LOS ARCOS MIRANDA, Francisco Javier (Zangoza, Nafarroa, 1847ko azaroak 17 – Madril, 1905eko martxoak 27).

 Ingeniari militarra eta politikoa

Espainiako XIX. mendeko beste hainbat gizon handik bezala, Javier Los Arcosek ere bi profil izan zituen biografian: militarra eta politikoa. Bere karrera militarra 1866an hasi zuen, Guadalajarako armadako Ingeniarien Akademian sartu zenean. Han, 1871n teniente-gradua lortu zuen ikasketa bikainak eginda. 1873an hirugarren Karlistadako Iparraldeko kanpainan parte hartu zuen, lehenik eta behin, Iruñeko gotortze lanetan, Don Karlosen aldekoen setioari begira, eta, ondoren, gerra-frontean, Donostiara Loma jeneralaren aginduetara aritzeko eraman zutenean. 1874an, berak ikasi zuen akademiara bidali zuten irakasle laguntzaile. Bertan zegoela Organización militar y sistema permanente defensivo de la Península española y posesiones adyacentes izeneko memoria idatzi zuen, eta ohorezko aipamena jaso zuen 1875ean. Jakina da berriro ere Iparraldeko frontean egon zela, 1876ko martxoan Oltzaurte gotorlekua Gipuzkoan errelebatu zutenean. Gerra amaitzean, kapitain izendatu zuten eta Iruñeko Ingeniarien Komandantzia Orokorreko idazkari izan zen denboraldi batez. Armada utzi eta politikara jo zuen. 1885ean, zerbitzutik erretiratuta, Gaztela Berriko barrutian supernumerario gisa agertzen zen, Ingeniarien Kidegoko Armadako Komandante graduarekin.

Baina benetan nabarmendu zen arloa politika izan zen. Alderdi moderatuko idazkari gisa hasi zuen ibilbidea, eta, desegin ondoren, kontserbatzailearen ilaretara pasatu zen. 1876an bertan, Agoizko barrutiak gorteetako diputatu hautatu zuen, eta bi hamarkadatan ordezkatu zituen, 1879, 1884, 1886, 1891 eta 1893ko deialdietan eserlekua errepikatuz, 1881ekoan izan ezik. Karlismoarekin elkar hartzea leporatu zioten. Hala ere, 1896an senatuan postu bat betetzeko ahaleginean porrot egin zuen, nahiz eta bere jaioterrian, batez ere Zangozako eragin-eremuan, bere harreman ugari eta foru-diputatuengandik laguntza informala jaso. Porrot hark bere ibilbide politikoaren amaiera markatuko zuen. Hori baino lehen, hala ere, bere parlamentu-bizitza luzea, alderdia agintean egon zenean izendatutako enkargu publiko batzuekin uztartu zuen: hala, 1885ean, Zigor Establezimenduen (Establecimientos Penales) zuzendari nagusia izan zen (arrazoi politikoengatik dimisioa eman zuen), eta 1890ean, berriz, Correos y Telégrafosen zuzendari nagusia (azkenean, alde egin zuen, baina osasun-arrazoiengatik). Prentsak bere lana goraipatu egin zuen bi postuetan. Zerbitzu politikoetako orrian, azkenik, hainbat batzordetan egindako lana aipatu behar da: Osasun Kontseiluko eta Espetxeetako Errege Kontseiluko kide izan zen; Muga-zergen eta Balorazioen Batzordeko kide ere bai; eta Amsterdamgo erakusketa antolatzeko batzordean lan egin zuen, itsasoz haraindiko ondasunak kolonizatzeko batzordean eta emigrazioa saihesteko bideak proposatzeko ardura izan zuen.

Hainbat kondekoraziok sinatu zuten bere ibilbidea, besteak beste, Portugalgo Kristoren Gurutze Handiak eta Isabel Katolikoaren Ordenako Gurutze Handiak. Gainera, Zientzia Zehatz, Fisiko eta Naturalen Errege Akademiako akademiko izendatu zuten 1890ean. 1892an sartu zenean, bere diskurtsoa ondoko gaiari buruzkoa izan zen: Aplicaciones de las Ciencias Exactas, Físicas y Naturales en el arte de las guerras.

Javier Los Arcosek ez zuen idazlan idatzirik utzi aipatutako bi mintzaldietatik harago, baina oratoria bikaina erakutsi zuen, kongresuan egin zituen agerraldi ugarieta; bertan, batez ere armadarekin eta Nafarroaren interesekin zerikusia zuten gaiak landu zituen. Bere diskurtso guztietatik, osatuena eta landuena, zalantzarik gabe, gerora aintzatespen bat merezi izan duena, Gamazada zela eta egindakoa izan zen; izan ere, Madrilgo gainerako diputatu nafarrekin batera, probintzia osoaren sentipena hemiziklora eraman zuen, eta 1841eko Legearen aldaezintasunaren alde egin zuen, Gobernuaren ministro liberal-fusiozalearen asmo bateratzaileen aurrean. Haren mintzaldia, oso zabala, 1893an bertan argitaratu zen, eta ondoren Temas Forales bilduman berrargitaratu da.

Nafarroako gainerako ordezkariak bezala, Los Arcosek uztailaren 21eko bilkuran, Nafarroako historiaren kontakizun labur batekin ekin zion bere hitzaldiari, Gaztelan sartu zen unetik beretik. Orduan, erabateko subiranotasuna galdu zuen, baina bere kabuz erresuma desberdina izaten jarraitu zuen, lurraldean, legeetan eta jurisdikzioan, Austriako eta Borboiko etxeetako monarkek onartu zuten bezala. Hitzaldian, bigarren une erabakigarria lehen karlistaldiaren amaieran izan zen, beste Euskal lurraldeetako eta Nafarroako foruak berrikusteko aukera planteatu zenean, monarkia liberalaren unitate konstituzionalera egokitzeko. Lehenengoek ez zuten aldaketarik onartu, baina Nafarroak bai, horrekin bere autonomiaren zati handi bat sakrifikatuz, zeren eta haren prerrogatiba ekonomiko-administratibo batzuk baino ez baitzituen gorde, eta horiek izan ziren bere foru-araubide zaharraren aztarna bakarra. Los Arcosek azpimarratu zuen 1841eko abuztuaren 16ko legea, Nafarroako estatus juridiko-politiko berria finkatzen zuena, negoziazio baten emaitza izan zela, nazioaren Gobernuaren eta Nafarroako Diputazioaren arteko itun baten ondorio, eta, beraz, aldaezina, bi aldeen adostasunez ez bazen. 37. art. (lehen 17.a) Nafarroako diputatu guztiek aurrekontu-legearen proiektua baztertzea lege-argudio horren inguruan egin zuten funtsean, baina komenigarritzat jo zen, halaber, zenbakiak probintziaren aldetik ere bazirela frogatzea, non «fueroa» aldezten baitzen, eta ez «huevoa», Madrilgo egunkariren batean ironiaz esatera iritsi ziren bezala.

Los Arcosek foru-defentsaren alderdi ekonomikoaren azterketa sendoa izan zen, hain zuzen ere, eztabaidari egin zion ekarpen handia. Haren argudioa asetasunera arte errepikatutako ideia batetik abiatu zen, eta hauxe zen: Nafarroak Espainiako beste edozein probintziak adinako ekarpena edo handiagoa egiten zuela. Erabat bidegabea zen herrialdearen beharrekiko elkartasunik eza eta gainerako eskualdeentzat pribilegio sumingarriak zituela leporatzea. Aurreiritzi horiei aurre egiteko, gure diputatuak foru araubide fiskala aztertu eta Nafarroa Leidako probintziarekin konparatu zuen, kontzeptu askorengatik antzekoa baitzen. Erkaketaren emaitza argia izan zen: zerga batzuk ordaintzetik salbuetsita egon arren, Nafarroak ia beste probintziek adina ordaintzen zuen, eta hori kontuan hartu gabe estatuak bertan aurrezten zituela obra publikoen zerbitzuak, zergen instrukzioa eta bilketa, Foru Diputazioaren kontura baitziren; ez da ahaztu behar, halaber, probintzian egoitza ofizialak mantentzea kategoria bereko beste leku batzuetakoaren erdia kostatzen zitzaiola altxor publikoari, eta, hori gutxi balitz, Nafarroa estatuaren zorra ordaintzen laguntzen ari zela, haren sorreran parte hartu ez bazuen ere, eta, gainera, bere zorra jasan behar zuela, azken gerra zibilaz geroztik astunagoa, oraindik ez baitzituen jaso administrazio zentralak armada liberalari egindako hornidurengatik zor zizkion bederatzi milioi luzeak.

Aurrekontu-batzordeak neurri batean aurka egin zuen, izan ere, kopuru horiek, ez omen zuten Nafarroa Ogasun Publikoaren krisia gainditzeko ekarpenetik salbuesten, gainerako eskualdeek ere egin behar zuten bezala, nahiz eta ekonomiaren gainbehera orokorra izan, eta Nafarroak hazkundea onartzeari uko egitea patriotismo faltatzat joko zela adierazi zuen. Halako akusazioa, Nafarroako Gamazadaren historiari leial, bere eskubideetan tinko, baina inor baino leialago eta patriotikoagaoaren irudi beroarekin lehiatzen zen. Horregatik, Los Arcosek azken argudio ekonomiko bat eman zuen, nafarren artean kokaturiko beste irudi bati erantzuten ziona: Nafarroako administrazioa onenetakoa zen, ekonomikoena eta zintzoena. Zein autoritate moralekin eskatzen ahal zitzaizkion ahalegin handiak probintziari, baldin eta ogasun-krisiaren zati handi bat estatuaren administrazio okerraren ondorio bazen, dirua xahutzailea eta ustela berau, kritika birsortzaileak aspalditik azaltzen zuen bezala?

Nafarren diskurtsoek ez zuten aldatu kameraren iritzia, artikulu polemikoa onartu egin baitzuen, baina, azkenean, jakina denez, ez zen aplikatu. Harrezkero, Los Arcosen oratoriako pieza erreferente erabakigarria izan da foruen tesietarako, baita garai hartako Nafarroako elite politikoen kontaketa nagusiaren adierazpena ere, foruen inguruko identitate kolektibo bat sortzearren.

Las ciencias aplicadas al arte de la guerra: Discursos leídos ante la Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales en la recepción pública del Sr. D. Javier Los Arcos y del Sr. D. Alberto Bosch, el día 8 de mayo de 1892, Madrid: D. Luis Aguado inp., 1892.

Intervención del Excmo. Sr. D. Javier Los Arcos en la discusión del Proyecto de Ley de Presupuestos para el año económico de 1893 a 1894 en los puntos referentes a la provincia de Navarra, Madrid: Imp. de los Huérfanos, 1893.

Legislatura de 1893. Discursos, Madrid [z. g.], 1893.

«La Gamazada, 1893. Discurso de Javier de Los Arcos», ZENBAITEN ARTEAN, El P. Fabo, Hijo Adoptivo de Manizales, Manizales: San Agustín inp., 1925.

, Los fueros y sus defensasen, I. libk., Bilbo: Muller y Zavaleta, 1897.

«Navarra en el congreso de Diputados en 1893», PV, I. libk., (1940), 105-108. or.

«Intervención en la discusión del Proyecto de Ley de presupuestos para el año económico de 1893-1894», Temas forales, 10, Iruñea: Nafarroako Foru Diputazioa, 1966, 263-483. or.

AGIRREAZKUENAGA, J.; ALONSO, E.; GRACIA, J., eta URQUIJO, M. (zuz.), Diccionario biográfico de los parlamentarios de Vasconia (1876-1939), II. libk., Vitoria-Gasteiz: Eusko Legebiltzarra, 2007, 1525-1540. or.

LARRAZA MICHELTORENA, M. M. (koor.), La Gamazada: ocho estudios para un centenario, Iruñea: Eunsa, 1995.

—Aprendiendo a ser ciudadanos: retrato sociopolítico de Pamplona, 1890-1923, Iruñea: Eunsa, 1998.

LAYANA ILUNDAIN, C., «Biografías de los parlamentarios por Navarra (1869-1889)», Huarte de San Juan, 3-4 (1996-1997), 353-356. or.

—Elecciones generales en Navarra, 1876-1890, Iruñea: Nafarroako Unibertsitate Publikoa, 1998.