Karguak eta lanbideak
Nafarroako diputatua Cadizko Gorteetan
Ibilbidea
Francisco de Paula Escudero 1764an jaio zen Corellan, Nafarroako hegoaldean, Gaztelaren mugan (gaur egungo Errioxa). Bere arbasoak Oteruelo, Galilea, Ocón eta Arnedokoak ziren, Errioxako herrietakoak, eta Corellan finkatu ziren 1460 inguruan, alde batetik lurralde hori kontrolatzeko borrokan zebiltzan leinu handien arteko gatazketatik ihesi —batez ere, Gonzalo Escudero Najerako dukearen zerbitzutik Nievako kondearen (haren etsai amorratua) zerbitzura igaro ondoren, eta, bestetik, Tuterako merindadeak eskaintzen zituen aukerek erakarrita, ziurrenik. Aurreko urteetan Arnedon bezala, Core- llan ere erregimentuaren aurkako prozesu bat jarri zuten (1533), haien kapa- retasuna aintzat hartzeko. Helburu hori lortu zuten, tokiko erresistentzia gorabehera. Herri horren —1630etik aurrera— erakargarritasuna, neurri handi batean, Nafarroako aduanak, 1515ean Gaztelan sartu ondoren, Pirinioetan kokatu ordez, Ebron kokatzean zetzan, eta, horren ondorioz, erresuma Frantziatik ekarritako eta penintsulako beste lurralde batzuetara igorritako produktuak birbanatzeko plataforma bihurtzen zen, baita artilea eta beste salgai batzuk iparralderantz ateratzeko ere. Gaztelako muga argi eta garbi markatzen duten gorabehera geografiko garrantzitsurik gabe, Corella XVIII. mendera arte Tarazonako (Aragoi) elizbarrutiarena izan zen, hiri hurbila hori ere. Eta horrek erratu egiten zituen harremanak eta komertzio trafikoa, legezkoa zein legez kanpokoa.
Hurrengo zortzi belaunaldietan, escuderotarrak, gutxienez lehen mailako adarra, Corellan egon ziren gizarte-mailan igotzeko ibilbide klasikoa garatu zuten, bere antzeko historia zuten leinuekin ahaidetu ziren, baita kanpoko jatorriari dagokionez ere. Familia talde bat da —Sesma, Virto eta Arevalo, besteak beste—, eta, horretarako ezin egokiagoa den enklabe batean, dirutza handiak egingo dituzte merkataritzan jardunda. Ondorengotza Gerran Felipe V.ari eman zioten laguntza irmoaren ondoren, monarka eta Gortea 1711. urtean Corellan bizi izan ziren lau hilabetez, Agustin de Sesmak, Josefa Escuderorekin ezkondutakoak, eraiki berri zuen etxetzarrean, eta berriro itzuliko zen 1719an, egonaldi laburrago baterako. Escuderoarrei dagokienez, jakina da Francisco de Paularen osaba aitona bat Almansako batailan hil zela hamasei urterekin.
Escuderoarrek, beharbada, ez ziren ikuspegi ekonomikoan Virto eta Sesmatarrak adina nabarmendu —iturriek abeltzaintzan egindako lanaz eta erregimentuan izandako karguez hitz egiten digute—, baina ondorengoak armadako, Elizako eta Nafarroako Gorteetako postu garrantzitsuetan kokatu zituzten, hainbat belaunalditan. 1699an Karlos II.ak Joaquin Escudero eta Peraltari, Francisco de Paularen birraitonari, nobleziaren ordezkari jarlekua eman zion Gorteetan, oinordetzan, Felipe V.ak Arevalo ahaideei ohore bera eman baino urte batzuk lehenago. Baina ordurako Escuderoarrek ibilbide luzea zuten Nafarroako Gorteetan Corellaren ordezkari gisa unibertsitateen adarrean. 1534 eta 1569 artean ia haiek bakarrik bete zuten postua. Denbora tarte luze baten ondoren, 1632an adar militarrean sartu ziren, erregeordeak Antonio Escuderori, Francisco de Paularen osaba-birraitonari, Nafarroako San Juan de Jerusalemeko Ordenako Maisu Handia eta maiorazkoaren sortzaileari, emandako mesedeagatik. 1655ean hil zen, eta Joaquin Escudero eta Peralta, haren iloba eta ondorengoak, mesedea herentziazko bihurtzea lortu zuen.
Francisco de Paula, haren biloba Joaquin Escudero de Lunaren eta Tomasa Ramírez de Arellano y Olondriz, Gareskoaren bigarren semea izan zen. Ideia liberaletarantz eboluzionatu zuen tradizio ilustratuan hezitako belaunaldikotzat har daiteke; Miguel anaiaren kasuan, berriz, bere osaba baten eragina gogoratzen da, haren tutoretzapean hezi baitzen, militarra eta «espiritu volteriar eta entziklopedistakoa» bera. Miguel anaia zaharrena eta maiorazkoaren oinordekoa bezala, oso gaztetatik hasi zen Guardiamarinen Akademian ikasten. XVIII. mendean zehar corellarren kopurua nabarmendu zen han. Itsas armadan karrera bikaina izan zuen: 1778an hamalau urte bete gabe Armadan sartu eta 1806an amaitu zuen fragata-kapitain gisa. Lehen aztertu den bezala, ustelkeriak bazuen zerikusia igoera azkar horietan. Familiaren tradizioari jarraituz, San Juan de Jerusalemeko Ordenako zalduna (1793) eta Antonio infantearen, Karlos IV.aren anaia gazteenaren, idazkaria izan zen, eta Fernando ilobaren aldekoa, Godoyren aurka. 1803an, Asuncion Sesma y Ruiz de Apodacarekin, Baltasar Sesma Zay y Lorda corellarra, fragatako kapitaina eta Santiagoko zalduna, eta Maria Teresa Ruiz de Apodaca y Elizaren alabarekin ezkondu zen. Azken hori, era berean, Itsas Armadan eta Erregeordetzako Ad- ministrazioan kide nabarmenak zituen eta merkataritzatik zetorren Arabako familia batekoa zen.
Nafarroako Gorteei dagokienez, Escudero familiaren etxea, esan den bezala, adar militarrak edo nobleak deitzen zuen, baina eskubide hori anaia nagusiari zegokion eta 1795, 1801, 1812 eta 1817koetan hala egin zuen; erresumako Diputazioko kide izan zen 1801ean eta Baionako Batzarrean hura ordezkatu zuen (1808). Azken urte honetako txosten frantziar batek honela aurkezten du: «Gizon adimentsua, Frantziarekin lotura estua duena, eta Borboiak eta Godoytarrak gorroto dituena».
Francisco de Paula, zenbait gerra-ekintzatan parte hartu ondoren, Cartagena de Indiaseko kanpainan (1799) amaitu ondoren, penintsulara itzuli zen; 1806an, fragata-kapitain gisa, Marina utzi eta ministerioko idazkarien kidegora pasatu zen, eta han ere bizkor egin zuen gora. Horrela hasi zen bere bizitza politikoa, oso luzea denboran eta Cadizko Gorteetarako deialdiarekin hasi zena. Cadizko batzarrean izan zuen parte hartzea ez zen bikaina izan, eta testuinguru zabalagoan kokatu behar da. XVIII. mendeko Espainian sortutako kultura politikoak, Planta Berriko dekretuen ondoren, monarkia bateratua eta zentralizatzailea aurreikusten zuen, eta bertan nekez sartzen ziren Nafarroan —Espainiako monarkian erresuma izateari eusten zion lurralde bakarra— eta hiru euskal probintziak. Euskal zirkulu ilustratuek interesa agertu zuten auziaz, eta konstituzio historikoa zuten subjektu politiko horiei eustearen aldeko iritzi-korrontea sortu zuten. Baina Godoy-k mendearen azken hamarkadetan, Monarkiaren egoera konplexua zela eta, foruen aurkako zenbait neurri hartu zituen, eta neurri horiek, Napoleonen inbasiorik izan ez balitz, ziurrenik lau lurraldeen erregimen pribatiboarekin amaituko zuten. Gainera, Monreal Ziak azpimarratu duenez, Karlos IV.aren faboritoak zenbait lan argitaratzea bultzatu zuen, politika hori zilegitzat jotzen zuen diskurtsoarekin, sistema eta fo- ru-erakundeak gutxietsi egiten baitzituen, eta harrera bikaina izan zuten Espainiako elite kontserbadoreen artean.
Baionan 1810ean egindako batzarrean, Euskadiko eta Nafarroako ordezkariek —Miguel Escudero tartean zela— foru-erregimena mantentzeko ahaleginak koordinatu zituzten, testuaren lehen hiru proiektuetan inolako aipamenik ez bazitzaion egiten. Azkenik, Napoleoni hitz egin ondoren, beren helburua lortu zuten, baina trukean prezio altua ordainduta, izan ere, Foruak behin betiko mantentzeko berme osoa lortu gabe, inbaditzailearekin lankidetzan aritzeagatik, behintzat, markatuta geratu ziren. Era berean, Nafarroako eta beste euskal lurraldeetako biztanleek egiaztatu ahal izan zuten beren helburuak gainerako lurraldeetako ahaldunen artean babes eskasa zuela.
Francisco Escudero Cadizko diputatu hautatzea, neurri handi batean, frantziarren inbasioak eta gerrak ezarritako egoera zailen ondorio izan zen. Eta Cadizen bizi ziren nafar hautesleei egokitu zitzaien zeregina; nahiz eta Nafarroari, biztanleen baitan, hiru diputatu gehi ordezko bat zegozkion, azkenean bakarra izan zuen. Batzarrean zuten zeregina baloratzeko, kontuan hartu behar da, Monreal Ziarekin, Cadizko diputatuak ez zirela lurraldeen ordezkari, nazioa den subjektu politikoarenak baizik. Nolanahi ere, autore horrek azpimarratzen duenez, ez dago jasota euskal eta nafar lau diputatuek —haien ibilbideak oso desberdinak ziren, eta oso lotura txikia zuten hautatuak izan ziren probintziekin— foruen defentsarako inolako ekintzarik koordinatuko zutenik. Aipatutako arrazoi horiengatik gai horrek Cadizko batzarrean ez zuen inolako eraginik izan. Hala ere, onartu behar da lau lurralde horien abiapuntua ez zela bera. Nolanahi ere, Escuderoren jarduna hutsaren hurrengoa izan zen; baldintza horietan ez da harritzekoa Cadizeko testuak bere artikuluetan Nafarroako foru sistemari buruzko aipamenik ez egitea, nahiz eta hasierako diskurtsoan berealdiko gorespenak egin. Hala ere, Galan Lordak azpimarratu duenez, kontuan izanik Nafarroako konstituzio politikoaren funtsa, erregeak ezin zuela inolako zergarik legeztatu edo ezarri Erresumako Gorteen baimenik gabe izanik, galdetu daiteke zenbateraino izan zezakeen aurrera egiteko aukerarik Escudero diputatuaren ekimen batek, bakarka nahiz beste batzuekin koordinatuta. Cadizen egindako lana batzorde batzuetan parte hartuz osatu zuen, hala nola Marina eta Gerra batzordeetan.
Nafarroan —frantziar okupaziotik libre geratu zen azken lurraldea— konstituzioaren zinaren ondorengo egoera nahasia izan zen. Galan Lordak nabarmendu du, 1820an gertatuko zenarekin alderatuz, monarkak Konstituzioa zin ez egiteak izan zuen garrantzia. Nahasmendu horrek bakarrik azaltzen du 1813ko abuztuan, Cadizko testua aldarrikatu eta bost hilabete eskasera, Francisco de Paulak eta bere anaia Miguelek —erregimen berriko buruzagi politikoa—, Diputazioko beste kide batekin batera, Espainiako Gorteei Nafarroako Gorteen deialdia eskatzea. Sistema tradizionala indargabetu ez zenez, indarrean jarraitzen zuela uste baitzuten. Haien proposamena ez zen aintzat hartu.
Fernando VII.a 1814an Espainiara itzultzeak absolutismoaren itzulera eta Cadizko lana bertan behera uztea ekarri zuen, bai eta liberalismoaren edozein zeinuren aurkako jazarpenaren hasiera ere. Gertaeren bidez, are legearen bidez baino lehenago ere, Nafarroan foru-erregimena berrezartzearekin batera gertatu zen hori; Monreal Ziak dioenez, egoera horrek arazo bat sortzen zuen: foruen indarraldia absolutismoari lotuta geratzen zen, eta luze baino lehen Espainian eta Europan arrakasta izan zuten ideia politikoen kontrako nora- bidean zihoan. Pentsa daiteke Cadizen zeuden lau euskal-nafar ordezkarien inakzioak ondorio larriak izan zituela, lau lurraldeen erregimen propioa estatu liberal berrian txertatzeko aukera galdu baitzen. Hala ere, ondorengo gertaerek irekita utziko zuten oraindik printzipio liberalen eta Nafarroako konstituzio politiko horren arteko bateragarritasuna aztertzeko aukera.
Aurreko ibilbidea izan arren, Francisco de Paula Escuderok hainbat kargu izan zituen seiurteko absolutistan, hala nola Almirantegoko Kontseilu Goreneko idazkari (1815) eta Gerrako Kontseilu Goreneko kontseilari, Marinako adarrean (1818); halaber, Valverde del Caminoko (Huelva) alkate nagusia izan zen (1817-1819).
Egoera goitik behera aldatu zen Riegoren jazarraldiaren garaipenarekin, eta horrek Hirurteko Liberala ekarri zuen (1820-1823). Aldi horretan egon zen, Escudero, konstituzionalismoaren aldekoa, erantzukizun politiko handieneko postuetan; hala, 1821. urtearen hasieran, Itsas Bulegoko idazkari eta Estatuko idazkari izendatu zuten Eusebio Bardaji buru zuen kabinetean; handik gutxira, Gerraren Bulegoko idazkari izendatu zuten. 1821eko iraileko legealdi berezian jarraitu zuen, baina 1822aren hasieran uko egin zion. Oro har, ekintzaile handia ez, izan arren, liberalismoaren eta ezartzen ari zen erreforma- programaren defendatzaile argia izan zen.
1823an absolutismoa berrezarri zenean amaitu zen proiektu hori ere, eta Escuderok beste liberalen antzeko zortea izan zuen: Gortetik erbesteratu zuten, eta Corellara itzultzea erabaki zuen. 1826an Madrilera itzuli ahal izan zen, eta 1831n han hil zen. Bere anaia Miguelek 1824an bere jaioterriko errealisten eraso eta irainak jasan zituen. Horren ondorioz, Villafrancara (Nafarroa) joan zen bizitzera, hangoa baitzen Casilda de Arevalo emaztea, eta han hil zen anaia zendu zen urte berean.
Hainbat testigantzaren arabera, Francisco de Paula Escudero gaur egun galduta dauden Memoria batzuen egile izan zen. Nafarroan finkatu zirenetik Antzinako Erregimenaren amaiera arte, Escuderotarrek izandako ibilbideak erresumaren historia jarraitzeko aukera ematen du: aukerak eta krisiak.
Bibliografia
GALÁN LORDA, M., «Uniformismo jurídico y reacción en Navarra», ESCUDERO, J. A. (zuz.), Cortes y Constitución de Cádiz. 200 años, Madril: Espasa-Calpe, 2011, 3. bol, 215-231. orr.
HIJANO PÉREZ, Á., «Francisco de Paula Escudero y Ramírez de Arellano», Diccionario Biográfico Español, Madril: Historiako Errege Akademia. On-line edizioa: http://dbe.rah.es/biografias/14739/francisco-de-paula-escudero-y-ramirez-de-arellano (2019ko uztailaren 5ean kontsultatua).
IMÍZCOZ BEUNZA, J. M. eta BERMEJO MANGAS, D., «Grupos familiares y redes sociales en la carrera militar. Los oficiales de origen vasco y navarro en el ejército y la marina, 1700-1808», Cuadernos de Historia Moderna, 41 (2016), 497-538. orr.
MONREAL ZIA, G., «Los diputados vascos y navarros», ESCUDERO, J. A. (zuz.), Cortes y Constitución de Cádiz. 200 años, Madril: Espasa-Calpe, 2011, 1. bol., 347-418. orr.
URQUIJO GOITIA, M., «Escudero Ramírez de Arellano, Francisco de Paula», Diccionario biográfico de los parlamentarios de Vasconia (1808-1875), Gasteiz: Eusko Legebiltzarra, 1993, 370-371. orr.
ITURRIAK
NAFARROAKO ERREGE ARTXIBO NAGUSIA, Errege Kontseilua Prozesuak, 64071 zk.
