ESCALADA RODRIGUEZ, Francisco (Pesquera de Ebro, Burgos, 1870eko apirilak 22 – Xabier, Nafarroa, 1946ko otsailak 6).

Jesuita, historialaria, hagiografoa eta arkeologoa 

Burgosko Pesquera del Ebro herrian jaio zen, 1894an sartu zen Jesusen konpainian, eta 1905ean apaiz ordenatu zuten. Hamar urte geroago, Xabierko santutegira bidali zuten, eta, aurrerago, izen bereko herri horretako parrokoa ere izan zen. Bigarren Errepublikan, parroko zela, jesuitak desegiteko dekretua bizitzea tokatu zitzaion, eta horrek gaztelua eta basilika ixtea eragin zuen. Ondorioz, gobernadore zibilak basilika 1932ko otsailaren 2an itxi zuen, eta horrek «herriaren sentimendu erlijiosoa» zauritu zuen, haren hitzen arabera. Hala ere, arazorik gabe egon zen Javier parrokiaren buruan.

Xabier santutegiko eta gazteluko artxibozain izendatu zuten, eta bizitza ikerketari eman zion. Hamargarren hamarkadan, La Avalanchan argitaratu zituen lehenengo artikuluak, geroago San Francisco Javier y su castillo. Opúsculos de vulgarización Xaveriana (1917) obran bilduko zituenak. Hurrengo urtean, santuaren bizitza eta mirariak ezagutzera eman zituen Historia de San Francisco Javier para los niños de las escuelas de Navarra (1918) lanean, eta 5.000 ale argitaratu ziren. Hortik aurrera, publizitate-lan etengabekoa egin zuen, Frantzisko Jatsuri buruzko ikerketa sakonagoak egin zituen, eta liburu, artikulu eta liburuxka gisa argitaratu zituen. Liburu, artikulu eta liburuxka horietan, genealogia eta santuaren bizitza aztertu zituen. Aurreko historiografia eta hagiografia berrikusi zituen, artxiboko datu berriak eman zituen, eta landa-azterketa sakona egin zuen. Horretarako, Baztango Azpilikueta herria ere bisitatu zuen, Xabierren familiaren Maria de Azpilkueta jauregia eta borda aurkitzeko. Urte haietan santuaren jatorriari buruz izandako polemikan parte hartu zuen, eta San Frantziskoren «espainolismoa» azpimarratzen zutenen aurrean haren jatorri euskalduna edo frantsesa defendatzen zuten egileen aurka agertu zen.

Santuari buruzko azterlanei ikerketa arkeologikoak eta Xabierko museo arkeologikoaren sorrera eta zuzendaritza gehitu zizkion. Eremu horretan, La arqueología en la villa y castillo de Javier y sus contornos (1942) izan zen obrarik nabarmenena. Zeinean zehatz-mehatz aztertu baitzituen Xabierko eta Zangoza eta Oibar inguruko aztarnategi garrantzitsuak. Batez ere, erromanizazioaren aztarnei erreparatu zien (galtzadak, estelak, miliarioak, etab.), eta ekarpen bikainak egin zituen, esaterako, prospekzio batean «eraikinen aztarna oso nabarmenak, hala nola, kapitelak, zutabeen fusteak, hilarriak, zipuak, etab.» aurkitu ondoren Eslabako Santa Kriz hiri erromatarra aurkitu izana. Bere azterlanetan aipatzen zituen aztarna arkeologiko asko aipatu museoan bildu zituen.

Xabierko gaia alde batera utzita, Nafarroako historiografia aberastu egin zen Mosen Ramirez Davalos de la Piscina (1935) jaunaren Crónica de los Muy Excelentes Reyes de Navarra liburuaren azken zatiaren edo VI. liburukiaren argitalpenarekin.

San Francisco Javier y su Castillo. Opúsculos de vulgarización Xaveriana, Iruñea: Huarte y Coronas argitaletxea, 1917, 99-100. or.

Historia de San Francisco Javier para los niños de las escuelas de Navarra: en prueba de amor al santo y a sus navarros, Iruñea: La Acción Social inp., 1918.

La Novena de la Gracia y prodigios que por ella obra San Francisco Javier, Iruñea: La Acción Social inp., 1918.

Guía histórico-artística del Castillo de Javier y sus contornos, Iruñea: G. Huarte argitaletxea [1919?].

San Francisco Javier. Abogado poderoso contra la gripe y en cualquiera tribulación, Tafalla: Domingo Albéniz, lehenago Valero Albéniz, 1920.

¿Nació y se crió en el castillo de Javier San Francisco?, Iruñea: Higinio Coronas, 1922.

Álbum histórico-artístico de San Francisco Javier, Madrid: Hauser y Menet, 1922.

«El palacio de la madre de San Francisco Javier en el Baztán», BCMHAN, 2. garaia, XIII (1922), 22-28. or.

Dos reliquias insignes de S. Francisco Javier. El cuerpo y su brazo derecho. En el III centenario de la canonización del Santo, 1622-1922, Iruñea: Higinio Coronas, 1922.

Historia crítica del Crucifijo de San Francisco Javier llamado el Crucifico del Cangrejo. En el III centenario de la canonización del Santo, 1622-1922, Iruñea: Higinio Coronas, 1922.

Curaciones obradas por el brazo de San Francisco Javier en 1922, Iruñea: Higinio Coronasen inp., 1923.

Documentos históricos del Castillo de Javier y sus mayorazgos, Iruñea: Higinio Coronasen inp., 1931. Berrarg. Iruñea: Sancho el Fuerte, 2001.

Crónica de los muy excelentes reyes de Navarra, compuesta por el licenciado Mosén Diego Ramírez Dávalos de la Piscina en 1534, Iruñea: Higinio Coronasen inp., 1935.

Arqueología en la Villa y Castillo de Javier y sus contornos, Iruñea: Leyre, 1942.

La tumba de S. Francisco Javier en Saan-Cian (China). Obra de controversia, Iruñea: Leyre, 1942.

GRAN ENCICLOPEDIA DE NAVARRA, «Escalada Rodríguez, Francisco», Gran Enciclopedia de Navarra. Online argitaratua: http://www.enciclopedianavarra.com/?page_ id=9058 (2020ko urriak 5).

LEONÉ PUNCEL, S., «La construcción de San Francisco Javier (1880-1941)», Sancho el Sabio, 13 (2000), 77-112. or.