IRIGOYEN OLONDRIZ [IRIGOIEN OLONDRITZ], Manuel (Aniz, Nafarroa, d.g. – ?, 1912ko maiatzak 16). Baztango (Nafarroa)

Udaleko idazkaria, 1883 eta 1887 artean

Nafarroako zenbait udalerritan Udaleko idazkari izan ondoren, Baztan bailaran amaitu zuen bere ibilbide profesionala. Bertan, administrazio-araubideari buruzko ikerketa garrantzitsu bat egin zuen, eta orain dela gutxi arte aipatu eta garrantzizkoena izan zen. Baztango Haranari buruzko obra historiko, administratibo eta estatistiko baten egilea da. Bertan, txostenak, epaiak eta kulturari buruzko dibulgazio artikuluak biltzen dira, entitatearekin zerikusia duten gaiei buruzkoak, armeria kabo jauregiak, heraldika, agoteak eta kultura baztandarra, lehen hainbat egunkari eta zabalkundeko aldizkaritan jasoak.

Beste artikulu txiki batzuez gain, Noticias históricas y datos estadísticos del Noble Valle y Universidad del Baztán da haren lan nagusia, Foru Diputazioak 1890ean argitaratua. Dedikazio bat eta kapitulutan banatutako hiru zati ditu. Sarreran adierazi duenez, bere hasierako asmoa Ibarraren Historia bat egitea izan zen, udal agiritegiko agiriei buruz, eta datu gutxi izateagatik atzera egin behar izan zuen. Hala ere, aurkitu zituen datu interesgarri asko erabili zituen lan horretan. Haraneko Batzar Nagusiari eskaini zion, «haran horren benetako ordezkaritza» zelako. Perez Goyenaren arabera, Irigoyen Dolarea apezpikuak, Errazuko Bustagaina etxeko gotzainak, Ibarraren Historiari buruzko apunteen koaderno luze bat egin zuen. Koaderno horrek bere lanean aipatutakoa jasotzen du, nahiz eta edukiz eta dokumentazioz nagusi den udal artxibotik datorrena.

Lehen zatian, Mendez Silvak emandako albiste historikoak jaso zituen, Baztan izenaren etimologiari eta Baztan izena ematen dion unibertsitatearen kontzeptuari buruzkoak, bat-tetik eta an-etik eratorria, «bat han, edo denak bat dira» esanahiarekin, haren arabera «bere izaera sintetikoki adierazten duelako, zeren eta unitate horrek bere kalitatea, gobernua, terminoak eta jurisdikzioa aipatzen baititu […] Batasun hori naturala da, eta zati hori jendeztatzen hasi zenetik sortu zen. Horrek frogatzen du herriek, herri gisa, beren lurralderik ez izateak, eta ez izateak haien artean inolako mugapenik». Caro Barojaren aburuz, «izena bera enigmatikoa da, etimologia fantastiko eta erromantikoak alde batera utzita». Hala ere, gaiari buruz gehiago ikertu ez denez, hipotesi onargarriena hori da.

Autoreak azaltzen du haraneko xake-itxurako ezkutu zuri-beltzaren arrazoi historikoa, Antso Gartzes Peñalenekoak emandakoa dela, eta zehazten du zer esanahi, erabilera eta norainokoa zen auzotarrek «jatorrizkoek eta oriunduek» zituzten kaparetasun kolektiboak, hura eta haraneko auzotarrek zituzten eskubide eta pribilegioak erabiltzeko aukera ematen zienak. Xeheki eta zabal azaldu zuen, garrantzi historikoagatik eta udal artxiboan dokumentazio ugari zegoelako. Altadillen jarraitzaileek, ordea, Antso VII.ak Navas de Tolosan eginiko kontzesiotzat jotzen dute.

Zehatz-mehatz azaldu zuen Haraneko mendien komunitatearen araubidea, 1440ko apirilaren 15eko epaiaren bidez onartutakoa. Auzotarrek aprobetxamendu erkidea dute, herriekiko duten kokapena edozein dela ere, ez baitute berezko baldintzarik. Herrilurrak bizilagun guztientzat zirenez, Nafarroako Salmenten Batzorde Probintzialak desamortizaziotik kanpo utzi zituen 1864an. Ohiko aprobetxamenduak dira pagoak, haritzak eta gaztainondoak, belardiak, iratzeak, karea, teilak, ikatza eta bordak. Batzar Nagusiaren eskumena da, une hartan 1832koa zen, administrazioa eta kudeaketa, luberritzeak, landaketak eta aprobetxamenduak baimentzen baititu. Alduides edo Kintoko mendi komunak landu zituen bereziki, Nafarroa Garaiko eta Baigorriko herriek, Erroibarrek eta Orreagako ospitaleak izan ezik, altxor errealari egiten zioten ekarpena horixe baitzen; sei zuri ziren azienda buru bakoitzeko, hau da, haien produktuen bostena. Baigorriren eta Erroren arteko gatazkak 1785ean adostu ziren eta Baionako mugak 1856ko abenduaren 2an, horrela, hegoaldeko isurialdeko konpasaren konponketa ezarrita. Karlos II.ak 1695ean baztandarrei Alduidesen emandako aprobetxamenduak, Errora hedatu ziren, 1829ko azaroaren 21eko Transakzio Hitzarmenaren xede izan ziren gatazkak sortuz. 1875eko abenduaren 6ko eta 1877ko azaroaren 13ko SSTSek aitortu zuten benetako jabaria, eta monarkak emandako aprobetxamenduak haranaren eskubide erabaki zituzten, erabilera-zortasuntzat jo baitzituzten Egoera hori ebatzi zen, batetik, otsailaren 27ko 334/1987 Errege Dekretuaren bidez mendi horiek Nafarroako Gobernuari lagatuta, eta, bestetik, hark Erroko eta Baztango Udalei utzita, martxoaren 16ko 8/1991 Foru Legearen bidez.

Gainera, Haraneko erakunde eta eraikin garrantzitsuen historia azaltdu zuen, hala nola Urdazubiko San Salvador monasterioa, Arizkungo mojen komentua, J. B. Iturraldek egindako fundazioak eta Ibarreko Erruki Etxea.

Bigarren zatian, Baztango pertsonaia nabarmenak, bertakoak eta jatorrikoak aipatu zituen, herriz herri eta biografia eta guzti, XVIII. mendetik aurrera, eta Iruñeko Katedral santuko kanoniar eta dignatarioen zerrenda 1600az geroztik. Lehenengoen artean, hainbat elizgizonen biografiak azaldu zituen, Juan Lorenzo Irigoyen Dutari Erratzukoa, haren iloba Irigoyen Dolarea, Juan Iriarte, Juan Ilastari, Juan Echenique, Pedro Echenique eta Andres Apesteguirenak, besteak beste.

Hirugarren zatian, bailarako datu estatistikoak bildu zituen, herrien eta aberastasunen arabera, eta 1793ko abenduko Konbentzioko gerrak eragindako kalteak nabarmendu zituen.

Hori guztia dentsitate handiagoarekin aztertu zuenetik dator, bere prestakuntza eta enpleguari baitzegkion: Nafarroako Baztan bailarako toki antolaketa konplexua, zeinen berezitasuna baita hamalau herri biltzen dituen udal bakarra eratzea, ez baitira kontzejuak, Nafarroako udalerri elkartuetan gertatzen den bezala. Kopurua aldatu egin zen: 15ekoa izan zen 1665ean Amaiur banandu zen arte, eta Zugarramurdi 1667an. Lehena 1969an itzuli zen; Urdazubik 1774an lortu zuen hiribilduaren pribilegioa. Herri horiek ez dute ez administrazio entitaterik, ez antolamendurik, ez mugaperik, ez biztanleriarik, ez ogasun bereizirik, haran osoarenak bakarrik baitaude. Gainera, toki ordezkaritzarako entitate berezi bat du, Batzar Nagusia, ogasun, ondare eta herrilurren arloko eskumenak dituena. Bere aniztasun guztiak lurraldea, biztanleria, ogasuna, ondarea eta antolaketa dituen toki entitate bakarra osatzen du, eta bi erakundek gobernatzen dute: Udalak, Nafarroakoen araubide orokorraren araberakoak, eta Batzar Orokorrak, bere ordenantzen araberakoak, bakoitzak bere nortasun eta eskumenak dituela. Guztiek nortasun juridiko historikoa duen Unibertsitatea osatzen dute, Nafarroako legeria orokorrak, zuzenbide publikokoak zein pribatukoak, Foru Berrian onartua.

Irigoyenen lana egin arte, Ibarreko arau-taldea 1624-1628, 1696, 1733, 1827 eta 1832ko ordenantzetan agertu zen, Gorteek edo Errege Kontseiluak emandako arau orokorrez gain. Batzar Nagusiaren antolaketa eta funtzionamendua, batzarkideen kopurua eta izendapena, eskumenak eta bilkurak arautu ziren, Nafarroako gainerako udaletan zeuden Hogeiko, Hamabosteko eta Hamaikako Batzordeen ordez. 1924, 1964, 1967, 1983, 1993 eta 2011ko ordenantzetan jarraitu zuen autoerregulazioek. Gaur egun toki araubide berezia du, LORAFNAk eta gainerako ordenamenduak bermatua.

Noticias históricas y datos estadísticos del Noble Valle y Universidad del Baztán, Iruñea: Probintziako inp., 1890. Online arg.: http://www.navarra.es/appsext/bnd/ GN_Ficheros_PDF_Binadi.aspx?Fichero=BGN0036-5_32000000000000000000410. pdf (2020ko uztailak10).

«Los palacios de Cabo de Armería del Noble Valle y Universidad de Baztán», Euskal-Erria, XlI (1899), 529-535. or.

«Los palacios de Cabo de Armería de Baztán», El Eco de Navarra, 1899ko abendua-1900eko urtarrilaren 3a.

«El Palacio de Asco o Ascoa y su histórico puente en el valle de Baztán», El Eco de Navarra, 1900eko martxoaren 4a, 106-109. or.

«Aniz (Nabarra) y su sistema tributario», Euskal-Erria (1900), 412-413. or.

«Los agotes», Euskal-Erria, XlV (1901), 140-147. or.

«Los agotes», El Eco de Navarra, 1901eko martxoaren 5, 6, 7 eta 8a.

«Les agots du Valle de Baztán», Revue des Pyrennées, XIV, 1902.

AGUIRRE DELCLAUX, M. C., Los agotes, Iruñea: Nafarroako Foru Diputazioa, 1978.

ALLI TURRILLAS, J. C., «El Noble Valle y Universidad de Baztán (grupo normativo regulador y organización administrativa)», Revista Jurídica de Navarra, 20 (1995), 95-139. or.

ALTADILL, J., «Provincia de Navarra, 2», CARRERAS Y CANDI, F., Geografía general del País Vasco-navarron, Barcelona: Alberto Martín ed., 1900, 73-74. or.

AUÑAMENDI, «Irigoyen Olóndriz, Manuel», Auñamendi Eusko Entziklopedia. Online arg.: http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/Irigoyen-olondriz-manuel/ar-69962 (2020ko uztailak 10).

CARO BAROJA, J., Etnografía histórica de Navarra, II, Iruñea: Nafarroako Aurrezki Kutxa, 1972, 202-203. or.

ESPARZA LEIBAR, A., «Origen y difusión de las armas de Baztán», PV, 235 (2005), 513-563. or.

PÉREZ GOYENA, A., El valle del Baztán, Colección bibliográfica, Iruñea: Gómez ed., 1957; Bibliografía navarra, VIII, Iruñea: Nafarroako Foru Diputazioa, 1962, 564-565. or.

PÉREZ OLLO, F., «Irigoyen Olóndriz, Manuel», Gran Enciclopedia de Navarra, VI, (1990), 191. or.

ZUDAIRE HUARTE, E., «Valle de Baztán», Temas de cultura popular, 195. zk., Iruñea: Nafarroako Foru diputazioa, 1974.