Karguak eta lanbideak
Nafarroako Foru Diputazioko idazkaria, Foru Zuzenbidearen Kontseilu Aholku-emaileko kidea eta Nafarroako seme kutuna
Ibilbidea
Batxilergoa egin zuen Tuterako Jesuiten ikastetxean. Madrilgo Unibertsitate Zentraleko Zuzenbideko lizentziaduna, 1907ko otsailaren 16an. Iruñeko Abokatuen Elkargoko kidea, 1908ko urtarrilaren 21ean. Foru Diputazioko Gobernazio Bulegoko burua, oposizioz, 1910eko urtarrilaren 10ean. Idazkariordea 1913ko abuztuaren 8ko izendapenagatik eta idazkaria 1921eko urtarrilaren 24tik 1945eko otsailaren 21ean uko egin zion arte. Ondoren, Foru Kontseiluko aholkulari eta sindikoa izan zen.
Foru funtzio publikoan aritu zen hainbat erregimenetan: Primo de Riveraren diktaduran, bigarren errepublikan, gerra zibilean eta frankismoan. Horietan guztietan, zerbitzari publiko zintzo eta gaitua izan zen, eta profesionaltasunez eta ezagutzaz jokatu zuen Foru-araubidea defendatzen, kanpoko erasoen eta barne-ahulezien aurrean. Printzipio juridikoei eta foru doktrina itungileari buruzko dogmatika foralista sortzen lagundu zuen. Haren oinarri historikoa Sagaseta Ilurdozen, Fueros Fundamentales del Reino de Navarra lanean babestu zuen. Calvo Sotelok, 1925ean Udal Erregimenaren egokitzapena eta 1927ko Hitzarmen Ekonomikoa negoziatu zituenak, «lehen foralista nafar»tzat hartu zuen.
Diputazioko idazkari eta aholkulari gisa, bere txostenekin aktiboki parte hartu zuen autogobernua auzitan jarri zen eztabaida guztietan. 40ko hamarkadaren amaieran, Junquera eta Valero gobernadore zibil frankisten kontraforuak zirela eta.
Eusko abertzalea izan zen gaztaroan, eta Iruñeko Euskal Etxeko batzarreko kide izan zen. Euskal hizkuntza eta kulturarekiko afektu eta sostengu jarrera izan zuen beti, Nafarroako nortasun kolektiboaren berezko elementu gisa. Eusko Ikaskuntzako kidea, 1920ko autonomia-batzordeko kidea eta 1932 eta 1936 artean udal-administrazioko atalekoa. Eusko Ikaskuntzaren I. Kongresuan parte hartzaile izan zen Oñatin (1918) eta Iruñeko II. Kongresuan (1920) ere parte hartu zuen. Txostengilea izan zen Euskal Udal Administrazioaren Batzarrean (1918), eta «udal-autonomiaren printzipioa Nafarroako Zuzenbide Historikoan eta egungo erregimenean aplikatzeari» buruz hitz egin zuen. 1932ko ekainaren 19an Iruñean egindako Euskal Udalen Batzarreko idazkaria. 1933ko Nafarroako Udal Idazkarien Biltzarrean, udalen eta Diputazioaren arteko harremanetarako autonomia azaldu zuen.
1925eko azaroaren 4ko Lege Dekretuaren bidez, 1924ko Udal Estatutua egokitzeko, estatuarekiko negoziazio batzordeko kide izan zen eta 1927ko urtarrilaren 10ean idatzi zuen Nafarroako Udal Administrazioaren Erregelamendua, Foru Diputazioak 1928ko otsailaren 3an onartu zuena. 1927ko abuztuaren 12ko eta 1941eko azaroaren 6ko hitzarmen ekonomikoen negoziatzaileetako bat izan zen. Euskal Herriko Estatutuaren proiektuko, Nafarroarako soilik izanen zeneko eta haren «barne eraketa» aztertzeko Nafarroan sortutako azpibatzordearen batzordekidea, eta Eusko Ikaskuntzak egindako proiektuaren txostengileetako bat (Aizpun, Beunza, Gortari eta Cunchillosekin batera), Euskal Herriko Estatua sortzean alderdi politiko, ekonomiko eta juridikoen abantailak ikusi baitzituzten; izan ere, Nafarroak, bere nagusitasuna galdu gabe, estatu federatuaren egoera hartuko zukeen, biztanleria eta lurraldea, aintzat hartua izatea eta tratu ona eskaintzen zizkion beste baten bidez, eta «herri iberikoen federazio» baten barruan.
Diputazioak erregelamendu eta zirkular gisa emandako finantza, zerga eta toki araubideko jarduera arautzen zuten arauak prestatu zituen. Nafarroako administrazio eta zerga-legeriaren lehenengo biltzaile sistemikoa izan zen, 1917 eta 1959 artean ondoz ondoko eranskailuekin eguneratu zuen lan batean, erregimen pribatiboari buruzko azalpenak eta doktrina-azterketak, Foru Diputzioak emandako «jurisprudentzia» deituriko doktrina eta Nafarroari eragiten dion estatuko legeria barne. Bere espezializazio, sistematika eta azterketagatik, Gorteetako legeriaren biltzaileen lana gainditu zuen, hala nola Balantza Pasquier (1557-1567), Ruiz Otalora (1561), Sada Murillo (1614), Armendariz (1614), Eusa (1622), Irurzun (1666), Chavier (1686), Elizondo (1735), Yanguas Miranda (1828-1829), Alonso (1848-1849) eta Lacarra (1917-1932).
Campionek bezala, 1839ko urriaren 25eko legea kritikatu zuen Nafarroak Erresuma independente gisa zuen nortasuna galdu baitzuen, «Espainiako probintzia bihurtu zen». «Nafarroaren historiako gertaera larrienetako bat izan zen eta Nafarroak gizakien oroimena iritsi zen garaietatik gozatu zuen independentziaz gabetzea» ekarri zuen.
Gertaeren ebidentziaren aurrean, 1841eko abuztuaren 16ko legea «Nafarroako Foru Estatutua» bezala defendatu zuen, kode zibila argudiatuta kontratuzko izaera emanez: «1841eko abuztuaren 16ko Lege Itundua, Nafarroaren eta Estatuaren arteko itun edo hitzarmen sendo baten ondorioa da» 1254 (art.) eta 1258 eta hurrengoak), eta hortik ondorioztatu zuen ezin dela baliorik gabe utzi edo aldatu, baldin eta xedatzean parte hartu zuten bi aldeen (Nafarroa eta estatua) borondatearen eta adostasunaren bidez ez bada.
1841eko legearen esparru instituzionalaren ondorioz, Nafarroa monarkiaren beste probintzia bat bezala geratu zen, botere ekonomiko-administratiboaren sistema bereiziarekin.
Teorian eta, baita praktikan ere, ahalik eta etekin handiena ateratzen saiatu zen, konstituzio-batasunaren barruan Erresumaren antzeko erakunde-eredua eratuz: botere legegilea (gorteak), botere betearazlea (erregea eta gobernua) eta ordena judiziala. Probintzia eta Foru-Diputazioa bihurtu zuen, arauzko botere arau-emailea eta izaera exejutibo-administratiboa zuena bere eskumeneko gaietan, eta ia jurisdikzionala baliabideei eta udalei dagokienez. Administrazio Kontseiluak, gero Foru Kontseiluak osatzen zuen instituzioen ordena, ordezkaritza, araudi eta finantza funtzioekin.
Uste zuen Foru-erregimenari zegokiola antzinako Nafarroako Erresumako erakunde-sistemaren bidez batasun konstituzionalari aurkako atentaturik egiten ez zion oro, 1839ko legeak foruei ezarritako muga baitzen. 1841koak, une historiko horretan, konstituzio-batasuna nola ulertzen zen zehaztu zuen, baina, haren aurretik, autogobernu berretsia zegoen, eta garatzen jarraituko zuen, lotura negatibo eta mugatua besterik ez baitzien ezarri bere agindu zehatzei. Planteamendu horren ondorioz, Estatuaren boterearekin edozein gatazkaren aurrean, foru-araubidea konstituzio-batasunarekin artikulatzea negoziatu zen, itunaren bidez autogobernua onartzeko eta indartzeko prozesu etengabean.
Nafarroaren gainbehera-egoera, 1917an idatzi zuenean, botere zentralaren kontraforu ekonomikoei eta foru-eskurantzen ukapenari egotzi zien, «gure legeak eta eskubideak» eta «gure nortasunaren gainerako ezaugarri bereizgarriak» desagerrarazten zituen «denboraren suntsitzeko ekintza»ri, «gure utzikeria eta abandonua»k eta Gorteen galerak, eragotzi egiten baitzuten legeria eta autogobernu administratiboa garatzea, kudeaketa ekonomiko-administratibora mugatuta. Haiek ziren «garaiko beharrekin eta aurrerapenarekin harmonian berritu eta bizia eman zezaketen organismo bakarrak». Horregatik, ahalik eta gehien erabili nahi izan zituen onartutako arau eta kudeaketa-aukerak, bai eta, konstituzio-batasunari ez eragiteagatik legearen baldintzek ukitzen ez zituztenak ere.
Foru Diputazioak Administrazio Kontseilua sortu zuen 1898an «kontsultarako kidego» gisa, eta gogora ekarri zuen «gure eraketa historiko perfektuenak Erresumako Diputazioa lehenengo Gorteei kontuak ematera behartzen zuela». Erreformak egin arren, saiakera ez zen gauzatu; urte batzuk geroago Orozek honela zioen, «nahitaez onartu behar zela gaur egun Nafarroako Administrazio Kontseiluak ez duela nahi genukeen autoritatea eta garrantzia», baina ez dago «kentzeko arrazoirik» ere, izan ere, «gero eta indar handiagoz ikusten dira hura egonkortzeko arrazoiak». Idazkariaren lana izan zen hura egituratzea eta erakunde-sarean funtzio bat ematea, bere akordioak eta erregelamenduak eginez.
Haren esku-hartzea erabakigarria izan zen 1925eko azaroaren 4ko Errege Lege Dekretuak Foru Diputazioak eutsi ziezaien Errege Kontseiluak eta Erresumako Diputazioak udalei buruz zituzten eskumen hierarkikoei, eta Administrazio Kontseilua udal-autonomiaren bermatzaile gisa eratu zuen; toki-erregimenari buruzko xedapenak onartzeko agindu zion eta toki-bizitzaren ordezkariek gehiengo osoa izango zuten. Kontseilua Diputazioaren organo aholku-emaile izatetik toki entitateen ordezkari izatera pasatu zen, ordura arte Foru Diputazioak betetzen zuen toki bizitzari buruzko araudi funtzioa bere gain hartuz. Orozek idatzitako Erregelamendua 1926ko urtarrilaren 15ean onartu zuen Foru Diputazioak, eta udal-administrazioari eta erregimenari buruzko erregelamendu, ordenantza edo akordio orokor guztiak, aurrekontuen eta probintzia-kontuen txostena, zorren jaulkipenak, Foruaren auziak eta «aholkularitza berezia merezi duten» gai guztiak onartu zituen. Ganbera antzeko gisa indartu zenean, nolabaiteko funtzio adierazgarria eman zion, araudien araberako araudigilea eta fiskalizatzailea.
Obrak
Legislación Administrativa de Navarra, I eta II, Iruñea: Probintziako inp., 1917 eta 1923.
Legislación Administrativa de Navarra. Apéndices 1917, 1918, 1919, 1920, 1921, 1922, 1923, 1924, 1925, 1926, 1927, 1928, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1936, 1937, 1938, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1944, 1945, 1946, 1947, 1948, 1949, 1950, 1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1956, 1957, 1958, 1959, Iruñea: Foru Diputazioko inp., urtez urte.
«Aplicación del principio de Autonomía Municipal en el Derecho Histórico de Navarra y en el régimen actual», Eusko Ikaskuntzan, Asamblea de Administración Municipal Vasca, 1919ko irailaren 17tik 21era, Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1920, 230-250. or.
«El régimen foral en Navarra», Diario de Navarra, 1920ko uztailaren 18a.
GARCIA ENCISO, CAMPION, ESPARZA, ALTADILL, OROZ eta ZALBA, Navarra MCMXXV, Iruñea: Emilio Garcia Enciso, 1925.
«De la Autonomía Municipal», Primer Congreso de Secretarios Municipales de Navarra. Recopilación de trabajos, 1933ko ekainaren 11tik 18ra, Iruñea: Aramburu, 1933, 99-108. or.
Legislación Tributaria de Navarra, Iruñea: Foru Diputazioko inp., 1950.
«Azpilcueta», Cuadernos de Derecho, 3 (1986), 13-18. or.
«Naturaleza jurídica de la ley de 16 de agosto de 1841», ibid., 19-24. or.
«Aplicación del principio de Autonomía Municipal en el Derecho Histórico de Navarra y en el régimen actual», ibid., 25-42. or.
Bibliografia
AUÑAMENDI, «Oroz Zabaleta, Luis», Auñamendi Euskal Entziklopedia. Online arg.: aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/oroz-zabaleta-luis/ar-111871/ (2020ko abuztuak 2).
CALVO SOTELO, J., Mis servicios al Estado. Seis años de Gestión. Apuntes para la Historia, Madrid: Clásica española inp., 1931, 91 or.
ESTORNÉS ZUBIZARRETA, I., La construcción de una nacionalidad vasca. El autonomismo de Eusko-Ikaskuntza (1918-1931), Donostia: Eusko-Ikaskuntza, 1990.
GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, A.; LAYANA ILUNDÁIN, C.; MARTÍNEZ LACABE, E., eta PÉREZ OLASCOAGA, M., Diccionario Biográfico de los Diputados Forales de Navarra (1931-1984) y de los Secretarios de la Diputación (1834-1984), Iruñea: Nafarroako Gobernua, 1998, 427-433. or.
JIMENO ARANGUREN, R., «Autonomía municipal y control jurídico de los actos de la administración local: evolución histórico-jurídica en Navarra», Ius Fugit, 16 (2009- 2010), 357-388. or.
JIMENO JURÍO, J. M., «Los tiempos de Oroz Zabaleta», Azpilcueta. Cuadernos de Derecho, 3 (1986), 51-62. or.
SÁEZ DE JÁUREGUI, F. J., «Semblanza biográfica y actividad como publicista», Azpilcueta. Cuadernos de Derecho, 3 (1986), 63-80. or.
VÁZQUEZ DE PRADA TIFFE, M., «Oroz Zabaleta, Luis», Diccionario Biográfico Español de la Real Academia de la Historia. Online arg.: dbe.rah/biografías/65252/luis-oroz-zabaleta (2020ko abuztuak 6).
ZENBAITEN ARTEAN, Homenaje a D. Luis Oroz Zabaleta. Estudios de Derecho Público de Navarra, Azpilcueta. Cuadernos de Derechon, 3 (1986), Donostia: Eusko Ikaskuntza. — «Homenaje a D. Luis Oroz y a Aingeru Irigaray en Iruña», RIEV, XXXII, 1 (1987), 255-273. or.
