ARANZADI IZCUE [ARANTZADI IZKUE], Estanislao (Lizarra, Nafarroa, 1841ko maiatzak 7 – Oñati, Gipuzkoa, 1918ko irailak 16).

 Abokatu, irakasle, politikari eta idazlea

Lizarran jaio zen 1841eko maiatzaren 7an, eta bi egun geroago bataiatu zuten San Pedro parrokian. Estanislao Aranzadik Iruñeko, Logroñoko eta Gasteizeko seminarioetan ikasi zuen, eta Filosofia eta Letretan eta Zuzenbidean lizentziatu zen Deustuko Unibertsitatean. Aranzadi hainbat elkarte kultural, politiko, banketxe eta talde industrialetako kide aktiboa izan zen, eta horietako batzuk zuzendu zituen. 1869 eta 1872 artean, Bartzelonako Unibertsitateko katedradun laguntzailea izan zen, eta ondoren, Oñatiko unibertsitateko bigarren hezkuntzako katedraduna. Oñatiko irakasle gisa, Arturo Campion izan zuen ikasle, eta hizkuntza, historia, erakundeak eta euskal foru-legeak irakatsi zizkion.

Juana Irujo Urrarekin ezkonduta, bost seme-alaba izan zituzten. Maria, Txomin Epalzarekin ezkondua; Jesus, Maria Cuervasekin ezkondua; Angeles, ezkongabea; Manuel, Jesusa Rodriguez Iriarterekin ezkondua; eta, Antonio, Maria Aburtorekin.

Bigarren karlistaldian, Aranzadi Lizarrako etxean bizi izan zen eta oso aktiboa izan zen Nafarroako foruen defentsan. Joaquin Ochoa Olza eta Pablo Jaurrieta lagun zituela, eta hau Nafarroako Diputazio karlistako kide zela, Jurramendiko manifestua prestatzen lagundu zuen. Agiri horretan, gatazka armatuaren amaiera negoziatua eta foruen indargabetze-legeak baliogabetzea defendatzen ziren. Manifestuak foruen erabateko berrezarpena eta Hegoaldeko lau euskal lurraldeek osatutako Euskal Federazio baten onarpena eskatzen zuen. Anasagastik adierazi zuenez, manifestuaren erredakzioak «Erregea Foruekin» formula defendatzen zuen taldea eta «Erregea Forurik gabe» formularen alde egiten zuena aurrez aurre jarri zituen. Eztabaida ugari eta gorabeheratsuak izan ondoren, Aranzadik esan zien: «Zuek, erregea foruekin nahi duzue! Zuek erregea nahi duzue forurik gabe. Ba nik Erregerik gabeko Foruak nahi ditut». Hala, euskal nazionalismo berri baten ateak ireki zituen Aranzadik, erregerik eta errepublikanorik gabea, euskal subiranotasun nazionalaren eta foru-integrazio osoaren kontzeptuetan oinarritua. Nahiz eta azaleratu ez, Jurramendiko manifestu jaio gabe hori, zenbait autorek, Sabino Aranaren Larrazabalgo diskurtsoaren aurrekari politikotzat hartzen dute.

Gerraren ondoren, abokatu-bulego bat sortu zuen Iruñean. Hiriko Abokatuen Elkargoko fiskal ordezkoa eta dekanoa izan zen, eta hainbat enpresatako akzioduna, hala nola, Vinicolas de Navarra merkataritza-sozietatekoa, Bidasoako Fundiciones de Hierro altzairu-fabrikakoa, eta La Agricolakoa.

Nafarroako Euskara Elkartea osatzen lagundu zuen. Elkarte horren programa, 1878ko urtarrilaren 6an idatzia, honako hau zen: «Euskal Herriko literatura eta historia kontserbatu eta hedatzea, haien legeria aztertzea, eta zerbaitek herrialdeko ongizate moral eta materialera jotzen duenean alde egitea». Une hartan, berme konstituzionalak etenda zeuden, eta euskal lurraldeak Quesada jeneralaren, Miraballesko markesaren, gobernu militarraren mende bizi ziren.

Aranzadi Euskara Elkarteko lehendakaria izan zen behin baino gehiagotan, eta haren baitan sortu ziren euskal historiaren, legeriaren eta literaturaren hiru atal. 1882an, Lizarrako merinaldeko alderdi Foruzaleko foru-diputatu izateko hautagaia izan zen, baina ez zuten hautatu. Hala ere, politikoki euskal elkarteko kide gisa militatu zen eta 1884ko azaroaren 25ean Madrilgo Gobernuko sustapen-ministroari azalpen elokuente eta arrazoitua aurkeztu zion, Nafarroan euskara kontserbatzeko zenbait neurri proposatzeko. Ez zen onartu. Iruñeko udalak antolatutako literatura-lehiaketen sustatzaileetako bat izan zen, 1882ko urtarrilean Lau-Buru egunkariaren fundatzaileetako bat, «Jainkoa eta Foruak» (erregerik gabe) lelopean, Revista Euskararena 1878ko otsailaren lehenean, eta garai hartako egunkari eta aldizkari askoren kolaboratzailea.

Euskara Elkarteko kide gisa aktiboki hartu zuen parte Gamazadaren antolaketan. Hermilio Olorizek eta Arturo Campionek 1893ko maiatzaren 28ko manifestazioan parte hartu zuten esanguratsuenetakotzat aipatzen dute Iruñean, eta, Udalaren balkoitik parte hartzera gonbidatuta, ezetz esan zuen: «Gaur ez da hitz egiteko eguna, sentitzeko eguna da, Viva Navarra!». Hurrengo egunean, ohar bat agertu zen bere eskuko egunkarian, «Viva Gamazo, batu egin gaituelako!». Oso aktiboa izan zen 1893ko ekainean Foruen monumentua egiteko batzordeko kide gisa eta 1894ko otsailean Diputazioaren aurrean Euskara elkartearen lotura gisa. Halaber, urte bereko otsailaren amaieran foraltasuna defendatzeko Madrilera joan zen Nafarroako ordezkaritzaren harrerarako batzordeko kide izan zen. Ordezkaritza hori Madrildik itzuli zenean, German Gamazoren lege-proiektua erretiratzea lortu ondoren, Sabino Aranaren anfitrioi bihurtu zen. Bere emazte Juana Irujok Sabino Aranaren diseinuari jarraiki euskal bandera josi zuen etxean, eta Castejonen jarri zuten. Hurrengo egunean, Daniel Irujo koinatuarekin batera, Castejongo kontzentraziora joan zen. Hantxe iritsi zen trena, Nafarroako diputatu eta ordezkariekin, eta manifestatzaileek altxatu egin zuten bagoia. Gerora, Diputazioaren ordezkarien omenez egindako oturuntzan parte hartu zuen. Iruñeko Sarasate pasealekuan, bere etxearen aurrean, eraikitako Foruen monumentuaren euskarazko inskripzioen egileetako bat izan zen.

1897ko apirilaren 8an, Aranzadik Nafarroan euskara sustatu eta hedatzearen aldeko akordioa sinatu zuen Diputazioarekin, eta bazkideei Euskara elkartea desegitea proposatu zien, bere helburu programatikoak lortu zituela uste baitzuen. Bere proposamena onartu egin zen, baina desegitea luzatu egin zen elkarteko kideek Diputazioaren kudeaketak gauzatu zirela baieztatu arte. Aranzadi geroago EAJn militatu zen. Arturo Campionek Euskal Erriaren Alde aldizkarian idatzi zuenez, «Aranzadik eta biok beti gai berei buruz hitz egiten genuen: euskal arrazaz eta bere hizkuntzaz, Euskal Herriaren eskubideez, bertakoen eta lurraldeen beharrezko loturaz, iraganeko akatsez, etorkizuneko itxaropenez […]. Gure elkarrizketek monotonia sublime bat falta zuten, Iturralde eta Olorizekin izan nituen haiek izaten zutena».

Gogor ekin zion euskararen berpizkundeari, XX. mendeko hizkuntza nagusi hark atzerakada nabarmena izan baitzuen. 1902ko otsailaren 28an Bilbon emandako hitzaldi batean, euskararen indarberritze linguistiko eta soziolinguistikoaren ildoak ezarri zituen. Bere obra, funtsean, helburu horretarako da. 1900eko Una protesta Iturengo eskolan euskara ez zekien irakasle baten izendapenari egindako kritika da, eta 1901eko Por el vascuence saioan, autoreak Nafarroako gobernadore zibilaren zirkular baten aurka protesta egin zuen. Zirkular hori Boletín Oficialean argitaratu zen, eskola publikoetan euskarazko irakasgaiak ez irakasteko. Ildo beretik, Reconstitución del Pueblo Euskaldun lanean, Aranzadik euskararen biziberritzearen alde egin zuen, «gobernu zentralizatzaile eta despotiko baten etengabeko zapalkuntzagatik» arriskuan baitzegoen euskararen biziberritzea. «Euskarak desagertu egin behar du» leloaren aurrean, estatuaren zentralizazioaren eta batasunaren mesedetan. Aranzadik bere lanean hainbat neurri proposatu zituen euskal zazpi lurraldeetan euskararen erabilera suspertu, sustatu eta normalizatzeko. Aranzadik aldezten zuen hizkuntza kultura baten ezaugarri bereizgarrienetako bat dela, eta nazioak bateratzeko eta herrialdeak zentralizatzeko politika inperialistetatik urrun, gobernu demokratiko baten politikak kultura-aniztasuna sustatzea izan behar zuela helburu. Autoreak proposatu zuen hizkuntzaren akademia bat sortzea, goi-mailako ikasketen biltzarreko hizkuntzaren irudira estandarizatzeko. Kongresu horretan, literatura-hizkuntza, euskarazko irakaskuntza-sistema eta euskararen erabilera hiriguneetan sustatzeko ahalegina egiten ari zen. Lan hori modu koordinatuan egiteko, Aranzadik proposatu zuen Federación de euskaldunes para la reconstitución de la lengua bat sortzea hizkuntza berreraikitzeko, «Euskal Herriko zazpi estatuetako zahar-kontseilu bat», euskara biziberritzeko politika egokienak diseinatzearen ardura izango zuena.

Opuskulua liburuaren erosleak egin behar zuen zin batekin ixten zen: «Hitz ematen dut ahal dudan guztia egingo dudala nire familian eta nire senide eta lagunenean berreraiki dadin aberriko euskara galdu izan balitz, edo oraindik haietan bizi bada, iraun dezan».

«Askatasun publiko guztiak goraipatzearen aldekoa naiz» lemapean, beste gai politiko askoz arduratu zen diputatua izan zen. Esate baterako, Iruñeko udalak harresiak eraistea eta zabalguneari ekitea erabaki zuenean, proiektu bat aurkeztu zuten hiriaren kanpoaldean kuartel berri bat eraikitzeko, eta horri ezezkoa eman zion Aranzadik, esanez «Iruñeko zabalgunearen aldekoa naiz, ez harresien zabalgunearena». Proiektua ez zen inoiz gauzatu.

Aranzadi Oñatin hil zen 1918ko irailaren 16an, hirurogeita zazpi urte zituela, Eusko Ikaskuntzaren lehen kongresuan zela. Hain zuzen, urte hartan mundua astindu zuen pandemiaren lehenengo biktimetako bat izan zen. Campionek idatzi zuenez, Aranzadik etengabe egin zuen lan euskararen, haren kontserbazioaren eta suspertzearen alde, babestu behar zuten erakunde politikoen eta ofizialtasunaren eta lurraldetasunaren alde. Bigarren gerra karlistaren amaieran sortutako euskal pentsamendu eta ekintza politiko eta kulturaleko korronte horri euskerismo izena eman zion eta, gaur egun, Eusko Pizkundearen mugimendu sozial, kultural eta politikoaren barruan kokatzen dugun mugimendua (1843-1936) da. Josu Chuecak esan zuenez, Estanislao Aranzadi 1918ko irailean Oñatin hil zen, Eusko Ikaskuntzaren lehen kongresuaren ospakizun betean, eta handik hilabete gutxira Napartarra egunkaria desagertu egin zen. Horrek Nafarroan euskal nazionalisten lehen belaunaldiaren amaiera sinbolizatzen du. Campionen esanetan, euskal politikako beste figura batzuk azaleratzen ari ziren, nolabait Estanislaoren irakaspenei lotuta, haren seme Manuel eta haren iloba Manuel, Andres eta Pello Irujo eta haren suhi Txomin Epalza, Maria Aranzadi Irujorekin ezkondua.

Una protesta, Iruñea [z. g.], 1900.

Por el vascuence, Iruñea [z. g.], 1901.

A propósito de lo de Olite, Iruñea [z. g.], 1902.

Reconstitución del Pueblo Euskaldun en la Reconstitución de la Lengua, Bilbo: José Astuyren inp. eta liburudenda, 1902.

Funerales de Antonio Arzac, Donostia [z. g.], 1904.

El Yugo vasco-uztarria: comparado con los demás, Donostia [z. g.], 1905.

La Flora forestal en la toponimia euskara, Donostia [z. g.], 1905.

¿Existe una raza euskara? Sus caracteres antropológicos, Donostia [z. g.], 1905.

Por Navarro Villoslada [s. l.] [z. g.], 1907.

Don Juan Iturralde y Suit [s. l.] [z. g.], 1909.

Al Dr. D. Juan Fernández Amador de los Ríos [s. l.] [z. g.], 1908.

El certamen científico-literario. La Batalla de las Navas de Tolosa y Sancho el Fuerte ante la ciencia y la literatura. Informe del jurado calificador, Iruñea [z. g.], 1912.

AMETZAGA, A., Irujo. Una familia vasca, Donostia: Elkar, 2018.

ASTILARRA, «Nabarra con los precursores del nacionalismo», Euzkadi, 3 (1981), 9. or. CAMINO, I.an, Nacionalistas (1903-1930), Bilbao: Alderdi, 1985.

AUÑAMENDI, «Aranzadi Izcue, Estanislao de», Auñamendi Eusko Entziklopedia. Online arg.: https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/fr/aranzadi-izcue-estanislao-de/ar-143213/ (2020ko abenduak 20).

CAMPION, A., «Un patriota basko: Estanislao de Aranzadi (semblanza)», Euskalerriaren Alde, X., (1920), 1-13. or.

CHUECA, J., El nacionalismo vasco en Navarra (1931-1936), Bilbao: Euskal Herriko Uni bertsitateko Argitalpen Zerbitzua, 1999.

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, Á., Daniel Irujo Urra (1862-1911), Iruñea: Pamiela, 1995.

NIEVA ZARDOYA, J. L., La idea euskara de Navarra, 1864-1902, Bilbo: Sabino Arana Fundazioa, 1999.