IRIBAS SANCHEZ, Gregorio (Lizarra, Nafarroa, 1854ko maiatzak 9 – Tutera, Nafarroa, 1915eko maiatzak 5).

 Abokatua, idazlea eta errentaduna

Bost anai-arrebako familia bateko kidea zen, eta oso gazte heldu zen Tuterara, 1860an, osaba Salustiano Sanchez Mateo abokatuarekin eta 1873an egin zuen doktore-tesia hari eskaini zion. Txikitatik nabarmendu zen ikasketetan, El Amante de la Infancia aldizkariak erakusten duenez. Aldizkari hori Dionisio Ibarlucea pedagogo lizarratarrak sustatu zuen, eta 1866an Erriberako hiriburuko bizilagun gazteak zenbait lehiaketatan lortutako asmatzeak jaso zituen. 1871n Madrilgo Unibertsitate Zentralera joan zen Zuzenbidea ikastera, eta handik urtebetera Zaragozara eraman zuen espedientea. Zuzenbide Zibil eta Kanonikoko lizentziaduna eta Zuzenbideko doktorea 1873an, urte eta erdian Filosofia eta Letretako titulua lortu zuen Iribasek. 1875ean, bere azken lizentziaturako zenbait irakasgai ematera iritsi zen eta Jurisprudentzia Akademiako hizlari gisa nabarmendu zen. Azken gerra karlistaren azken une haietan, bere adopzio-hirian (Tuteran) abokatu gisa lan egitea erabaki zuen. Handik gutxira, Abokatuen Elkargoko dekano hautatu zuten, eta hil arte kargu hori izan zuen. Gainera, kultura-jardueretan presentzia nabarmena izan zuen, adibidez, 1883an jada literatura-lehiaketetan epaimahaikide izan zen, edo Tuterako Adiskideen Errege Elkarte Ekonomikoarekin (Real Sociedad Económica de Amigos del País de Tudela) lotura izan zuen, eta haren zuzendari zela, 1892ko estatutuak sinatu zituen. Bosgarren artikuluan, haren helburuetako bat «Gobernua eta agintariak eskualdeari eman dakizkiokeen hobekuntza guztien alde ordezkatzea» zela esaten zuen, eta lan horrek bere horretan iraun zuen. Liburutegia ordenatu eta sailkatu ondoren, betiko liburuzaina izan zen. Era berean, nabarmendu behar da errentadun gisa, eta zenbait ekimen ekonomiko berezitan parte hartu zuen, hala nola, ustiapen auriferoen konpainia batean, non kontseilari supernumerario gisa parte hartu zuen (1908).

Baina bere jarduera nagusia abokatutza izan zen, eta Tuterako Udalaren eta ingurukoen intereseko aholkularitza lanak, bere herriko zinegotzi izatean, politikan sartu-irten laburra egin bazuen ere. Ez zen karlista izan, bere liburuetako batean aitortzen zuen bezala; izan ere, Venezian erregegaia bisitatzeko aukerari buruz galdetu zitzaionean, erantzun zuen: «Bere ideia politikoak ez direla gureak uste dugu. Hala ere, aldez aurretik jakinarazten saiatuz gero, nahiz eta karlistak ez izan, atsegin handiz agurtuko genuke […] hura ikusten saiatuko gara» (1897: 4). Gainera, XIX. mendeko gatazkei buruz zuen ikuspegiak kategorikoki laburbiltzen zuen: «Jainkoak madarikatzen dituen anai-arreben arteko gerra gupidagabeak» (2003 [1900]: 187). Liberalismo kontserbadorearen jarreretatik hurbil samar, erlijioa funtsezko oinarria zen beretzat, bidaiaren kontakizunean berriro esaten zuen bezala: «Kalte izugarria eragiten dute sinesmenak herriari kendu eta fedea kendu nahi diotenek. Jainkozko grazia gizaki zorigaiztokoari falta bazaio, nork kontsolatuko du bere atsekabeetan? Non bilatuko du babesa bere zoritxarretan? Ororen buru, misterioak inguratzen du gizakia; nonahi naturaz gaindikoak inguratzen baitu; infinituaren eta Jainkoaren izen adierazezinaren ideiak bere arima betetzen baitu, eta Naturaren legeek eta espazioaren handitasunak haren txikitasunaren aztarnak ematen badituzte, nahitaez sinetsi beharra du; gizakia horretarako egina dagoelako; sinesteko eta maitatzeko» (1897: 276). Baieztapen horiek errepikatu egiten ziren, eta, adibidez, Pedro Lino Munarriz, Arguedasko maisuari egindako omenaldian, (1910) honela defendatzen zuen irakaskuntza «ezin da Jainkoarengandik aldendu, haren beldur santua jakinduriaren hasiera baita».

Eta horrekin batera, aurrerapenaren alde egin zuen, aurrerapen teknikoekiko miresmena eta aipatutako erlijiotasuna konbinatuz. Hala, Alpeak Suitzatik Italiara gurutzatzean, honako hau esaten zuen: «Zientziak eta lanak, jenioak eta pertseberantziak irabazi egin zuten; eta tren-makinak azkar egiten du hegan herrialde batzuetatik besteetara, munduko alde guztietako herritarrak eta produktuak eramanez, eta, hala, egun eder bat prestatzen du, denak aita komun baten semetzat har daitezen, toki desberdinetako dendetan banatuta; baina enbor bakar baten adarrak direla, familia bakarreko taldeak, eta, Jainkoaren begirada gozopean, lanez, hobekuntza moralez eta aurrerapen materialez hornitutako legea betetzen dutela» (1897: 378). Ildo horretan, Camilo Garcia Polavieja jeneralaren jarreretatik hurbil egona zatekeen, 1898ko azaroan Nafarroara egin zuen bisitaldian lagun izan baitzuen, hain zuzen, militarrak monarkiaren eta katolizismoaren aldekoak ziren jarrera birsortzaile eta kontserbadoreak izanik boterea eskuratzeko aukera zuela zirudienean.

Nolanahi ere, presentzia politiko urria izan zuen, eta Nafarroa eta Errioxa osoan aurre egin zien kasuetan jarri zuen arreta, baita trenbidea iristearen aldeko batzordeetan ere (1887); edo probintziako katastroa zuzentzeari buruz aritu zen, eta merinaldearen alde egin zuen, 1887 eta 1888 bitartean, Diputazioaren asmoen aurka, udalerriek ordaindu beharreko kuotei eragingo baitzieten aldaketek. 1889 eta 1891 artean atzeratu zen Fontellasko estatuaren salmentan ere testamentugilea izan zen. 1900ean gobernu zentralarekin izandako azukre-lantegien negoziazioetan parte hartu zuen; oso aktiboa izan zen, halaber, Ziertzoko mendien egoeratik eratorritako kudeaketetan, 1892 eta 1904 artean, edo Ebroren bideratzearen gaineko eginbideetan, 1905ean. Hala ere, agerraldirik deigarriena Gamazadaren erdian egin zuen, foraltasunaren alde, eta hainbat artikulu eman zizkion gaiari. Ondoren, mota guztietako auzietan ibili zen etengabe, eta haien eraginkortasun juridikoagatik eta «grinarik gabe, baina elokuentzia handiz» erabilitako oratoria gaitasunagatik nabarmendu zen (Correspondencia de España, 1895eko maiatzaren 24a: 4), auzitegien kroniketan maiz islatzen zen bezala. Gainera, sistema judizialaren defendatzaile tinkoa zen, eta gizartearekiko hurbiltasun handiagoa eskatzen zion horri, diru-bilketetako gehiegikeriak saihestuz eta erreformak eskatuz, jakitun izanik «gai handi bakoitzeko ehun txiki daudela; hiri bakoitzeko ehun herrixka daudela, eta ondasun guztientzakoak eta Espainia guztirakoak, eta ez Madrilerako eta hiriburu handietarako soilik balio dutenak» (1897: 358). Zuzenbidearekin zuen kezka horren ondorioz, 1898an Iruñeko Abokatuen Elkargoaren aurkako auzia jarri zuen, kapitalean jardun ahal izateko kuota bat eskatu baitzion. Epaiketan irabazi egin zuen.

Landu zuen beste esparru bat hizlariarena izan zen, eta etekina atera zion bere jardunari auzietan, eta hainbat aipamen egin zituen Alfaron (1901), Iruñean, La Conciliación langileen elkarte babeslearentzat (1907), Lizarran, Federazio Katoliko-sozialaren kontura (1908), edo Nafarroan egin zen kanpianaren barnean, Tuteran, blasfemiaren kontrako mitinean. Lizarran Nafarroako Protesta Katolikoko Batzordeak Jose Canalejas ministro-kontseiluko lehendakariak Espainian ordena erlijioso berriak ezartzearen aurka Kandadoaren Legea (1910) delakoaren tramitazioaren aurka antolatu zuen manifestazioarekin ere bat egin zuen.

Idazle gisa ere nabarmendu zen, bai gai juridiko, tekniko eta politikoei dagokienez, bai alderdi literarioagoetan, bidaia-liburu bat eta eleberri bat ere argitaratuz. Are gehiago, 1902an Lurralde Santura proiektatutako bidaia batean idatzi zuenaz hitz egiten zen, baina bidaia ez zen egin. Lehenbizikoa, Frantzian, Italian eta Suitzan barrena Cristobal anaiarekin eta Aniceto Sada marrazketa-irakaslearekin egin zuen bidaiari buruzkoa, goretsi egin zuten, eta Jose Maria Peredak hitzaurrean egiten zituen gorespenen berri eman zuen. Irakurketa atsegin eta hezigarria izan zen, testuaren naturaltasuna, zintzotasuna eta egiazkotasuna nabarmenduz. Liburu honi eskainitako artikuluetako batek zioen ikusitakoa kontatzea ez dela erraza, «baina zailagoa autoreak berak egitea, anpulurik eta gehiegikeriarik gabe; irudiei eta tokiei leialtasun harrigarriz eustea; irakurlearen gogoa hasiera-hasieratik piztea, bidaiariekin identifikatzen baita eta pausoz pauso jarraitzen baitie, eta haiek ikusten dutena ikusten du (Peredak dioen bezala); ez da erraza halako naturaltasun eta zintzotasun xarmangarriz deskribatzea, eta ez da batere ohikoa; orri bakoitzean autorearen behaketa fina, irakurketa hautatu eta ugaria, ilustrazioa eta sakontasuna (El Correo Militar 1897ko azaroak 15: 3). Bigarren literatura-lana, berriz, En las Améscoas. María del Puy eleberriak kritika gogorragoak jaso zituen. Nafarroako erregionalismoko eleberriaren adibiderik onena delakoan, bi protagonista inplizitu nabarmentzen dira: batetik, antzinako paisaia, eta, bestetik, emakumearen irudikapen bat, gizartearen ikuspegi kontserbadorearekin bat datorrena. Azken finean, eleberri morala, adin guztietako jendearentzat egokia izan daitekeena. Horrek ez zuen eragotzi laudorioez gain —hala nola narrazioaren adeitasunari buruzkoak edo probintzia-literaturan sartzeari buruzkoak—, kritikak ere jasotzea, hala nola argumentuaren moteltasuna edo alferrikakotzat jotzen ziren gertakariak, eta, azkenik, honela amaitzen zen: «aspertu nahi baduzue…» (Revista de Extremadura, 1900eko abendua: 574).

Baina erreferentzia horietatik harago, bere ospeak Gamazadan foru-araubidearen defentsan izan zuen jarreran du zimendua. Orduan, 1894ko otsailaren 7tik martxoaren 7ra artikulu batzuk argitaratu zituen Tuterako El Diario de Avisos-en, eta gero Diputazioak bildu zituen, editatuta (1894). Kutsu historizista nabarmena zuten testu horietan, Forua identitate-loturako elementu gisa aitortzen zen; izan ere, Nafarroako herritik aspaldian sortuak ziren, eta nafartarren izaeraren parte ziren, monarkiarekin egindako itunean; monarkiak etengabe egiten zion erreferentzia Foruari, eta legitimatu egiten zuen 1841eko bertsioan (68. or.), nahiz eta gero, Nafarroak baino ez bete akordioa, «Espainiarekiko maitasunean, independentzia sakrifikatzeko prest baitzegoen, batasun nazionalari trabarik ez egiteko» (36. or.). Izan ere, 1512ko konkista eta inbasioa doilorra izan arren, Nafarroak leial eutsi zion Espainiari, «gure ama komuna, nafarrek beste edonork bezain sutsu maitatua» (26. or.), estatuak itunari eraso egin arren. Patriotismo bikoitzeko esparru horretan, erregionalismo «osasuntsua» aldezten zuen, birsorkuntza-tresna gisa eta «aberriaren batasunaren barruan, Espainiaren loriak, bertuteak eta oparotasuna berreskura daitezen» (110. or.). Euskal Herriaren beharrezko batasuna aldarrikatzen zuen, «Gobernuaren jokabide maltzur eta zuhurraren aurrean, euskal eta nafar herria banantzen saiatuz; batarekin eta bestearekin banaka arituz, haien artean liskarra ereinez, eta desberdintasunak sortzen saiatuz, lurralde komunean bizi den arraza noble eta langilean inbidia eta errezeloa sor zitezen» (35-36. or.). Jarrera horren aurrean, «gure lehen betebeharra; anai-arreben betebeharra; interes berdinak dituztenen betebeharra da gure loturak gero eta gehiago estutzea, haiek lasatzeko joera duten heinean; gure artean esnatu nahi dituzten haserreak itotzea elkarren eskuzabaltasunarekin; eskua luzatzea elkarri; elkarren alde egitea, eta bestearen asebetetze eta zoritxarrak norberarenak balira bezala begiratzea» (36. or.). Eta honela zioen Iribasek: «eta Euskal Herria beti bakarra dela jakin behar dute beste lurraldeetakoek; Nafarroak haien ongizatea irrikatzen duela; nafarrek haiekin negar egiten dutela askatasun beneratuei eragindako irainengatik, Gernikako zuhaitz sakratuak beti zintzo babestu baitzituen; eta haiek berreskuratzeko prest daudela uneoro eta une oro laguntza emateko» (36. or.). Kontua ez zen tradizioa fosiltzea, baizik eta etorkizunera proiektatzea, Iribasen eleberriko pertsonaietako batek zioen bezala: «Ez naiz aurrerapenaren, besteekiko merkataritzaren, ez eta gauzak hobetzearen eta moldatzearen aurka egongo, baina gure herriaren izaerari eutsiz, bere lege eta ohituren espirituarekin, gure arrazaren izaera ederrarekin aliatuta». Euskarari, «gure hizkuntzari», erreferentzia bat eransten zion, hura iraganeko monumentuak bezala abandonatzeagatik sentitzen zuen atsekabeaz. Eta horiek erresuma zaharraren hondamena bazekarten (2003: 234), hizkuntza, ia ahaztuta 1900ean idatzi zuenean —hain hurbil zegoen 1894ko foru-defentsa—, «bere bidez hitz egiten diguten zaharrenena zela kontsideratzen zuen, hitz zoriontsu batean gauzen historia edo deskribapena kondentsatuta» (2003: 220). Esaten zuen denek jakin behar zutela «euskara eta gaztelania», eta norberarena berrezarri, «tradizio eta ohituren altxor inbidiagarri» gisa. Beraz, «gure bertute moral zaharrak» kontserbatzeko ahalegina eskatzen zuen (2003: 221), funtsezkoa ez, garrantzirik gabea soilik ukitzen zuten banalerroen gainetik: «Nafarrak eta nafarrak besterik ez izan behar genuen lelo, bandera politikoak alde batera utzita, horiek ez baitute ezer onetarako balio izan, eta gutxiago gure lurraldean» (2003: 222).

Discurso leído en el solemne acto de recibir la investidura de Doctor en Derecho Civil y Canónico (sobre «La propiedad individual ¿es perpetua y transmisible según el derecho natural?»), Zaragoza: Gallifa inp., 1873.

El ferrocarril en proyecto: colección de artículos publicados por «El Diario de Avisos» de Tudela en defensa del camino de hierro de Fitero por Cintruénigo, Corella y Murchante a dicha ciudad de Tudela, Zaragoza: E. Casañal y C. tip., 1887.

Alegación en derecho que presenta el M. I. Ayuntamiento de Tudela a la Sala de lo Civil de la Excma. Audiencia Territorial de Pamplona, en pleito promovido contra las Ciudades, Villas o Pueblos de Corella, Cascante, Fitero, Cintruénigo, Murchante y Monteagudo, sobre división de los Montes de Cierzo y Argenzón poseídos en común, Iruñea: Joaquín Lorda inp., 1892.

Los derechos de Navarra: artículos publicados por Gregorio Iribas y Sánchez… en el Diario de Avisos, Iruñea: Probintziako inp., 1894 (María del Mar Larrazaren ed., Iruñea: Ediciones y Libros, 2003).

«Una reforma precisa en los aranceles judiciales», Revista Contemporánea, 108, 10 (1897), 351-358. or.

Viaje por Italia y Suiza, pasando por el Mediodía de Francia; Hitzaurrea José M.ª de Pereda Emilio Castelarren gutunekin, Madrid: Cuerpo Administrativo del Ejércitoren inp., 1897. XII. Atala. Revista Contemporánean errepikatu zen, XXIII. urtea, CVII/II libk. (uztailaren 30a), 113-127. or.

«Papeles y documentos de Zumalacárregui», Revista Contemporánea, Madril, XXVI. urtea, CXVII libk., 582 (1900eko martxoaren 1a), 412-424. or.

En las Améscoas. María del Puy, Tutera: El Progreso Industrial tip., 1900 (folletoian birrargitaratua El Eco de Navarra egunkarian, 1901eko martxoaren 8tik aurrera; Iruñea: García Enciso, 1935; Víctor Moreno argitaletxea, Iruñea: Nafarroako Gobernua, 2003). XII. atala hemen dago jasota: «Serenata», Revista contemporánea, CXIX urteko XXVI. libk. (1900eko abuztuaren 15) 297-307. or.

Dictamen de los letrados señores D. Gregorio Iribas y D. Gerardo Falces evacuando la consulta que les dirigió el Patronato de Castel-Ruiz de la ciudad de Tudela sobre la R. O. de 5 de mayo de 1902 que suspende a los Patronos en sus funciones, Tutera: Julio Subiranen inp., liburudenda. eta koadernaketak, 1902.

J. I., «D. Gregorio Iribas», Gregorio IRIBAS, En las Améscoas. María del Puyn, Iruñea: Emilio García Enciso, 1935, VII-X. or.

LARRAZA, M. M., «La Gamazada y la obra de Gregorio Iribas», Gregorio Iribas, Los derechos de Navarran, Iruñea: Eds. y Libros, 2003, 9-26. or.

MORENO, V., «Introducción», En las Améscoas. María del Puyri, Iruñea: Nafarroako Gobernua, 2003, 11-23. or.

S., «Navarros ilustres. D. Gregorio Iribas y Sánchez», La Avalancha, XXI/483 (1915eko ekainaren 8a), 125-127. or.