Karguak eta lanbideak
Kazetaria eta eleberrigilea
Ibilbidea
Lesakako idazkariaren semea zen, oso gazterik sartu zen Iruñeko seminarioan, eta urte batzuk eman zituen bertan. Ordurako, «poeta eta sentimendu-errezitatzaile» zela erakutsi zuen, 1905ean Santo Tomasi eskainitako oda batean, edo 1905ean eta 1906an Bartzelonako La Hormiga de Oro aldizkarian argitaratutako olerkitan. 1911n Lesakara itzultzean, literatura eta kazetaritzari ekin zion, eta berehala El Pensamiento Navarron hasi zen lanean, Ramuncho goitizenarekin. Animatzaile kultural aktiboa izan zen, batez ere obra dramatikoak idatziz eta herriko antzerki elkartearen zuzendaritza hartuz. 1912ko otsailaren 18an Ramona Viela irakaslearekin ezkondu zen, 1908an Madrilgo El Correo Españolekin kolaboratzen hasia zen, eta 1912ko abuztuan El Pueblo Vascoko erredaktore izendatu zuten. Diario de Navarran ere kolaboratzen zuen Javier de Miranda goitizenaz. Hogeiko hamarkadan, La Voz de Navarra egunkari euskaltzalea zuzendu zuen (1923 eta 1925 artean), garai hartako Nafarroko zuzendari guztien artean soldatarik altuena zuen. 1923ko azken egunetan, egunkariaren erredaktoreekin batera atxilotu eta agintaritza militarraren esku utzi zuten, Le Matinetik itzulitako artikulu bat argitaratzeagatik. Auzia 1924ko apirilaren erdialdera arte ez zen artxibatu. Urte horietan, foraltasunaren aldeko kanpaina bat egin zuen diktadurako gobernuaren xedapenen aurrean, batez ere 1924ko udal-estatutuari dagokionez. 1929an erredakzio-buru izendatu ondoren. 1930eko abuztuan, Diario de Navarra egunkariko zuzendariorde izendatu zuten, eta kargu horretan jarraitu zuen hil arte.
Gainera, kazetaritza-lanak eta kudeaketa uztartu egin zituen, Lesakako Udaleko bitarteko idazkari izendatu baitzuten 1917 eta 1921 bitartean, eta berriz ere 1925eko apiriletik aurrera. Urte batzuk geroago, 1930eko ekainean, Foru Kontseilu Administratiboko kide hautatu zuten, udalen botoarekin. Manuel Irujoren errekurtsoaren ondorioz erabakia hasieran aurkaratu arren, Kontseiluaren osoko bilkurak urte bereko abuztuan onartu zuen azkenean.
Bere joera literarioari jarraituz, 1911tik aurrera hainbat antzerki-lan idatzi zituen, hedapen txikikoak oro har, baina eszenatokiekin harremana izan zuen ia bizitza osoan zehar, batez ere egile gisa. Adibide gisa, Las manos milagrosas lanaren estreinaldia (1916). Diario de Navarra egunkariko zuzendari Raimundo Garciak egindako kritikan laudatu egin zuen eta egilea publikoaren txaloaldiak zirela eta behin baino gehiagotan agurtzera atera behar izan zuela adierazi zuen. 1924an Cabecita de muñeca estreinatu zuen, aurrekoaren antzeko harrera izan zuena. Bigarren Errepublikan El Lebrel Blanco taldea sortu zuen Iruñean. Gainera, 1910 eta 1911 bitartean hiru eleberri argitaratu zituen, batez ere «irakurketa onekin» lotutako ekimenen barruan, hau da, liburu kaltegarrien aurrean katolizismo sozialak abian jarri zituenak. Esparzak harreman egonkorra izan zuen 1904an sortutako Irakurketa Onen Gizarte Patronatuko Aberri-Liburutegiarekin (Biblioteca Patria del Patronato Social de Buenas Lecturas), non bere nobela asko agertu baitziren. Prentsa katolikoak ongi hartu zituen, eta beren balore didaktiko-moralizanteengatik haien zabalkundea gomendatu zuen, funtsezko hiru ardatz tematikotzat emakumea, maitasuna eta ezkontza hartzen baitzituzten. Hala, Oro en mármoles eleberriaz(1917), honako hau esaten zen: «gomendagarria da, doktrina osasuntsuengatik eta egileak idatzi zuenean inspiratu zuten moral kristau osasuntsuzko joerengatik, oso hezitzaileak zirenak» (La Acción, 1918ko urtarrilaren 30a: 2). Nahiz eta bederatzi eleberri eta Navarro Villosladaren obrei buruzko azterlan kritiko bat argitaratu, Vianako idazlearen mendeurrenean (1927) saritua, hamargarrenarekin iritsi zitzaion literatura-arrakasta handiena: Nere (1928). Hasi berri baten obra gisa hartu zuten, aurretik hainbat lan argitaratu arren, eta literatura-esparru zabalago baterako ateak ireki zizkion, eta kritikak eta publikoak arreta handiagoa eskaini zioten. Izan ere, hurrengo eleberria, La dama del lebrel blanco, aldi berean italieraz agertuko zela entzun zen, eta horretarako bidaiatu zuen Milanera 1928ko irailean.
Haren obra askoren oinarria jaioterria zen, non giro, adierazpen eta zertzelada euskaltzaleak biltzen baitzituen, nahiz eta hori guztia desagertzeko bidean zegoen mundu batenganako nostalgiatik ikusi. Politikoki, forma tradizionalista batzuengandik hurbil egon zen bere kazetaritza-ibilbidearen hasieran, baina diktadura garaian ez zen hura izan bere hautu ideologikoa. Iritzi nabarristetan berretsi zen, foraltasunaren defendatzaile, lege-testu gisa baino gehiago esentzia edo izaera gisa. Bilakaera horrek etsipena eta galera-sentsaziotik, erreinua izateari utzi ondoren, Nafarroa Espainian sartu nahi izatera eraman zuen, Victor Praderaren jarrerari jarraiki. Horrela, Espainia oinarri guztien gordailua zela, eta harekin itunen bidezko harremana izan beharko zela adierazi zuen. XIX. mendeko legeak gaitzestetik erabat onartzera igaro zen, batez ere 1841ekoa. Bigarren Errepublikaren aldarrikapenaren bezperan jaimistak euskal nazionalismora hurbiltzea kritikatu zuen, eta «zuen kausarako» emandako urrats ulertezinaz hitz egin zuen (Diario de Navarra, 1931ko otsailaren 14a: 1), karlismotik urrun zegoen ildotik. Hala ere, ekitaldi tradizionalistetan agertu zen. Jarrera hori La dama del lebrel blanco iragartzeko esandako «Baskoniako liburua, euskal lurrarekiko maitasunak piztutako arimaz idatzia» (El Heraldo de Madrid, 1931ko uztailaren 16a: 9) hitzekin iragartzen zuen euskalduntasunarekin uztartzen zuen. Bertan, bi protagonistak beren lagunari «beren arrazaren sentimendua» ematen saiatu ziren, eta «Baskoniaren alde zerbait handia egiteko» zin egin zuten. Aldi berean, Esparzak gogor egin zion uko estatutu-proiektuari, eta ziurrenik bera izan zen Diario de Navarra egunkariaren 1932ko ekaineko kanpainaren arduradun nagusia. Eta hori guztia, nahiz eta onartu Nafarroak, «euskalduna izan arren», bakarrik joan behar zuela, eta, bakoitzak bere estatutuak lortu ondoren, «Euskal Probintzietako gure anai-arrebekin», lau probintziek «federazio bat, ermandade bat, mankomunitate bat», hitzar zezaketela. Jarrera hori Jose Antonio Agirreren eta Ramon de Goñiren arteko 1931ko abenduko korrespondentzian jasotako «lotsagabe» kalifikazioan islatu zuen. Foruekiko zuen jarrera faxistatzat hartu izan da, 1935eko liburuxkari dagokionez. Ordurako finkatuta uzten zituen foruaren eta Nafarroa Espainian erabat txertatzearen ikuspegi esentzialistaren elementu batzuk.
Gerra iritsi zenean, matxinatuen aldean kokatu zen argi eta garbi, seme-alaba batzuk frontean zituela, eta errekete-uniformea jantzita. Berehala zabaldu ziren berau zein bere testuak Burgoseko Radio Castillatik. Gainera, Hezkuntzako Goi Mailako Batzordeko idazkaria zen, eta Lehen Hezkuntzan irakatsi beharreko foruei buruz hitz egin zuen irakasleen kongresu batean. 1937ko urtarrila zen, eta honako hau adierazi zuen: «Espainia bakarra da, Forua Nafarroaren zati da, eta Nafarroa Espainiarena». Nafarroako Gerra Batzorde Karlista Nagusiko propaganda-atalarekin ere lan egin zuen 1937ko udaberrian izandako hainbat ekitalditan. Laster eman zuen jarrera politikoagoetarako jauzia, eta 1937ko maiatzaren 6an, neurri batean Fermin Izurdiagarekin zuen adiskidetasunagatik, mugimenduaren lehen prentsa eta propaganda Kontseilu Nazionaleko kide izendatu zuten, zeinean prentsako idazkari nagusi hautatu baitzuten. Urte bereko abuztuaren amaieran, Arabako gobernadore zibilaren izendapena jaso zuen, erregimen berriarekin eta alderdi bakar berriarekin zalantzarik gabeko ortodoxia ideologikoarekin, Araban ezartzeko lanari aurre egin behar izan ziolako. Horretarako, karlismoaren sektore minoritario eta kolaborazionista baten laguntza izan zuen batez ere, Leialtasunaren nukleoa. Desadostasunak eta barne-gatazkak zirela eta, 1938ko abuztuan Esparza kargutik kendu zuten. Nafarroara itzultzean, kazetaritzaz eta hainbat ekitalditan parte hartzeaz gain, kultura-erakundeetako izendapenak jasotzen jarraitu zuen, baita italiar kondekorazio bat ere, Italiako Koroaren Ordearen komendadore hain zuzen,1939an.
1940tik 1943ra Príncipe de Viana aldizkariaren zuzendaria izan zen, eta hainbat artikulu argitaratu zituen. 1944ko martxotik abendura bitartean, Iruñeko udaleko zinegotzia izan zen, karlismoaren oktabisten sektorearen babesarekin, eta 1951n hautagaitza ofizial eta falkondistaren aurrean berriro saiatu bazen ere, ez zuen behar adina laguntzarik jaso. 1952an Iruñeko prentsa-elkarteko presidenteorde izendatu zuten, baina urte hartako urrian larriki gaixotu zen, eta horrek kazetaritzatik erretiratzera eraman zuen. 1956an, altxamendu militarraren hogeigarren urteurrena ospatzeko, ohorezko kazetari-titulua eman zioten, eta estatutuaren aurkako kanpaina gogora ekarri zuten, merezimendu erantsi gisa. Urte horietan, gai historikoak eta bere nabarrismoa babesteko gaiak argitaratzen jarraitu zuen, Victor Praderaren ildoari jarraiki.
Obrak
La novia: novela original, Madrid: Biblioteca Patria, 1910.
Junto a las nieblas: prosas, Madrid: Biblioteca Patria, 1911.
Tierra que florece (novela algo rara de unos amores que florecen), Madrid: Patronato So cial de Buenas Lecturas, 1911. Berrarg. Iruñea: La Acción Social inp., 1913.
La sombra del pecado: Novela (Glosario de unos versos antiguos de don Rodrigo Cota), Madrid: Biblioteca Patria, 1916; Cordoba: Biblioteca Patriaren inp., 1930.
Oro en mármoles (impresiones y discursos), Madrid: Patronato Social de Buenas Lecturas, 1917.
In via lucis (Breves anotaciones sobre motivos religiosos), Madrid: Patronato Social de Buenas Lecturas, 1919.
La isla de los sueños: novelas dialogadas, Madrid: Biblioteca Patria, 1920.
Tu hermosura, Madrid: Biblioteca Patria, 1921.
Los caminos del Señor: novela original, Madrid: Fuencarral, 1922.
Nere, Barcelona: Mentora ed., 1928; Iruñea: Diario de Navarra Fundazioa-edizioak eta liburuak, 2002. Carlos Mataren edizioa.
La actitud fundamental del hombre; conferencia por Eladio Esparza, Tutera: Castilla inp., 1930.
La dama del lebrel blanco, Barcelona: Juventud-Publicaciones Calasancias, 1930.
Tierra que florece (nobela), Madrid: [s.n.], 1930.
Discurso sobre el fuero de Navarra, Iruñea: «Príncipe de Viana» edizioak, 1935.
Dos discursos en el II Año Triunfal. Los Mártires de la Tradición, Gasteiz: Ed. Social Católica, 1938.
Pequeña historia del Reino de Navarra: el rey, el fuero, la cruzada, Madrid: Ediciones españolas, 1940.
Nuestro Francisco Javier, Iruñea: Leyre-Aramburu, 1941.
Blanca de Navarra, Iruñea: Leyre, 1942.
De cuando éramos novios, Iruñea: Gómez ed., 1943.
Blanca de Navarra: hija sin padre, esposa sin marido, reina sin trono, Madrid: Editora Nacional, 1947.
Hubo Pirineos, o, Entre Juanas anda el reino, Iruñea: Gómez, 1950.
Bibliografia
IRIARTE LÓPEZ, I., Tramas de identidad. Literatura y regionalismo en Navarra (1870-1960), Madrid: Biblioteca Nueva, 2000.
LEONÉ PUNCEL, S., Los Fueros de Navarra como lugar de la memoria, Donostia: FEDHAV/EHZHAAF, 2005.
MATA INDURÁIN, C., «Eladio Esparza (1888-1961), poeta sin versos del atardecer», Río Arga, 101 (2002), 32-35. or.
—«La producción narrativa de Eladio Esparza (1888-1961)», Pregón, 19 (2002), 45-47. or.
MIKELARENA PEÑA, F., «El vasquismo espiritual de Eladio Esparza», Memoria y Civilización, 24 (2021), 565-589. or.
