ETAYO ERASO [ETAIO ERASO], Gervasio (Sesma, Nafarroa, 1855eko ekainak 19 – Iruñea, 1917ko maiatzak 13).

Kazetaria eta artxibozaina

Iruñeko apaizgaitegian ikasi zuen. Bigarren karlistaldian parte hartu zuen (1872-1876), don Karlosen ondoan. Galdutako guduaren ondoren haren jarraitzaile politikoak erretiratuta, Lau-Buruko erredaktore gisa agertuko da. Bere kargua 1886ko irailaren 11n utzi zuen, politikari euskaltzaleen egunkariko ideiekin ados ez zegoelako. Desadostasunak, agian Nafarroako karlismoak hondar politikora laster itzultzearekin zerikusia izan zuen. Berehala agertu zen El Tradicionalista aldizkariko erredaktorerik garrantzitsuenetako gisa, eta bertan jarraitu zuen 1888ko zatiketaren ondoren integrismoaren bozgorailu publiko bihurtu zenean. 1893an itxi zuten, eratutako monarkia onartzeagatik. Integristekin hautsi ondoren, El Aralarren plantilla handitu zuen 1897an hori ere itxi zen arte. El Eco de Navarraren erredakziora igaro zen 1898an, eta bertan jarraitu zuen gutxienez 1912 arte.

Etayoren kazetaritza-ibilbideak bere ibilbide politikoa markatzen du, edo alderantziz. Karlista, lehenik, 1876ko porrotaren ondoren, Lau-Bururen planteamenduetatik hurbilago zegoen, integrista gero, eta eratutako monarkia onartzeagatik haiengandik banandu ondoren, El Aralarko katoliko-foruzaleetan lehorreratu zen, eta, azkenik, El Eco de Navarran amaitu zuen, postulatu karlistetatik oso urrun.

Badirudi Etayok Gamazadaren eferbeszentzia baliatu zuela artxiboan sartzeko. Hura izan zen egun haietako gertaerak irudikatu zituzten hiru nafarretako bat. Bere lan luze bakarra honakoa izan zen: Paz y Fueros o la manifestación fuerista de Navarra. Bitxia bada ere, bere lankide karlista ohien bozgorailuak, La Lealtad Navarrak, Diputaziotik kanpoko norbaiti egindako enkarguagatik harridura agertu zuen, Oloriz hango «kronista ilustratua» edo, hark ezin bazuen, beste enplegatu batzuk bertan izanik. Liburua argitaratuta, enplegatu bihurtu zen. 1893ko urriaren 11n Diputazioak konpilazio lanetarako izendatu zuen eta azaroaren 18an 1.500 pezetako urteko soldata ematea lortu zuen. Gutxi iraun zuen lanaldi osoan. 1894ko urtarrilaren 31n, hobeki ordaindutako beste lanpostu bat lortzean, agian El Aralarren, Diputazioak dedikazio partziala eman zion. Arigitak utzi eta Olorizen itzulera baino lehen, guztia 1902an, artxiboaren behin-behineko arduraduna izan zen. Diputazioko idazkaritzako langile gisa zitatzen zuten, 1906ko otsailean artxibo Modernoaren arduradun izendatu zuten arte, eta 1909an Oloriz erretiratu ondoren, Nafarroako artxiboaren arduradun izen generikoarekin agertu zen. 1912an Navas de Tolosako guduaren zazpigarren mendeurreneko ekitaldiak antolatzeko batzordeko idazkaria izan zen. Ondoren, artxiboko txanda Jesus Etayo Zalduendo semeari iritsi zitzaion.

Paz o Fueros…en, justifikatu nahian bezala… Etayok berehala adierazi zuen obra Foru Diputazioaren enkargua izan zela, 1893ko ekainaren 4ko protestaren aipamena onartzeko proposamena egin baitzuen, eta gertaera haren aurreko eta ondorengoak ere aipatu zituen, aro garaikidean lurralde honetan gertatutako garrantzitsuentzat jo zuen eta. Abisatzen zuen, irakurleak, albiste berririk ez bilatzeko, ezta gure eskubideen defentsa eruditurik ere.

Ezjakintasunaren aurrean, bi gauza argitu behar ziren, hala hasi zuen Etayok kontakizuna. Foruak ez ziren Gaztelako erregeek emandako pribilegioak eta gero 1841eko abuztuaren 16ko legeak inguratu, aldatu eta mantendutakoak. Eta lege hori ere ez zen Nafarroaren baimenik gabe aldatu eta indargabetu zitekeen beste edozein lege bezalakoa. Gertaera tamalgarrien ondoren, Nafarroa 1515ean sartu zen Gaztelako koroan, ezer berririk ekarri ez zion itun baten bidez. Nafarroak uko egin zion bere monarkiari, baina bere nortasuna eta subiranotasuna aitortu zitzaizkion, bere independentzia politiko eta legegile, administratibo eta judizial guztia gordez. Erregeek Nafarroaren eskubideak zin egiten zituzten eta nafarrek zin egiten zuten euren erregearen alde egin beharrekoa.

Etayok azaldu zuenez, Nafarroak eskuzabaltasunez bete zituen bere betebeharrak hiru mendez, «zentralismoaren irain ugari» jasan zituen bitartean. Hala ere, bere subiranotasuna errespetatu behar izan zuen eta Nafarroa XIX. mendera independente iritsi ahal izan zen lurralde, jurisdikzio, epaile eta gobernuan. Orduan, Espainiako probintzia bihurtu zen, baina autonomia ekonomiko-administratiboari eutsi zion.

Gervasiok gogoan zuen, 1834an Errege Estatutua argitaratu eta Nafarroa Gorte Nagusietara ordezkariak bidaltzera behartutakoan, bere botere legegilea hil egin zela eta foru-aldaketa hasi zela. Gero, Bergarako Hitzarmenean, Nafarroak bere eskubideen zati handi eta garrantzitsu bat utzi zuen batasun konstituzionalaren mesedetan. Nafarroak, Euskal Probintziek bezala, Madrilera joan behar izan zuen foruen aldaketa hitzartzera. «Zoritxarrez», autorearen iritziz, Nafarroako ordezkariak ez ziren ados jarri beste euskal lurraldeetakoekin, foruei osorik eustea erabakita, haiek orduan lortu baitzuten hori.

1840ko abenduaren 6an Gobernuarekin egindako negoziazioak amaitu ondoren, hurrengo egunean, mandatariek negoziazioen emaitzak bidali zizkioten diputazioari, Gobernazio Ministroaren ofizio batekin batera, non «behin betiko adostutako ituna» bidali baitzuen. Hitzartutakoa eta onetsitakoa 1840ko abenduaren 15eko Errege Dekretuan argitaratu zen. Hitzaurrean, «nahi zen moldaketaren» berri ematean, ministroak esan zuen Foru Aldundira bidali behar zela onets zezan, Diputazioaren adostasuna kopiatzen zuen kontzertura, eta gehitu zuen ezen, Diputazioaren gorteei jakinarazi arte, «hitzartutakoa» berehala betearaziko zuela. Hala, gainera, «adostutako aldaketak» entseatuko lirateke, eta egokiago aldarrikatuko litzateke.

Martxoaren 31n, Etayok bere argudioekin jarraitzen zuen, ministroak lege-proiektua aurkeztu zien gorteei. Hitzaurrean, Gobernuak Nafarroako mandatariekin egindako konponketari buruz hitz egiten zuen, eta, esperientziak, aukerak eta komenigarritasunak berretsirik, legea onartzea besterik ez zen geratzen. Proiektua aldaketarik gabe eta ia eztabaidarik gabe onetsi zen uztailaren 15ean, eta esku-hartzeek Gobernuaren eta Nafarroako mandatarien arteko hitzarmen edo akordioa zela frogatzen zuten. Inori ez zitzaion bururatu «hitzarmen, itun, akordio» izaera zalantzan jartzea. Hala, Etayok legearen izaera itunduari buruzko xedapen ofizial batzuk jaso zituen, gobernuek orduan ukatzen zuten zerbait frogatzeko eta foru-eskubideak 1839 eta 1841eko legeetan zituztela jatorria eta oinarria esaten zutenak zuzentzeko. «foruak berresten dira» adierazpenak berak ere, aurreko existentzia frogatzen zuen, azaltzen zuen, ia harrituta.

Etayok, azkenik, Nafarroa-Estatua harremanak laburbiltzen zituen: batek bere betebeharrak betetzen zituen, eskubideak lagatzen zituen eta borondatezko sakrifizioak egiten zituen; besteak, ez zituen bere eskubideak ezagutzen, ez zituen bere betebeharrak betetzen eta Nafarroaren interesen kontra makinatzen zuen. Iraganak etorkizunerako ikasgaiak zituen. Nafarroa Gamazadan esnatu zen eta elkartuta bere eskubideak defendatuko zituen.

Alegatu historikoa bukatuta, liburuaren xede diren gertaerak aipatzeko unea iritsi zen. Etayok «hainbat arrazoi»z hitz egin zuen, eta, horren ondorioz, ez zuen iritzirik eman behar foruen alde beste euskal lurraldeekin elkartzeari buruz. Hala ere, badirudi iritziren bat eman zuela, ondoren, zehaztu zuenean: «Euskal Herrian ez ditugu inoiz ahaztu behar anai-arrebak elkarri deitzeko eta horrelakotzat tratatzeko ditugun arrazoiak, arraza, izaera eta interesak».

Etayok Nafarroaren arrazoi historikoak islatzen zituen bere obran, Diputazioaren babesa diskurtso ofizial bihurtzen baitzuen. Lehenagotik beste batzuek erabilitako arrazoi berberak erabiltzen ziren, eta etorkizunean argudio errepikari bihurtuko zirenak. Arrazoi horien artean, nabarmentzekoa da 41. urteko legearen defentsa, kanpoko erasoen aurrean. Jarrera hori, Gervasio Etayoren luman, badirudi karlismotik urruntzeari eta erregealdiko monarkiaren pixkanakako onarpenari ere badagokiela.

Paz y fueros o La manifestación fuerista de Navarra, Iruñea: Imp. Provincial, 1893. 

AUÑAMENDI, «Etayo Eraso, Gervasio», Auñamendi Euskal Entziklopedia. Online arg.: http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/etayo-eraso-gervasio/ar-42473/ (2020ko azaroak 5).

NIEVA ZARDOYA, J. L., Hermilio de Olóriz o La Navarra olvidada, Donostia: Eusko Ikaskuntza, 2013.

ITURRIAK

El Aralar, Iruñea, 1894-1897.

El Eco de Navarra, Iruñea, 1876-1913.

El Tradicionalista, Iruñea, 1886-1893.

Lau-Buru, Iruñea, 1882-1886.