ARIN DORRONSORO, Felipe (Ataun, Gipuzkoa, 1881eko azaroak 3 – Zarautz, Gipuzkoa, 1941eko urriak 7).

Epailea eta legelaria

Berari ez zegozkion arrazoiengatik ingeniaritza ikasi nahian porrot egin ondoren, Zuzenbideko ikasketak egin zituen Madrilen, eta Felipe Clemente de Diego Unibertsitate Zentraleko Zuzenbide Zibileko katedraduna izan zuen irakasle. Bien artean, elkarrenganako miresmen harremana sortu zen eta denboran luze iraun zuen.

Arin Dorronsorok notarioa izan nahi zuen, baina azkenean epailetarako oposizioak gainditu zituen. Lehen destinoa Azpeitian izan zuen, eta handik Lizarrara eraman zuten, 1924a arte lan egingo zuen epaitegira. Gizarte-inplikazio handiko urteak izango ziren, batez ere Lizarrako barruti judizialeko hegoaldeko herri askotan nekazaritzari buruzko gaia oso presente egon zelako. Hain zuzen ere, ondoren ikusiko dugun moduan, gai korralizeroek markatuko dute beren lan inprimatua. Lizarratik Bilbora joan zen eta handik Segoviara, Probintzia auzitegiko magistratu gisa. Handik gutxira, Cáceresa, Lurralde-auzitegiko magistratu. Hortik Madrilera, Lehen Auzialdiko epaile gisa, eta gero Málagara, Probintzia auzitegiko magistratu gisa. Madrilen amaitu baino lehen, azken jomuga hori izan baitzuen, Bilbotik pasatu zen.

Beste kontu batzuk alde batera utzita, Felipe Arin Dorronsororen figura eta lana korralizei estu-estu lotuta egongo da Nafarroan, oro har, eta Lizarrako merindadeko herrietan bereziki, eremu horretan jardun baitzuen, batez ere. Gainera, litekeena da eguneroko praktikak, korralizero, udal eta auzotar komunen arteko gatazkak ebatziz, Nafarroan gerra arteko auzi gorienetako bati buruz teorizatzeko behar den esperientzia eskuratzea, erreferentzia nagusietako bat bihurtu arte, bazkalekuen bilakaerari ekiteko. Juan Cruz Alliren hitzetan, «Nafarroako Zuzenbide Erakundea, Independentziaren eta Karlisten gerrek eragindako gastuei aurre egiteko baliabideak lortzeko norbanakoen edo besterendutako herri-lurren larre-aprobetxamenduei buruzkoa».

Bazkalekua kontzeptuak —zioen Arin Dorronsorok 1929an—, «abere-eskortarekin harreman estua du», eta funtsezko bi substratutatik elikatzen zen: Nafarroan abeltzaintzak zuen garrantzia eta «Nafarroan aspalditik izan zen jabetza pribatuaren ikuskera berezia». Bi alde horietan, udalek, beren beharrei erantzuteko, beren udalerriko larreak landa-abeltzainei alokatzen zizkieten, barruti handietan, lursailetan, kanpaderetan edo bazkalekuetan banatuta. Onura hori herri-lurretan dauden jabetza partikularretako larreetara ere zabaltzen zen; larre horien jabeak udalerriak izaten jarraitzen zuten. Larre horien errentariek «eskortak edo ikuiluak» eraiki zituzten, eta, beraz, XVIII. mendearen amaieran agertu zen «korraliza larre edo bazkaleku horietako bakoitzaren belardiak eta eskortak ustiatzea zela».

Arinen aburuz, zalantzarik gabe, korraliza «jabetza banandua zuen, eskubide erreal bat zen, jabari osotik zatitua, eduki juridiko berezikoa eta gainerako jabari-ustiapenetatik bereizia; hau da, dermio, barruti edo kikilo bat, handia edo ez hain handia, behar bezala mugatua eta izen propioduna, eta bertako belarrak azienden probetxurako alokatzen edo saltzen dira, kontratuek eta udal ordenantzek ezarritako moduan eta horiek ezarritako mugekin».

Madozen desamortizazioarekin, Arinek onartu zuen gauza batzuk aldatu egin zirela, eta «ikuskera zabalagoa eman zitzaion korralizari, barrutiaren edo bazkalekuaren jabari-ustiapen multzo guztien jabetza osoa zehazteko». Nafarroako bazkalekuen norainokoari eta izaera juridikoari buruzko eztabaidak auzi ugari sortu zituen Nafarroako epaitegietan, lehenik Lehen Auzialdikoetan eta, gero, Lurraldeko Audientzian. Kasu askotan mugak gainditu eta Madrilen ikusi ziren. Haietan erabakiko zen hemeretzigarren mendeko udalek besterendutakoa lurzorua edo lurraren jabaria izan zen, edo hegalkina, hau da, belarrak eta urak hartzea.

Arinek Problemas agrarios. Estudio jurídico-social de las corralizas, servidumbres, montes y comunidades de Navarra liburuan azalduko zuen alderdi judizialetan eragindako bazkalekuen, inguruko auzi eta gatazka sozialen azterketa juridiko-soziala. Gatazka horiek areagotu egin ziren «Gerra Handiaren garaian, korralizeroek eta bizilagunek luberritzearen bidez bazkalekuetako lurrek sor zezaketen onura lortzeko egindako mugimendua» zela eta. Bazkalekuen administratzaile edo errentariek, bazkalekuak bortizki biratzeari ekin zioten, agintarien adostasuna edo debekua izan arren; bizilagunek, banan-banan edo 500 arteko taldeetan, eguneko argitan edo lehen eguzki-izpien babesean, lurrazala handitzen zuten edo bizirauteko aukera ematen zien lurra apurtzen. Puntu horretara iritsita, bi irtenbide geratzen ziren, edo bazkalekuen eta udalen artean bazkalekuak banatzeko hitzarmenak negoziatzea, jabetza partekatua pribatu bihurtuz, edo epaitegira joatea epaileak ebazteko.

Oso ospetsuak izan ziren 1920ko hamarkadaren hasieran Carcar, Andosilla edo Miranda Argan sinatu ziren akordioak, nahiz eta hurrengo hamarkadan auzotarrek zalantzan jarri zituzten. Baita, baina denbora gutxirako, ebazpen judizialak ere, hala nola Felipe Arin Dorronsorok sinatutakoa, Dositeo Ochoa korralizeroak Leringo ehunka bizilagunen aurka aurkeztutako demandan. Arinen aburuz, «herriak lurrak gorde egin zituen eta zuhaiztien eta zuhaixken jabetza, eta abereak bazkatzeko balio ez duen guztia ere bai». Horregatik, korralizeroaren aurka epaitu zuen. Hark, noski, ez zuen onartu, eta Iruñeko Lurralde Auzitegian errekurritu zuen. Hark Arin Dorronsororen epaia ezeztatuko zuen, eta, aldi berean, haren portaeraren inguruan kargu hartu zion Arini. Gainerakoentzako oharra, Diario de Navarra paper mauristak oso-osorik erreproduzituko zuena. Audientzia-aretoak, prokuradorearen iritziz, teoria hau ezartzen zuen: «Bazkalekuak saltzeagatik lurra saldutzat hartu behar dela». Leringo Udala Gorenera joan zen, eta hark berretsi egin zuen Audientziaren epaia. Ez zuen hark etsi, eta Arin Dorronsorori, ordurako Segovian zegoenari, eskatu zien korralizeroarekin negoziatzeko «Barrutian bakea egon dadin». Ez zuen lortu, eta Ministroen Kontseiluko Lehendakariaren esku jartzeko gomendatu zion Arinek Udalari. 1929ko otsailaren 20an, Segoviako Probintzia Auzitegiko magistratu gisa, azalpen arrazoitu bat idatzi zuen, diktadoreari hilabete batzuk geroago bidaliko zitzaiona.

«Bazkalekuak —Arinek idatzitako azalpenean esaten zen— dira Nafarroan nekazaritzako arazorik funtsezkoena, Galiziarako foroak eta Kataluniarako rabasa-morta bezala». Hain zuzen, hauxe gaineratzen zuen: «bazkalekuen arazoa iritzi-egoera ezkutua da beti Nafarroan, benetako garrantzia duen gizarte-arazoa, eta justizian ebazten ez den bitartean, liskar eta auzi-hazitegi bihurtuko da, lur haiek betiko larretara behartzeagatik, luberritzea eta laborantza kenduta, eta horren ondorioz, herriak eta partikularrak, lurrek ekar diezaieketen onuratik eta horrek eman behar zien lanetik, kanpo utzita».

Arinek urrunago joan nahi zuen, eta «Nafarroaren arazo garrantzitsu horri eta haren konplexutasunei buruzko irizpena eman eta konponbide egokiak proposatuko zituen batzorde bat sortzea proposatu zuen». Irizpenak —Arinen iritziz— «domeinuen berreroste edo bategite»rantz bideratu behar ziren irizpenak, lursail asko luberritzea eta landatzea eragozten zuen «eskubide-egoera promiskuo hori» saihesteko. Arinek uste zuen iritsi zela garaia Gobernuak xedapen bat eman zezan, «herriek bazkalekuen gainean erosleek izan ditzaketen eskubideak galgarri» deklaratzeko.

1929ko apirilean, Udalak Gobernuari bidali zion bazkalekuei buruzko azalpena, Arin Dorronsorok idatzia. Ez zen erantzunik izan eta, beraz, hurrengo urtean batzorde bat Madrilera joan zen bi aldiz. Horrek ere ez zuen ezertarako balio izan. Felipe Arin Dorronsorok idatzitako azalpena Nafarroako nekazaritzaren egoerari buruzko azterlan zabalago baten zati izan zen, eta 1930ean argitaratu zen, Iruñeko Olave Liburutegiak 1929an saria eman ondoren. Madrilgo Unibertsitate Zentraleko katedradun Felipe Clemente de Diegok egin zion hitzaurrea lan horri, eta Problemas agrarios. Estudio jurídico-social de las corralizas, servidumbres, montes y comunidades de Navarra izan zuen izenburu. Urte batzuk geroago, bigarren Errepublikan, Nafarroako Alderdi Komunistaren Nekazaritza Programaren oinarri bihurtu zen liburua.

Sentencia en el pleito de mayor cuantía, sostenido por el Ayuntamiento de Lerín contra D. Dositeo Ochoa Alestuey, sobre corralizas, Lizarra: Zunzarren inp., 1922.

Problemas agrarios. Estudio jurídico-social de las corralizas, servidumbres, montes y comunidades de Navarra, Segovia: Heraldo segoviano, Carlos Martín inp., 1930.

ALLI, J. C., «Las corralizas en Navarra. Historia, naturaleza y régimen», Iura Vasconiae, 1 (2004), 315-364. or.

FERRER MUÑOZ, M., «La cuestión de las corralizas en el Programa Agrario del Partido Comunista de Navarra durante la II República», PV, 180 (1987), 237-267. or.

GASTÓN, J. M., «Los derechos de propiedad sobre las corralizas de Navarra: Lerín, “cuestión de gente gorda”», 1808-1931, PV, 263 (2015), 1227-1255. or.

ZURUTUZA, E., D. Felipe Arin Dorronsoro (1881-1941). Epaile Magistratua, Ataun: Ataungo udala, 2007.