ESCUDERO RAMIREZ DE ARELLANO, Miguel (Corella, Nafarroa, 1760ko maiatzaren 8a – Villafranca, Nafarroa, 1831).

Legelaria. Nafarroako Foru Aldundiko lehendakaria, Nafarroako Gorteetako diputatua

Guardiamarina grazia lortu zuen (1772), baina Legeen karrera jarraitu zuen, eta haren lizentziatura Toledon lortu zuen (1782). 1795, 1801, 1812 —Cadizko Konstituzioa sinatu zuen— eta 1817ko Gorteetan izan zen. Gor- teetarako edo Baionako Batzarrerako izendatu zuten (1808), eta Espainiara itzuli zen Fernando VII.aren partiduan jarraitzera. Hori dela eta, jazarpena jasan zuen Independentzia Gerran. Nafarroako politikari-burua eta Diputazioko lehendakaria (1813-1814) eta Gorteetako Nafarroako diputatu (1822-23) izan zen. Konstituzionalista konbentzitua, Corella utzi zuen errea- listen jazarpenaren aurrean, eta Villafrancara joan zen, eta bertan hil zen. Corellan lurperatuta dago, Santa Teresaren kaperan.

Nafarroako Gorteetako kide, 1794-1796, 1801 eta 1817 urteetan arlo militarraren ordezkari, Nafarroako Erresumako Foru Aldundiko kide hautatu zuten, Erriberrin egindako bigarren hauteskundeetan. 1808ko ekainaren 10ean Nafarroako Erresumako Diputazioak izendatu zuen Baionako Batzarrean bertako ordezkarietako bat izateko. Bestea Luis Antonio Gainza militarra izango zen. Ekainaren 14an, bi mandatariek Nafarroako Konstituzio Historikoa defendatzeko agiri bat bidaltzeko eskatu zioten Diputazioari, Frantziako agintariei igortzeko, haren funtsezko ardatzen berri izan zezaten. Dokumentu hori Nafarroako Artxibo Orokorrean dago gordeta, eta Alejandro Dolarea sindikoak egina dateke. Ordena konstituzional hori ikuspuntu paraliberaletik interpretatzen du dokumentuak.

Frantziarren soldatapeko informatzaile anonimo batek egindako txosten konfidentzial baten arabera, Escudero «Frantziarekin lotura estua duen gizon adimentsua, Borboiak eta Godoy gorroto dituena» zen, eta Gainzari buruz honela zioen: «frantsesen aldeko gizon zintzoa». Iritzi horiek, hala ere, ez ziren guztiz zuzenak, Escuderori dagokionez behintzat; izan ere, Escuderok, Foru Diputazioaren gainerako zatirik handienarekin eta Dolarea sindikoarekin batera, Iruñea utziko zuen, 1808ko abuztuaren amaieran legez- kotasun josefinotik aldenduz. Azaroaren 7an, erbesteko Foru Diputazioak, Nafarroako alkateei armetara deitu zien eta Espainiako Batzorde Gorenarekin harremanetan jarri zen. 1808ko azaroaren 23an frantsesek Tuterako batailan garaipena lortu ondoren, Foru Diputazio honek ibilaldi ibiltaria egin zuen Aragoiko eta Errioxako lurretan zehar, gorago esan bezala. Diputazio hartako kide gisa Francisco Belio (La Olivako abadea), Miguel Escudero eta Manuel Diaz del Rio diputatuak, Basset idazkaria eta sindikoren bat edo beste ageri ziren. Behin betiko autodesegitea 1809ko apirilaren 13an Arne- don izan zela esan den arren, hiru diputatuk (La Olivako abadea, Miguel Escudero eta Manuel Diaz del Rio) eta Francisco Ibañez sindikoak, sinatutako dokumentuan oinarritutako informazio hori ez da oso erabakigarria.

Aipatu ez den arren, Francisco de Paula Escudero eta Ramirez de Arellano, Cadizko Gorteetarako Nafarroako ordezko diputatua, Andaluziako hiri horretan bizi ziren dozenaka nafarrek aukeratua, Miguel Escuderoren anaia zen. Susmoa izan daiteke Francisco de Paula Escudero, inolako prestakuntza juridikorik gabea, ordezko diputatu gisa aukeratzean, nolabaiteko zerikusia izan zutela anaiaren aurrekari politikoak eta desagertutako Erresumako Diputazioarekin loturaren bat izateko beharrak. Nolanahi ere, Francisco de Paula Escuderok ez zuen parte hartzen Konstituzioaren eztabaidetan, eta, horren ondorioz, ez zen Nafarroako foru-erregimenari buruzko aipamenik ere egin. Harrigarria, Alejandro Dolarea sindiko nafarra Cadizen bizi baitzen orduan, eta oso aktiboa zen Nafarroako ordena konstituzionalaren defentsan, urte haietan egindako zenbait txostenen bidez.

Cadizko Gorteetako bilkura sekretuetako akta ofizialen arabera, 1813ko abuztuaren 20an, Miguel Escuderok eta Manuel Diaz del Riok, biak 1801eko Erriberriko Gorteetan sortutako Nafarroako Erresumako Diputazioko kide zirenez, Nafarroako Gorteetako diputatu Francisco de Paula Escuderorekin batera, Cadizko Kongresuari Nafarroako Gorteen bilera bat egiteko eskatu zioten, Konstituzioa zin egiteko. Hark, ordea, ezezko erantzuna eman zien. Hala ere, Joaquin Lorenzo Villanuevak, gertakarien lekuko zenak, idatzitako akta ez-ofizialek baieztatzen dute eskaera Miguel Escuderok eta Nafarroako Gor- teetako beste hiru diputatuk sinatu zutela, Euskal Autonomia Erkidegoko Batzar Nagusiei Konstituzioa zin egiteko bilera egiteko baimena eman zitzaielako eta Nafarroako legegilea horretara gonbidatu ez zutelako. Espainiako Gorteen erantzuna gaitzespenezkoa izan zen, argudiatuz «Nafarroako Gor- teak legegileak zirela, eta ez Bizkaiko Juntak, beren foruen babesleak baino ez baitziren, eta horrela, alde nabarmena zegoen batzuen eta besteen artean; eta, halaber, ez zela onartu behar Nafarroako Gorteak instalatzea, hori izango bailitzateke estatu berean bi legegintza-kidego bateragarri egitea». Eskaeraren edukia ez dago argi eta ez dago jakiterik, ez baita gordetzen. Hala ere, eskaera ez zen ez epez kanpokoa ez harritzekoa, Nafarroako konstituzio tradi- zionalean ezarritako ohiko jardunaren ondorioa baitzen; izan ere, Nafarroako legegileak bakarrik har zezakeen parte, haren erregeak deialdia egin ondoren, hura aldatzea zekarren edozein gauza edo gertaera garrantzitsutan. Izan ere, gogoratuko denez, Nafarroako Foru Diputazioak 1808ko Baionako Notaga- rrien Batzarrean aurkeztutako ordezkaritzak Jose I.ari eskatzen zion, «Nafarroako konstituzio partikularra» mantentzeaz gain, «Nafarroako Gorteak biltzeko», izan ere, «Gorteen bilera deitzea Subiranoei soilik baitagokie», eta «Gorte hori beren boterearen muga estuetan mugatuta egoteagatik, Estatueta- tik jaso baitzuen», eta «Gorte horiei eta haien ordezkariei ezinezko bihurtzen dielako, beste bide batzuetatik horrelakorik lortzea. Beraz, Nafarroako Foru Diputazioak pentsatu zuen nola edo hala bateragarri egitea Nafarroako foru araubidea eta konstituzio araubide berria. Hala ere, eskariari emandako erantzunaren arabera, 1812ko martxoaren 18ko CXXXIX Dekretuan Konstituzioa argitaratu eta zin egin behar zuten erakundeen artean Nafarroako Gorteak ez aipatzea asmo osoz egin zuten, uste baitzen Nafarroako Hiru Estatuek, beren izaera legegileagatik, Euskal Autonomia Erkidegoko Probintzietako Batzar Nagusiek baino izaera handiagoa zutela. Horregatik bildu ziren horiek eta haiek ez, Nafarroako Kongresuaren bilera Gorte Batuek ezarritako erregimenaren funtsezko printzipioetako baten aurka joango baitzatekeen, Estatu oso- rako kidego legegile bakarra ezartzearen aurka, alegia.

Hala ere, bi xehetasun garrantzitsu gehitu behar dira. Lehena, ordezkari- tzaren sinatzaileetako bat, Miguel Escudero, Foru Diputazioak Baionan izandako ordezkari ofiziala zela eta, 1808ko abuztuan Iruñetik ihes egin zuen Foru Diputazioko kidea, Nafarroako buruzagi politiko izendatu zutela 1813ko uztai- laren 23an. Baina hilabete istilutsu haietan, Espoz y Minaren Dibisioak eta Espainiako tropa anglolusoarren parte hartzeak, irailaren 14ra arte atzeratu zuten izendapen horren eraginkortasuna. Nafarroako Hauteskunde Batzordeko lehendakari gisa aritu zen Gorteetako diputatuen hauteskundeak antolatzen, eta Lizarran hilabete horretako 25ean eta 26an egin zen Probintzia Diputazio berriko hauteskundeak ere antolatu zituen. Beraz, izendatu eta hilabetera, Miguel Escuderok, aurreko Diputazioko kide eta Diputazio probintzial berriko etorkizuneko presidenteak, alferrik eskatu zuen Nafarroako Gorteak deitzea Nafarroako Erresumako mekanismo instituzionalekiko errespetua erakutsiz, dagoeneko iraungita zegoen korporazioko beste kide batzuekin eta Cadizko diputatu bakarrarekin batera. Hau da, 1809. urtera arte indarrean egondako Nafarroako Foru Diputazioak 1813. urtearen inguruan, Cadizko konstituzio- testua, nola edo hala, Nafarroako konstituzio-kanon tradizionalen arabera le- gitimatzea pentsatu zuen, eta ez zen argi geratu praktikan, lau urte lehenagotik iraungita zegoen organo haren aginte eta zilegitasun-maila; edozein modutan, juridikoki indargabetuta zegoen 1812ko martxoaz geroztik.

Bigarren xehetasuna hauxe da: 1813ko uztailaren 13an, Espainiako Gorteetan aurkeztu zen Konstituzioko arau-hausleen erantzukizunari buruzko lehen lege-proiektua, eta kasualitatez, abuztuaren 18an, 19an, 20an eta 22an eztabaidatu zen. Hala ere, arazoa konpondu gabe geratu zen, eta Fernando VII.ak hurrengo urteko maiatzean konstituzioa indargabetu zuenean, ebatzi gabe jarraitu zuen, behin baino gehiagotan planteatu arren. Hala, bada, lege-proiektu horren lehen artikulua zehatza zen, 1812ko Espainiako konstituzioa eta Espainiako orubearen gainean egin nahi zen konstituzio al- ternatiboren batetik sortutako berezitasun politiko-instituzional oro bateratzeko edozein saiakeraren erabateko bideraezintasunari dagokionez. Artikulu horrek honela zioen: «Edozein espainiar, edozein motatakoa eta baldintzata- koa izanda ere, hitzez edo idatziz Espainian edo probintziaren batean Monarkiaren Konstituzio politikoa osorik edo zati batean ez dela gorde behar konbentzitzen saiatzeak, bere lanpostu, soldata eta ohore guztiak galduko ditu, eta gainera, aldi baterako, nazioaren lurraldetik kanporatuko da eta, elizakoa izanez gero, gainera, haren denborazkotasunak beteko ditu. Halaber, Espainiako lurraldean egonik delitu bera egiten duen atzerritarra betiko botako da erreinutik». 2. artikulua alde batera utzita, hark Cadizko Estatu konstituzionalistaren konfesionalismo katolikoaren defentsa irmoa aipatzen baitzuen, 3. eta 4. artikuluak tonu guztiz uniformatzailean bat zetozen, batez ere lehena, eta honela zioen: «Konstituzioak ezartzen duen herentziazko gobernu monarkiko neurritsua suntsitzea edo aldatzea, edo pertsona edo kidego batean le- gegintza, betearaztea eta justizia ahalmenak nahastea, edo beste korporazio edo gizabanako batzuetan kokatzea, hori ere jazarriko da eta heriotza zigo- rra ezarriko zaio». Esan beharrik ez dago artikulu horrek itota uzten zuela Estatuan beste legegintza-organo batek bizirik irauteko itxaropena, aipatutako eskaerari abuztuaren 20an emandako erantzunean esaten zen bezala. Ezbairik gabe, Nafarroako Konstituzio Historikoak hura aldatzeko prozedurari lotutako arrazoia gorabehera, Nafarroako Gorteen bilera behartzen baitzuen, abuztuaren 20ko eskaerari, lege-proiektuaren testua kontuan hartuta, azken errekurtsoaren usaina dario, izan ere, konstituzio-testuak Nafarroako erakun- deekiko isiltasunaren alde egiten zuen eta proiektu horrek, aldiz, de facto legez kanpo uzten zituen, ez baitzegoen beste legezkotasunik haren orbitatik kanpo. Eskaera unerik okerrenean egin zen, Osoko Bilkurak horrelako asmo bat Konstituzioaren arau-hauste nabarmena zela onartu zuenean, hain zuzen.

Gainera, Espainiako Gorteek eta Erregeordetzak, Bizkaian gertatutakoa kontuan hartuta, pentsa zezaketen Nafarroako Gorteak, beren eskumenen arabera (nahiz eta ez esan, haien osaerari eta funtzionamendu-moduaren baitan, non klero absolutista handiak berez pisu erabakigarria baitzuen), ez zirela, Mina Apat-ek gogorarazi zuen bezala, «legezkotasun berria foralki diseinatzera» mugatuko, etorkizuneko erreklamazioak saihesteko», baizik eta Espainiako Konstituzioaren eta Nafarroako Konstituzioaren arteko batera- garritasun-egoerak diseinatzera animatuko zirela, tokiko botereari eusteko formulak mantentzen saiatuz, edo are urrunago joaten saiatuko zirela. Ez da ahaztu behar probintziako diputazio berriaren eraketak eta 1813ko irailaren bukaerako Gorteetako diputatuen hautaketak agerian uzten dutela, gero ikusiko dugun moduan, Nafarroako agertoki politikoaren absolutisten eta errealista moderatuen kontrol nabarmena, baita zeharkako hauteskunde-sistema berriaren bidez ere. Kontuan hartu behar da, halaber, 1813ko otsailaz geroztik Iruñeko gotzainak, Nafarroako legegilean klerikalen estamentu horren buru zenak, Erregeordetzarentzat zuen irudi negatiboa, orduan beste prelatu batzuekin batera argitaratu zuen Jarraibide Pastoralaren ondorioz. Bertan, ikusi genuen bezala, dozeañistak frantziar inbaditzaileekin identifikatzen baitzituen, eta aberriaren eta erlijioaren aurka konspiratzea eta legeak egitea egozten baitzien.

Erregeordetzak, 1813ko uztailaren 23an Nafarroako buruzagi politiko izendatu zuen Miguel Escudero, eta Konstituzioa argitaratzeko eta zin egiteko eskatu zion. Gertaera hori zenbait hilabete atzeratu zen, frantsesak Nafarroako eskualde batzuetan zeudelako, eta arrazoi asko daude izendapen horrek egoera kontrolatzea ekarriko ote zuen zalantzan jartzeko. Aitzitik, eskura dagoen dokumentazioan ikusten denez, botere zibilak ia ez zuen eraginik erregeordetzari leial zaizkion militarren eta Espoz y Minaren agindupeko Nafarroako soldadu gerrillarien botere militar bikoitzak eragindako benetako agintean. Izan ere, haren agintaldia ez da eraginkorra izango irailera arte, orduan Escudero Nafarroako Hauteskunde Batzordeko lehendakari gisa aritu baitzen Gorteetako diputatuentzako eta Cadizko kanonen arabera sortutako Probintzia Diputazio berrirako zeharkako hauteskundeetan. Hauteskunde Batzorde hori elizgizonek osatzen zuten gehienbat (bederatzi kideetatik zazpi), eta Gorteetako nahiz probintziako diputaziorako diputatu hautatu zituztenen artean, esan daiteke absolutismora edo, izatekotan ere, errealismo moderatura atxikita zeudela gehienak. Probintzia Diputazioari berari, Konstituzioko kanonen arabera eta Escuderoren lehendakaritzapean, Lizarran urriaren 1ean eratuari, lehendakariaren errealismo moderatuaren eta Joaquin Xabier de Uriz, Orreagako priorearen, eta Joaquin Elio eta Jauregizarren —Francisco Javier Elio jeneralaren anaiaren— muturreko absolutismoaren eta beste zenbait kideren atzerakoikeriaren usaina zerion, Vicente Carasusan eta Pablo de Uxuerena, besteak beste. Horrela ulertzen da Espoz y Minak Diputazio Probintzial horretako kideen inguruan ondokoa esatea, «printzipio eta doktrina horiek zituzten gizonez osatutako agintariekin, nola liteke Konstituzioak aurrera egitea? Eta handik zetozen legeak behar bezala eta puntualki betetzen ez zirenez, nola espero zitekeen herriak agindutako onurak nabaritzea eta haiekiko interesa izatea?». Izan ere, Diputazio Probintzialaren jarduerak ez du erakusten ordena liberal berriko neurririk ezartzen lagunduko duenik.

1814ko maiatzaren ondoren, Miguel Escudero, 1813ko uztailaren 23tik Nafarroako buru politiko eta Diputazio Probintzialeko lehendakari izan arren, urte hartako urriaren 1az geroztik, Fernando VII.ak zaharberritutako Diputazio tradizionaleko erresumako diputatu izan zen berriro eta 1809 arte bertako kide izan zen. Elizaren aldetik Veremundo Arias Texeiro sartu zen, Iruñeko gotzaina eta Espainiako Gorteetako diputatu ohia aurreko hilabeteetan, ideologia erabat atzerakoikoa, hala atera baitzen maiatzaren 29ko saioan. Geroago, 1814ko ekainaren 8ko bilkuran, Diaz del Rioren ordez, Tafallako Manuel Montero de Espinosa bizilaguna sartu zen, eta uztailaren 8ko bilkuran, Antonio Maria Sarasaren ordez, Francisco Vicente Azcona eta Sarasa, Iruñeko ordezkari. 1814an izendatutako erresumako diputazio berria tokiko absolutisten interesen mende zegoen. Absolutisten aldeko jarrera zela eta, logikoa da 1820ko martxoaren amaieran, hirurtekoaren hasieran, Espoz y Minak Miguel Escuderok Nafarroako Buru Politikoko kargua hartzea eragoztea, agintari berriek izendatu baitzuten. Espozek errealismoarekin zituen antzekotasunak alegatu zituen, eta azkenean Madrilgo gobernuak ordeztu egin zuen. Hala ere, Escuderok Madrilgo Gorteetako diputatu izatea lortu zuen, 1822ko otsailetik 1823ko irailera bitartean.

MIKELARENA, F., «Sobre un documento de descripción de la Constitución de Navarra de 1808: un intento temprano de marketing político-institucional», Vianako Printzea, 252 (2011), 253-296. orr.

MIKELARENA, F., «Las apelaciones ante las asambleas parlamentarias españolas al res- peto a la Constitución histórica propia por parte de la Diputación de Navarra en Bayona y Cádiz», Historia Constitucional. Revista Electrónica de Historia Constitucional, 16 (2015), 133-176. orr.

Mikelarena, F., «Sobre un documento de descripción de la Constitución de Navarra de 1808: un intento temprano de marketing político-institucional», Príncipe de Viana, 252 (2011), pp. 253-296.

— «Las apelaciones ante las asambleas parlamentarias españolas al respeto a la Constitución histórica propia por parte de la Diputación de Navarra en Bayona y Cádiz», Historia Constitucional. Revista Electrónica de Historia Constitucional, 16 (2015), pp. 133-176.