IRUJO URRA [IRUXO URRA], Daniel (Lizarra, Nafarroa, 1862ko apirilak 10 – Lizarra, 1911ko azaroak 11).

 Abokatua, Deustuko Unibertsitateko irakaslea eta Lizarrako zinegotzia

Manuel Irujo Apasteguiren semea (Tafalla, 1803-Lizarra, 1871), abokatua, Nafarroako behin-behineko Diputazioko kide karlista 1838an eta Tafallako alkateordea 1844an. Urte hartan, arrakastarik gabe aurkeztu zen Gorteetako diputatu izateko Nafarroako ordezkari. Gauza bera gertatu zen Lizarrako barrutiko diputatu probintzial izateko 1858ko hauteskundeetan, baina akta lortu zuen 1866ko hauteskundeetan.

Bere ama Engracia Urra Jordan (Lizarra, 1825-1885) Lizarrako Udaleko eskribau eta idazkari aberatsaren, Felipe Urraren, alaba zen, eta Sebastian Urra Jordan (Lizarra, 1832-Leon, 1897), apaizaren, arreba. Azken hau 1874ko ekainean Nafarroako Foru Aldundi karlistan sartu zen. Hamar urte geroago, Leongo katedraleko xantre kanonigoa zen, eta han hil zen.

Daniel Irujok Betharram-en (Pirinio Atlantikoak, Frantzia) eta Urduñan (Bizkaia) ikasi zuen. Han, antza denez, Sabino Aranarekin bat egin zuen, baina ez gela berean, eta gero Zuzenbidean lizentziatu zen Valladolideko unibertsitatean.

1883tik aurrera Iruñean bizi izan zen urte gutxi batzuetan, eta bertan Nafarroako Euskara elkartearekin egon zen harremanetan, 1880an bere arreba Juana Estanislao Aranzadi Izcuerekin ezkondu baitzen.

Aniana Ollo Elordirekin (Lizarra, 1866-Buenos Aires, 1950) ezkondu zen, Eusebio Ollo Miranda (Altsasu, 1838-Lizarra, 1917) farmazialariaren alaba, Lizarrako zinegotzi aukeratua 1866an eta 1868an, eta Gaspar Elordi Albizuren (Lizarra 1804-Iruñea 1852) biloba, 1836an eta 1837an Nafarroako diputatu probintziala eta 1839an Gorteetako diputatu izandako liberal ezagunarena. Erbestean, Manuel Irujo Ollo buruzagi nazionalistak, Danielen semeak, bere birraitonaren liberalismoaren oroimenari eutsi zion, «Elordi» deitura goitizen gisa erabiliz.

1886an Deustuko Unibertsitatea martxan jarri zenean, Prozedura Judizialak eta Auzitegiko Praktika irakasgaia emateko deitu zioten eta geroago Zuzenbidearen Historia irakasgaia emateko.

Bere lekukotzari esker, gauza jakina da «Gamazadan» Sabino Aranarekin batera joan zela, 1894ko otsailaren 18ko Castejongo Jardunaldian. 1908an Luis Aranari idatzi zion gutun batean gogorarazi zion, Nafarroatik itzultzean, harekin eta Sabinorekin bazkaldu zuela, eta esan zion azken horrek mahai gainean jarri zuela doktrina nazionalista, eta hark, hunkituta, hauxe esan ziola: «Zureetakoa naiz, baina karlista izateari utzi gabe».

Euskal nazionalismoaren fundatzailearekin zuen adiskidetasuna azaltzen du Daniel Irujo bere abokatuetako bat izateak, jasan zituen prozesuetako bitan. 1896ko azaroan egin zuen eta bere babespekoaren absoluzioa lortu zuen. Haren defentsa Buenos Aireseko Irrintzi astekariaren argitaletxeak 1913an argitaratutako Inocencia de un patriota liburuxkan jaso zuen, eta horrek zalantzak sortzen ditu hura egiteko uneari buruz, nahiz eta, bere seme Manuelen esanetan, testua epaiketan egindako lanaren kopia takigrafikoa den. Bigarren prozesuan, 1902ko azaroan, Teodoro Roosevelt Estatu Batuetako presidenteari Kubaren independentzia onartu izanagatik zorionak emanez bidali zion telegramaren karira defendatu zuen Sabino Arana. Epaiketak oihartzun handia izan zuen prentsan eta klase politikoan, eta historialarien arreta merezi izan du.

Ziur aski, bere karlismo aldarrikatuagatik, 1897ko otsailean Sabino Aranak El Partido Carlista y los Fueros Vasko-Nabarros orri inprimatua berrikusteko agindu zion, haren edukia salagarria izan ez zedin.

1904an Lizarrara itzuli zen, eta, hurrengo urteko azaroan, zinegotzi hautatua izan zen beste hautesle batekin hautagai-zerrenda karlistan, eta, ordezko udal-epaile izateagatik ezgaitasuna eskatu zuten arren, 1906ko martxoaren 24an hartu zuen kargua.

Nafarrei 1906ko Elkarteen Lege Proiektuaren aurka protesta egiteko deia egin zien lehenengo sinatzaileetako bat izan zen, eta Egako Udalari zentzu bereko eskabidea bidalarazi zion Foru Aldundira.

Garrantzi berezia izan zuen Bilboko Euskal Etxeak 1908ko urtarrilean eskainitako Gernikako arbolaren kimu bat Lizarran landatzeak. Hilabete horretan bertan lortu zuen Udalak onartzea eta landaketa martxoaren 15ean egin zen, ezarritako programaren arabera eta ospe handiz. Egun horretan, Irujok, Maroto traidoretzat hartu zuenean, zurrumurru eta garrasi batzuk piztu zituen hitzaldi bat eman zuen. Ekitaldia arazo handirik gabe amaitu zen, eta prentsak bere garapenaren aldeko berria eman zuen. Hala ere, Iruñeko El Demócrata Navarro egunkari canalejistak mingoski zentsuratu zuen. Lizarrako korrespontsalak ziurtatu zuen Udala engainatu egin zutela zuhaitza onez onartzean, ezkutatu egin baitzitzaion Bilboko Euskal Etxetik zetorrela, eta Irujoren hitzaldia «Viva España!» oihuka eten zutela.

Martxoaren 21ean, Udalak erabaki zuen «Gernikako gaizki deitutako» kimua itzultzea, eta beste bat eskatzea Bizkaiko Foru Aldundiari. Horrek eztabaida latza eta luzea sortu zuen Diario de Navarra egunkariaren (Daniel Irujo eta Estanislao Aranzadiren arteko gutunak argitaratu zituen) eta El Demócrata Navarro egunkariaren artean eta oihartzuna izan zuen El Liberal, El Nervión, La Gaceta del Norte, El Correo de Guipúzcoa, El Pueblo Vasco eta La Voz de Guipúzcoan.

Eztabaida hartan, Daniel Irujok aurre egin zion Nicanor Larrainzar antinazionalistari, eta horrek lagundu egin zion Lizarrako «carlo-bizkaitarrari», Bilbon esaten zioten bezala, alderdi karlistan baja ematen, eta «gorputz eta arima, inolako genero-gehigarririk gabe jel-ean» izena ematen.

Hura hil zenean, 1911ko otsailean, berrogeita zortzi urte zituela, prentsa nazionalistak (Napartarra, Gipuzkoarra eta Bizkaitarra) bere bizitzako une gogoangarrienak aipatu zituen, euskal nazionalismoarentzako zerbitzuak azpimarratuz (Sabino Aranaren defentsa, etab.).

Haren ¡Un hombre! Historia del Derecho Vasco… lana, bera hil eta hogeita bat urtera argitaratu zen. Bertan dio 1839ko urriaren 25era arte hiru euskal probintziek beren independentziari eutsi ziotela, nahiz eta Gaztelako subiranoek gobernatu. Era berean, 1876ko uztailaren 21eko Foruak Abolitzeko Legea bidegabeko zigorra izan zen euskaldunentzat, azken karlistaldian parte hartzeagatik; izan ere, askok liberalekin borrokatu zuten eta karlistak Espainia osoan egon ziren. Espainia Aragoik eta Kataluniak beren foruak eta Nafarroak eta beste euskal probintziek independentzia zutenean bezain indartsua ez zela inoiz izan ere esan zuen. 1876ko abolizioak ez zion inolako onurarik ekarri Espainiari, eta, aldiz, «seguruenik foruak zuzenbidearen eta justiziaren arabera errespetatu izan balira ezagutuko ez ziren sentimenduak piztu zituen».

Inocencia de un patriota. Notable defensa del fundador del partido nacionalista Don Sabino Arana y Goiri ante el Tribunal por el ilustre Abogado D. Daniel Irujo, Buenos Aires: Irrintzi, 1913.

¡Un hombre! Historia del Derecho Vasco, berak idatzi eta berauk ikasleei azaldua, Bilbao: Ed. Vasca, 1932.

BALDUZ CALLEJA, J. A., Exaltados, tibios y retrógrados. Las elecciones de diputados a Cortes en la Navarra isabelina (1833-1868), Iruñea: Nafarroako Gobernua, 2019.

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, Á., Daniel Irujo Urra (1862-1911). El carlo-nacionalismo imposible del defensor de Sabino Arana, Iruñea: Pamiela, 1995.

—Diccionario Biográfico de los Diputados Forales de Navarra (1840-1931), Iruñea: Nafarroako Gobernua 1996, 231-239. or.

—«La adscripción ideológica de los antepasados de Manuel Irujo Ollo», Vasconia. Cuadernos de Historia-Geografía, 32 (2002), 19-38. or.