COLAS, Louis (Argentan, Normandia, Frantzia, 1869ko martxoak 4 – Baiona, 1929ko otsailak 27).

Arkeologoa eta kultura-sustatzailea

Louis Colas 1869ko martxoaren 4an jaio zen Normandiako Argentan herrian. Parisen bigarren hezkuntza egin ondoren, Clunyko Eskolan sartu zen. Bost urte geroago, irakasle agregatu izateko bi oposizio irabazi zituen: bata alemanezkoa, eta bestea historia eta geografiakoa. 1892an hasi zen irakasle, Baionako Marracq Lizeoan, hogei bat urte lehenago inauguratua. Beskoitzeko neska gazte batekin ezkondu zen, eta Baionan bizitzen jarri zen harekin, eta gero Angelun, Biarritzerako errepidean. 1914-1918ko gerraren biktima, 1929ko otsailaren 26tik 27rako gauean hil zen.

Baionan egin zituen ibilaldietan, eta batez ere elizjendearen artean egin zituen lagunen eskutik, garai hartako Iparraldeko jenderik ikasiena, euskal ikasketetan hasi zen. Une horretatik aurrera, jarduera frenetiko batean murgildu zen.

Euskal Museoa eratzen parte hartu zuen (1924an inauguratua), eta erabakigarria izan zen horretan. Bertako zuzendari W. Boissel komandantearekin batera, Iparraldeko kultur bizitza izugarri animatu zuen. 1948an, Biarritzen egin zen Eusko Ikaskuntzaren VII. Kongresuan, Boisselek honako hau idatzi zuen: «Batzuentzat hastapena, besteentzat oroitzapena, denok aitortzen dugu Baionako Euskal Museoak bete egiten duela argitaratu duen kartel bakarraren promesa: interesa, irakaskuntza eta, are, dibertimendua». Argi geratu zen helburua ez zela euskal nortasunari buruzko hausnarketa egitea, entretenitzea baizik, bai eta dibertitzea ere. 1960ko hamarkadara arte itxaron behar izan zen despertsonalizazio hori, mespretxu hori, galiar biboteen dibagazioek (estatu-nazioaren zerbitzura zegoen diskurtso ideologikoak, alegia) itxuratu dituzten gure buruetatik atera zedin. Horrela doa historia!

Sortzaile apartak izan ezik, inor ez da ikerketa batean murgiltzen hura gidatuko duen aholkularirik gabe. Colasek onenetako bat izan zuen —nahiz eta okerrenetako bat ere izan zen—: Camille Jullian ospetsua (1859-1933), uda Ziburun pasatzen zuena. Baionako ibilaldietan aurkitu berri zituen hilobi-monumentuei buruzko oharrak erakutsi zizkion eta, 1912an, haren oharretan sakontzera zirikatu zuen Colas. Jullianek Histoire de la Gaule egin zuen, garai hartan «aberri handia» deitzen ziotenaren apologia, historialariak zerbitzatzen zuen Estatu nazioa erabiltzeko muntaia hutsa. Euskal hilarri batek ere ezin zuen antzoki horretan tokirik hartu, ez eta euskarak ere, baina horrek bost axola zion historialari handiari, zeinarentzat historia «morala» zen, «egiaren obedientzia». Lotsa zipitzik gabe idazten zituen gauza horiek!

XX. mendearen hasieran, aurrera jarraitzen zuen euskarari buruzko ikerketen gorakadak, eta Colas bere burua bilatzen zuen euskalaritzari eragiten zion gatazka batean ikusi zuen bere burua. Honako hauei egin behar izan zien aurre: a) bere aholkulariaren autoritateari, estatu-nazioko buruen nahiekin bat zetorren hizkera konbentzional bat landuz, Baionako lizeoan irakatsi behar zuena; b) gure herriko zatirik ikasiena osatzen zuen euskal elizjendea —artxibo baliotsuetarako sarbidea zuena—; izan ere, elizjende horren klerikalismo oldarkorrak laikotasunaren alderik erradikalenaren aurkako «gerra modernista» egiten zuen; aldiz, elizjende horretan aurkitu zituen solaskide onenak, Gure Herria-ren zutabeak ireki zizkiotenak, eta c) Euskal Museoa (http://www.musee-basque.com/musee/histoire-du-musee /) ex nihilo sortzera eraman zuen ikerketa ezezagunean aritzeko zirrara etengabea. Eta ahalegin horretan murgildu zen hartutako nekeei erreparatu gabe, zoriontsu baitzen sortu eta partekatzeaz.

Bere barnean, irakasle gaztea guztiz integratu zen Euskal Herri horretan, harremanak eta lagunak izan zituen; muzin egiten zien ohoreei. Administrazioak postu atseginak eskaini zizkion sarritan, gu uzteko baldintzapean, baina ez zuen horrelakorik egin nahi izan. Txapela, sandaliak, poltsikoak lapitzez eta borragomaz beterik eta euskararen hasi-masiak aldean zeramatzala, udaldietan gure bideetan barrena sartzen zen, bizikletaz edo mando baten bizkarrean… Gure bide guztietan, bai eta ahaztuenetan eta gozakaitzenetan barrena ere.

Bere ikerketen lagungarri, Louis Colasek lan zaharragoak ikertu zituen. O’Shea xelebrea eta La tombe basque, étude des monuments et usages funéraires des Euskariens (1889) baztertu zituen. Hala ere, Frankowskiren (1884-1962) Estelas discoideas de la península ibérica lanak (1920) hunkitu egin zuen. Bertan, antropologo poloniar horrek espazio eta denbora guztia biltzen zuen laburpen berezi bat egiten zuen, anabasa entziklopediko baten itxura hartuz. Izan ere, jakina denez, gai askori helduz gero, gutxiri erantzun! Colasek eboluzionista baino gehiago transformista zen tranpa hori saihestu zuen, neurri handi batean. Bere iritziak obra zehatz eta errealistago baten bitartez bideratu zituen, Gure Herria aldizkarian argitaratua (1-22), hil baino bi urte lehenago: «Contribution à l’étude de la stèle discoïdale, concordance de son aire de dispersion avec l’habitat des populations celtibériques». Pirinio ozeanikoetan eta Aurrepirinioetan diskoide ugari zeudela nabarmendu zuen, horiek zeltiberiarrak zirela ere, baina hori «euskaldun» hitzari gaur egun duen sakontasun historikoa eman gabe egin zuen. Era horretan, ikus dezakegu garaiak zenbateraino itxuratzen dituen idazlanak, bai eta ikerketa bera ere. Geroago, Baionako Zientzia, Letra, Arte eta Eskualde Ikasketen Elkartearen sorrerako berrogeita hamargarren urteurrenaren abagunea suertatu zen, Elkartearen lehendakaria Marien jauna zela. Orduan, 1922an, harpidetza bat ireki zuen, eta horren arrakasta hain handia izan zenez, aurreikusitako 800 ilustrazioen ordez, 1.300 argitaratu ahal izan zituen, hainbat ikerketa, ohar eta erreferentzia gaineratuz. Horri esker, hain zuzen, haren ikerketen funtsa ezagutu ahal izan dugu.

Haren oharrek eta analisiek paregabe egiten dute haren ikerketa euskal ikasketetan. Idazlan nagusiak izenburu hauxe du: La tombe basque, recueil d’inscriptions funéraires et domestiques du Pays Basque Français (1923), alegia, Ipar Euskal Herriko hiletako eta etxeko idazkunen bilduma. Analisi-liburuki bat ere badakar. Elkarrekin argitaratu ziren, baina heriotzak eragotzi digu prestatzen ari zen osagarria ikustea. Lan handi hori baino lehen, hainbat hitzaldi egin ziren, horien artean 1922an Gure Herria-n argitaratu artikulu bat: «Pour la vieille tombe basque».

Colasek euskal hilarri-arteari buruz egindako ikerketa landa-ikertzaile eta aitzindari batena da. Ondoren, bi urte geroago, Veyrinen (1900-1962) lana etorri zen, landa-gizona ere bazena. Euskaltzaletasunean gehiago murgildurik, rol garrantzitsua bete zuen Eusko Ikaskuntzan eta rol erabakigarria izan zuen, halaber, Euskal Museoaren egituraketan. Gure Herria-k merezitako omenaldia egin zion (34. urtea, 4. zk.). Duela gutxi, Lauburuk bi ikertzaile handi horiek argitaratu ditu (Elkar Argitaletxea-Lauburu, 2004).

Erraza da aitzindari baten lana kritikatzea, baina ez du ezertarako balio. Baliagarriagoa da gogoan izatea mugak zituela. XX. mendearen hasieran, Colasek ate batzuk ireki zituen. Haratago joan zitekeen? Berak bezala, aita Lhandek ere, eztabaida-lagun zuenak, ez zuen izan tresnarik euskal kulturaren oinarriak adierazteko. Izan ere, Aranzadik eta bere ikasle Barandiaranek eman zizkiguten haren printzipioak eta metodoak eta, hartara, aireportuko literatura hutsalera daraman folklore baten harea mugikorretatik ihes egiteko modua.

Haren lanetik, irakurketa bikainez gain, hauxe gorde dut: 1) etxeko hileta-monumentuen historia ebolutiboaren zirriborro bat, abiapuntutzat hartzen duena forma anonimo eta antropomorfoa eta, gero, XVIII–XVIIII. mendeetan, disko-formako hilarrien oparotasun barrokora lerratua, geroago gurutzeen etorrerarekin galdua; Colasek benetako ibilbide historikoak zirriborratu ditu, oraindik ere esploratzeke; 2) estratifikazio moduko bat, non forma arkaikoak, esateko moduak, igartzen baitira, guztiak ere non-nahi dagoen iruditeria kristauak estaliak; hemen, pentsamoldeen historia oso bat aurkitzen dugu, egiteke dagoena; 3) «euskal artearen» karakterizazio oker bat, desitxuratua ez denean (segur aski haren heziketa eta haren mentore Jullian direla kausa); 4) euskal artearen banaketaren azterketa-ahalegin bat, non Pirinioek eta horien legatuak, zeltiberiartzat joak, rol nagusi bat baitute (argi geratzen da Frankowskiren eragina): 5) erudizio manera hutsalak eta zaharkituak baino ez diren azterketak, irudiei eta beste «sinbolo» batzuei buruzkoak; aldiz, erudizioa ez da zientzia; 6) tokiko kontsiderazioen garapenak (euskal hilarriak badu nortasuna ala Euskal Herrian dauden hilarriak daude, besterik gabe? Colasek ireki zuen eztabaida).

Colasek erakusten du bere garaiko gizon peto-petoa zela, «euskaldunek ez dute zerotik ezer sortu» esatean, argi baitago pentsatzen duela aristokraziak bakarrik zituela horretarako bitartekoak. Neurtu ote zuen haren hitzen irismena? Gizon guztiak berdinak dira. Arlo guztietan sortzen dira loturak: dena dago lotuta, dena da hauskorra, behin-behinekoa. Aita Santuaren Laudato si´ entziklikak, 2015eko ekainekoak, horixe gogorarazi du behin eta berriz. Mota horretako loturek egiten gaituzte berdin, gure berezitasunen gainetik. Irakasle agregatuak, ordea, ezin zuen ikusi funtsezko alderdi hori, eta arbuiatu egin zituen euskal arte original batez mintzatu ziren «esnob alferren» hitzak. Aldiz, artea ez da aristokraziaren ondare esklusiboa; artea gizatiarra eta emozionala da, izateko arrazoia ere bada. Irakasle agregatu hau bere klase sozialekoa dela ikus dezakegu; ez du ulertu nahi, formen katalogo triste batean oinarrituta epaitzen du, interes handirik gabeko argudioz hornitua.

Deszifratzen zituen disko-formako irudikapenetan, Colasek hutsalkeriara, bat-batekotasunera lerratuak diruditen elementuak eskaini zizkigun, sortzear dauden arketipo moduko batzuk; aldiz, monumentuan nagusi zen ordena landua zen, ikasi egiten zen, eta transmititu. Orain, behatzeko guztiz bestelako moduak ditugunez (haurren marrazkien analisia, artelan abstraktuak…), geu garen gauetik argi-printzaren bat ekar dezakegu. Colasek ez zuen susmorik ere: harentzat, desberdintasuna barietate kontua besterik ez zen, estilo kontua, baina ez zituen hitz horiek inoiz argitu. Errua bota behar al diogu euskal kulturaren hain entzungor izateagatik? Haren garaiko euskalaritzaren egoera ikusi behar da, bai eta estatu-nazioak eta bere zerbitzariek egindako presioa ere, tartean dela Camille Jullian haren aholkularia. Kontu egin behar da Baionako haren kontaktuko bi eruditu-elkarteek militar erretiratuak zituztela begirale, toleranteenak izan arren. Ez da kasualitatea bere ideiak elizjendean sorburua zuen aldizkari bakarrean, Gure Herria aldizkarian, azaltzea. Garai hartan, euskal elizjendea herri akitu bateko gauzarik ilustratuena zen, ideologiari zein mespretxuari emana. Bai prestakuntzagatik (irakasle agregatua zen), bai sumisioagatik (Jullian katedraduna zen), ezin zuen neurtu atzematen zituen berezitasunen irismena, azpimarratzen bazituen ere. Bere transkripzioek, jakin gabe, disko-formen ordenerako bidea zelaitu zuten, non antolamendua gailentzen baitzen (Lauburu, vid.supra). Antolamendu horrek atxikitako irudiak modulatzeko aukera ematen zuen, mugatze-lana egiten zenez. Veyrin izan zen, neurri batean, horren erantzulea, eta 1930ean Bergaran egin Eusko Ikaskuntzaren V. Kongresuan eman zuen horren berri. Euskal kultura bat dago, eta Colasek begien aurrean zituen ebidentziak, baina ez zituen ikusi nahi izan. Itsutasun horrek bere transkripzio akatsak handitu zituen, haren analisiak galarazi, eta arazo nagusitik urrundu zuen: Zein da ordena honen jatorria, harrizko euskara mota honena? Zer harreman du euskal kulturako beste elementu batzuekin, eta zeintzukin? Nola kokatzen da ezagutzen transmisioan? Nola gainditu ditu modak eta dialektizatua izan da, eta ulertua, etengabe, hemen eta orain? Betiereko arazoak dira, hauexei lotuak: transmisioan lanketa egitea, transmisioa artearen formalismoan gorpuzten den oroimenaren ezezaguna baita; lana epe luzean txertatzea, gure existentzia komunaren lekuko. Mugimendu hori atzematen saiatzeko, keinu eta jakintza tradizionalez josita zeuden artisau zaharrekin hitz egin beharko zuen. Aitzitik, liburu-erudizio soilaz elikatu zen, bai eta historialari horien autoritateaz ere. Historialari horiek, ordea, beren liburutegiaren erosotasunetik edo botere-posiziotik, diskurtso ofiziala leuntzen zuten, komeni zen prêt-à-porter delakoa (Duvert, Ikuska, 50. zk., prentsan).

Baina nork aska dezake identitate jariakor eta tematiaren arazo beldurgarria ezkutatzen duen maratila, gure atzamarren artetik etengabe korritzen eta irristatzen dena? Nork esan dezake arrosa nolakoa izan daitekeen arrazoirik aurkeztu gabe?

Etxeari eta altzariei buruzko lanak, nahiz eta Louis Colasek sinatuak izan, ez dira bereak, eta horrek izugarri mindu zuen (helarazi didan alabaren informazioaren arabera). Louis Colasen idazlanak honexek bildu zituen: Bilbao, J., Eusko bibliographia, Bilbo: Servicio Editorial, Universidad del País Vasco, 1985.

Baionako Euskal Museoaren zerbitzuko haren jarduerari buruzko lekukotzak hemen kontsulta daitezke: Bulletin du Musée Basque: Base de données chronologique desarticles et auteurs du Bulletin du Musée Basque depuis 1924, http://www.samb-baiona.net/fr/publi/index.html webgunean eta Baionako mediatekaren Bilketa webgunean: https://bmb.bilketa.eus/Colas.

«Mémoire sur l’emplacement de la croix dite “croix de Charlemagne” qui formait jadis, au sud de la vallée de Cize, la limite extrême du diocèse de Bayonne: présenté au congrès de l’Union historique et archéologique du Sud-Ouest, tenu à Bayonne-Biarritz, août 1911», BSSLAB, 4 (1911), 224-232. or.

La voie romaine de Bordeaux à Astorga dans sa traversée des Pyrénées, d’Imus Pyrenaeus (Saint-Jean-le-Vieux) à Summus portus (Chapelle d’Ibañeta, près de Roncevaux) par Summus Pyrenaeus (Château-Pignon), son tracé-son histoire, Biarritz: E. Soulé, 1913, 84 or.

«La chapelle de Saint-Sauveur (Elichagaray) sur le chemin de montagne à la forêt d’Iraty», Gure Herria, 6 (1921), 329-337. or.

«Pour la vieille tombe basque», Gure Herria, 3 (1922), 117-138. or.

La tombe basque, recueil d’inscriptions funéraires et domestiques du Pays Basque Français, Baiona: A. Foltzer, Paris: H. Champion, 1923.

Marins basques du temps passé: baleiniers, flibustiers et corsaires, Biarritz: Imp. Labéguerie et Lahontaa, 1927, 34 or.

«Contribution à l’étude de la stèle discoïdale, concordance de son aire de dispersión avec l’habitat des populations celtibériques», Gure Herria, 8 (1928), 69-90. or.

AUÑAMENDI, «Colas, Louis», Auñamendi Eusko Enziklopedia. Online arg.: https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/fr/colas-louis/ar-31501/ (2021eko martxoak 2). Kronologia ematen du.

DUVERT, M., «Louis Colas et les études sur l’art basque», BSSLAB, 136 (1980), 239. or. eta hur.

— «Louis Colas et les études basques en son temps» Ikuska, 50 (2021), 58-110. or.

GAVEL, H., «Louis Colas», Gure Herria, IX (1929), 97-102. or.