz eta eskualdeetako instituzioak, legeak eta hizkuntzak sakrifikatuz: inork suntsitu nahi ez zuen batasun nazional hori homogeneotasun antihistorikoan aurkitu nahi zen. Estatu modernoaren «tirania» horrek «nazioaren» gurpil bihurtu zituen probintziak, eta «aberri txikiaren» maitasuna ia ahaztarazi zien, «aberri handiaren gurtza «esklusibo»agatik, bat eta bestea batera ezinezko izango balira bezala!».

Esplikazioa Espainiako alderdi politikoak ziren, erregionalismoarekin bat egin zuten gorrotoan, eta loria propioen «ordezkapen»aren eta «ia» arrotzen loriak eta estatuaren eta probintziaren arteko «nahasketa kaotikoak» bultzatu zituzten. Eskualde-legeak ez ziren kontuan hartzen, eta baztertu egiten zen haien ordezkaritza-sistema, «erabat aberrikoa» eta kristau-askatasunen bermea, eta haren ordez parlamentarismo frantsesa jartzen zen, istiluen jatorria eta izaera nazionalaren ustelkeria, espekulatzaile politikoen mesedetan, Espainia herentziazko feudoa baitzen haientzat. Hizkuntzaren uniformetasuna bilatu zen, gaztelania baino hizkuntza espainiarragoak, baita legerian ere, eta familiaren eta jabetzaren antolaketa aldatzea amestu zen, Gaztelakoarekin parekatzeko. Historia erregionalismoaren baluarte boteretsua izan zen, baina historia ofiziala, eskuarki, Gaztelakoa zen.

Iturraldek hiru alditan banatzen zuen «nortasunaren mutilazioaren historia»: Gaztelaren batasunetik Cádizko Gorteetara, garai hartatik 1841era eta urte horretatik gaur egun arte. Nafarroa Gaztelan sartu zenean, gerra zibila amaitu egin zen, baina honakoak hasi ziren: hemengo erakundeei «etengabeko erasoa», galdutako ongizateak eta hura berreskuratu ezinak eragindako ezinegona eta «gobernu espainiarren fede txarra». Gerra horrek «nazionalitatea» ahaztea ekarri zuen, tradizioak mespretxatzea, alegia, «arrazaren jenioa endekatzea». Nafarroak eragin handia izan zuen Gaztelako politikan, eta iragana ahaztu egin zuen, batasuna eta uniformetasuna nahasi arte. Historia bestelakoa zatekeen Cádizko Gorteetan nafarrek eta gainerako euskaldunek eta katalanek beren tradizioak jarraitu izan balituzte, beren erakunde eta askatasun kristauak garai modernoarekin uztartu izan balituzte. Baina filosofismo iraultzaile frantsesaren eragina jasan zuten; estatu modernoaren oropelarekin liluratu ziren; haien bertuteak baztertu egin zituzten, zaharkitutzat jotzen zituztelako, eta, hala, geroan birsortzeko baliabiderik gabe utzi zituzten; ohitura politiko exotikoak onartu zituzten, eta haiek beraiek igaro ziren «asimilazioaren belakira». Iturraldek azaltzen duenez, 1789ko «zesarismo iraultzaileak» zapaldutako probintzia eta udal askatasunak aldarrikatzen zituzten. Erregeen despotismoa onartu ez zutenek ezin zuten onartu ez arrazoi orokorraren «despotismo parlamentarioa», ez arrazionalismo iraultzailearen «betiereko mugikortasuna», Nafarroako Gorteetako tradizioa eta legeak, egonkor bakarrak, hausteko xedea baitzuen. Horregatik, Nafarroak, bere Gorteekin batera, hutsegite askoz larriagoa egin zuen, Cádizera ordezkariak bidaltzearen ondorioz bere autonomia legegileari uko egin ziotelako. Gorteak berriro elkartu ziren arren, «oroitzapen tristeko» garai hartan amaitu ziren. Espiritu uniformistak aurrera egin zuen, eta «Espainiako eskualdeak» nahasi egin ziren euren kalterako eta «nazioa»ri etekin handia ateratzeko. Lehen karlistaldia Nafarroako Foruak aldatzeko aitzakia izan zen, azkena beste euskal lurraldeetakoak kentzeko izan zen bezala. Eta Lege Itunduak «Espainiako probintzia» bihurtu zuen erresuma, eskubide neurtezinak kendu zizkion eta balio handiko autonomia administratiboa utzi zion, baina ez zen nahikoa izan haiek ahazteko.

Iturraldek Kataluniako eskaeren arrakasta espero zuen; izan ere, uniformetasunak politikan ondorio tristeak eragiten bazituen, legeria zibilean okerragoak ekarri zituen. Ezinbesteko gaiak bateratu egin behar ziren; garrantzirik gabeak zirenak bateratu gabe utz zitezkeen; eta kaltegarriak zirenak, ez ukitzea hobe. Zuzenbide Zibila talde horretakoa zen: familia eta jabetza arautzen zituen, biak historiari lotuak. Lantzeko modu motel horrek sendoago egiten zuen, eta bat-bateko aldaketa orok asaldura handia eragingo zuen mendeetako lana suntsituko baitzuen, ohituren isla eta gizartearen oinarri ziren familia eta jabegoa Gaztelan ez bezala baitzeuden arautuak. Estatuak harmonizatu egin behar zuen, ez berdindu. Historiak erakutsi zuen protestak piztu zirela eta ordena morala asaldatu egin zela, hori egin ez zuen tokian. Nafarroak bere antolamendu sendoa legeriari zor zion eta ezerk ez zuen eskatzen hura bukatzea. Bidegurutze horretan, Iturraldek gogorarazi zuen Nafarroak gaitasun legegilerik ez izatean, 1841ean bere lege zibilak fosilizatuta geratu zirela, behar berrietara egokitu gabe. Nafarroak dilema larria zuen: bere legeriarekin jarraitzea, behar horiei erabat erantzuten ez zienarekin, edo beste bat onartzea, bere ohiturekin bat ez zetorrena. Kataluniak bere legeria aukeratu zuen, hura gordez itxaropena baitzegoen. «Kataluniak dioena esan behar du Nafarroak».

«Zirkulu egoista» batean sartu beharrean, Iturraldek, ahal zen neurrian, zabaldu nahi zituen bere herria hain zoriontsu egin zuten askatasunak, 1886an Bartzelonan penintsulako «indar antiunitarioak» lotzeko sortu zen La España Regional aldizkarian idatzi zuen bezala. Iturralde izan zen lankidetzan aritu zen lehen iparraldeko idazleetako bat. Izan ere, azpimarratu zuen, ez zioten Espainiari aurre egiten, estatu modernoaren «zentralizazio itogarri eta xurgatzaileari» baizik. Azken batean, «aberri komuna» hondatu beharrean, indartsu ikusi nahi zuten, hala, espainiar izateaz harro, Nafarroak Nafarroa izaten eta Kataluniak katalana izaten jarraitu ahal izango baitzuten. Iturraldek bi arriskuren berri eman zuen: ideia erregionalistak puztuz, «separatismoan» erortzea, edo, faltsutuz gero, Errepublika federalean amaitzea, askatasun arrazionalistan eta eskubide historiko ororen etsaitasunean oinarrituta. Lehena, berak uste zuen, ez zen hain beldurgarria, «probintzien eta nazioaren» arteko elkartasuna handiegia baitzen «disgregazio kriminaletan» amesteko. Ez zen gauza bera gertatzen, federalismoarekin, odolez eta suz entseatuta baitzegoen eta batzuek formula perfektutzat baitzuten.

Campionek azaldu zuenez, Iturralderi foruzaletasunak ez zion uzten federalismo modernoan, erlijio eta gizarte eskolan erortzen, Frantziako Iraultzaren eta arrazoimenaren autonomiaren kumea baitzen hori. Nahiz eta, itxuraz, Espainiako federalismoa hobeto joan zitekeen espiritu tradizionalarekin, ez zuen onartzen izaera disgregatzailea, ez baitzuen zehazten non amaitzen zen ituntzeko eskubidea. Haren federalismoa, jarraitzen zuen bere lagunarekin, eranskin errepublikano eta demokratikorik gabeko gobernu-modu bat zen, estatua eratzeko prozedura bat, Euskal Herriko federalismoa eta sustrai kristauak eta Erdi Arokoak oinarri zituena. Federalismo horrek «euskariar nazionalitateak berpiztea» eta espainiar batasuna mantentzea lortu nahi zuen. Eta garai loriatsuetan bateragarria zen, monarkia bat zenean, eta lege, lurralde, jurisdikzio eta erreinuetako hizkuntzak asko. Batak Jainkoa zuen hasiera eta amaiera gisa, eta besteak Arrazoiaz eta moral unibertsal moldaerrazaz ordezkatzen zuen.

Hizkuntzaren gainbeheraren aurrean, Campionekin elkarrizketa pertsonalean eta kazetaritzan, Iturraldek 1877an elkarte bat sortzeko ideia osatu zuen, hura sustatzeko eta aberria berreskuratzeko programa bat sortu zuen. Duela urte batzuk, lagun-talde batek, besteak beste, Pablo Ilarregi zenduak, Nicasio Landak, Esteban Obanosek eta berak, elkarte hori sortzeko proiektua adostu zuten eta Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko ahizpei dei egin zieten, baina 1868ko Iraultzak, lehenik, eta gerra karlistak, gero, haien asmoak zapuztu zituzten. Iturraldek 1877ko urriaren 23an bere urtebetetzea aprobetxatu zuen lagun talde bat, Nafarroako Euskara Elkartea, bere etxean biltzeko. Iturralde izan zen bere lehen idazkaria eta 1878ko urtarrilaren 11ko batzarrean Etnografia, Artea, Historia eta Legeria ataleko lehendakari izatera pasatu zen. Bere parte-hartze aktiboen artean, elkartearen domina diseinatu zuen eta Revista Euskara (1878-1883) zuzendu, 1879ko urtarrilaren 12tik bukaerara arte. Berak lortu zuen, zinegotzi gisa, Jaietako Batzordeak 1882an literatura-lehiaketa bat antolatzea. 1886ra arte egin zen, baina Udalak babesten zuen lehenengoa ez bazen izan, bai izan zen erakunde ofizial batek euskara eta Nafarroako Euskara Elkartearen jokoen transposizioa onartzen zituen lehena.

Iturralde beldur zen noiz utziko ote zion euskarak lingua navarrorum izateari. Hizkuntza funtsezkoa zen. Ezagutzen zuen hizkuntzen garrantzi nazionala, Campionek nabarmentzen zuen, haiek gabe asimilazioa iristen baitzen, baina haien bidez mantentzen ziren ohiturak, erakundeak eta sinesteak. «Bere jenio berezia»ren adierazlerik onena ziren, eta hizkuntza horren existentzia arrazaren existentziarekin lotuta zegoen; arrazaren ezaugarriek islatu egiten zituen, eta, bat mantendu bitartean, besteak iraungo zuen. Iturrraldek, hizkuntzari buruzko ikerketen jakitun, interes zientifikoa baino zerbait gehiago zuen: Euskal Herriaren existentzia morala babesten zuen, desagertua zen tokian betiko askatasun kristaua endekatu zelako… Haien kontserbazioa eta hedapena, beharbada, «euskal arraza librearen» ohitura, erakunde eta sinesmenen galera eragozteko biderik onena izan zen, baina hizkuntza «hizkuntza hieratikoa» bihurtu gabe, horrek herrialdea aurrerapen guztiei errefraktario eta iragazkaitz bihurtuko bailieke.

Hizkuntza arraza baten adierazpena bazen, eta hori nazionalitatearen oinarri fisiko garrantzitsuena, Iturraldek bazekien nazioa ez zela zerbait soilik etnikoa, ezta linguistikoa ere, batez ere izate historikoa baizik. Hala ez balitz, ez litzateke europar naziorik egongo, euskal nazioa barne. Ez zituen azaltzen irizpide etnikoen araberako talka politikoak. Euskal erakundeak ez ziren produktu etniko bat, baizik eta Erdi Aroko espiritu kristauaren eta haren suntsiketaren emaitza, garai berriaren ondorio, errenazimendu paganoaren eta iraultzaren semea berau. Erakunde horiek ere ez ziren bakarrak, ez esklusiboak, ez isolatuak. Baina antzeko erakunde horiek, Campionek idatzi zuenez, kristautasunaren aurka jarri ziren, eta Euskal Herria eta bertako mendiak gotorleku menderaezin bihurtuko ziren Errekonkista berria hasteko. Kataluniako herria ere Errekonkista horretan zegoen.

Baina Kataluniako herria ez zen aliatu bakarra. Bere nafartasunak, Campionek azaltzen zuenez, ez zion galarazten Nafarroa osatzen zuen arraza ikustea. Euskal Herriko federazioa zen haren asmoa, Gaztelakoak eta Aragoikoak euskal tipoa ez ordezkatzeko. Unitate primitibora itzuli nahi zuen, historiaren arabera bereizitako osagaien kalterik gabe. Nafar herria euskal herriaren adarrik zahar eta ospetsuena zen, eta nafar-zaletasun handiagoari euskaltzaletasun handiagoa zegokion. Baina Iturraldek, bere lagunak nabarmendu zuenez, ez zituen Espainiako tradizionalismoaren mugak gainditzen, bere foruzaletasuna edo erregionalismoa ez ziren Espainiako nazioaren aurkako erasoa, estatu espainiar iraultzailearen aurkako erasoa baizik: euskaldunak eta nafarrak Espainiaren gizarte berrezarpena egitera deituak ziren.

Horregatik, Iturraldek berak nabarmendu zuen, «aztertzeko moduko fenomeno gisa», Katalunian eta Euskal Herrian bertako literatura, tradizio eta ohituren alde hasitako «erreakzioa». Berpizkunde hori, zigilatzen zuen patriotak, ez zen eremu zientifiko, artistiko edo literarioetan bakarrik agertzen, baizik eta helburu «transzendentalagoak» bilatzen zituen. Horrek arrazoitu zuen, azaltzen zuenez, haiek, Nafarroan mugimendu erregionalista hasi zutenak, gero Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako «anai-arrebek» lagunduta, Ebrotik haragoko alderdi politikoetatik urrunduko zirela, eta eskualdeen bakea bilatuko zutela «elkarrekiko errespetuan», eta ez apalkuntzetan. Espainiaren gizarte berrezarpena zen.

Memoria sobre las ruinas del Palacio Real de Olite, Iruñea: La internacional, 1870.

La prehistoria de Navarra, Iruñea: J. García inp. eta liburudenda, 1911.

Cuentos, leyendas y descripciones euskaras, Iruñea: J. García inp. Eta liburudenda, 1912.

Tradiciones y leyendas navarras, Iruñea: García inp. eta liburudenda, 1916.

Las grandes ruinas monásticas de Navarra, Iruñea: García inp. eta liburudenda, 1916.

Miscelánea histórica y arqueológica, Iruñea: García inp. eta liburudenda,1917.

AUÑAMENDI, «Iturralde y Suit, Juan», Auñamendi Euskal Entziklopedia. Online arg.: http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/iturralde-y-suit-juan/ar-56080/ (2020ko abenduak 7).

CAMPIÓN, A., «Don Juan Iturralde y Suit», Iturralde y Suit, J., Obras de don Juan Iturralde y Suit, I. Cuentos, leyendas y descripciones euskarasen, Iruñea: J. García inp. eta liburudenda, 5-204. or.

ECHEGARAY, C., «prólogo», Iturralde y Suit, J., Obras de don Juan Iturralde y Suit, III. Tradiciones y leyendas navarrasen, Iruñea: García inp. eta liburudenda, 1916, 1-204. or.

GRAN ENCICLOPEDIA NAVARRA, «Iturralde y Suit, Juan», Gran Enciclopedia Navarra. Online arg.: http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=11968 (2020ko abenduak 7).

NIEVA ZARDOYA, J. L., La idea euskara de Navarra, 1864-1902, Bilbo: Sabino Arana Fundazioa-Euskara Kultur Elkargoa, 1999.

PAGOLA, R. M., «Juan Iturralde Suit (1840-1909)», Atxaga, M. (zuz.), Bidegileaken: 57, Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2009.

VÁZQUEZ DE PRADA TIFFE, M., «Iturralde y Suit, Juan», Diccionario Biográfico Español de la Real Academia de la Historia. Online arg.: http://dbe.rah.es/biografias/65251/juan-iturralde-y-suit (2020ko abenduak 7).